I:n okwilin kati:ni. Xopepe mono:tsa, xopepe, nehjó:n etok kal..., kal..., kaltsi:n, kalihtik nemih, nohjó:n semi nemih kalihtik yo:n a:mo no: *dañe...,** a:mo semi, ju..., semi we:lik, nikihtowa kichi:wah *daño** pero *siempre**, a:mo wel semi kalihtik yetokeh *porque** komo kika:wkeh na:nahmeh teisá: se: ke:meh itech *jícara** kipiah *tortita** pero taxkaltsi:n pos wi:wi:tseh nohjó:n de i:n *hijo de malas**, i:n nemih ok, *porque** i:n semi e:wtokeh, me:wah tonaya:n a:mo se: kiita ka:ni yetokeh pero yowak, yowak panki:sah ka:mpa e:wtokeh *rinco:n** oso se: *iropero** koma:mo kwali yetok ompa mokahkaliakiah wa:n wi:tseh wa:n ki..., yehwa:n kwa:kih taxkal oso teisá: se: itapalo:l koma:mo kie:wak na:nah ne:pa, a:mo kwali kie:wak, komo a:mo ke:wak kikwa:kih yehwa:n ya, nohjó:n semi, nohjó:n semi yehwa:n, yehwa *tacuida:rowa:nih** nehjo:ni, yeh ika nehjó:n no: *dañeros siempre**. Yo:n xopepemeh tikiniliah, nehjó:n sayoh do..., i:pa kalihtik sah nemih no:, kalihtik no:, *más** nemih kalihtik, pero nehjó:n xopepemeh, nehjó:n *siempre dañero porque** koma:mo *kicuida:roh nico..., i..., comida** na:nah, *cocinera** ompa yo..., wi:tseh nohjó:n yowak, ompa yehwa:n *cuida:rowah** ompa takwah. *hasta** seki ompa mikih, ixwi..., moxwitiah, ixwih, kita *verdad** neh nikitani, ompa moxwitiah, telixwih, telixwih, ompa mikih ompa, a:mo wel yowih ok. Neh nikitani ne:pa *rancho**, nikitani i:ksá:, nika:wa ihko:ni teisá: notapalo:l, ke:meh tehwa:n ne:pa tio:meh sah tietokeh, ompa nika:wa notapalo:l tein *sobra** ke:meh i:n *maestro** ekin takwahtoya ne:pa kika:w itapalo:l, ompa mah yeto "mo:sta 'tapahpa:kas ma:, tiowih timose:wi:tih ya". Entó:s ompa tika:wah, wi:tseh ya ne: xopepemeh ompa takwah, ompa tami, ompa takwa, kwali takwa *hasta** i..., *hasta** ika miki a, ompa moka:wa, a:mo yowi, ompa, ompa, toni kimikti:skia, a:mo a:kah kimikti:skiah yowak, yehwa ise:lti momiktia ika itakwal, ixwi. Yehwa nohjó:n *dañeros** no: *siempre**, moneki mah *'cuida:ro ico...,** se: *icomidita** ka:mpa etok, se: *'cuidaros**. Ka:nachi tamameh onkakeh xopepemeh. Pos neh niki:xmattok yehwa sah i:n wa:n seki ista:k xopepemeh kiliah, no: ista:keh, onkakeh no: seki ista:keh yehwa, yehwa sah niki:xmattok, o:meh tamameh i:n ista:keh, ke:mah o:metamameh, se: i:n, i:n tein, tein koyo:tikeh wa:n se: tein ista:keh no: ista:keh, ista:keh no:, no: *mismo** achichi:n, se: tepitsi:n nohne:lmeh pero yehwa:n *mismo** nehjí:n. I:n a:mo te:kwah A:mo te:kwah, a:mo teh kichi:wa. Pero kikwah teisá: totapalo:l para *ticuida:rowah** totapalo:l yehwa:n *'cuida:rowah** mah sayoh a:mo kite:ntsakwa na:nah ka:mpa ne: *cocinero**, a:mo kite:ntsakwah yehwa:n *'cuida:rowah**. Witseh, a:mo ne:sih, tonaya:n a:mo teh ne:si xopepe nió:n s..., nio:n, a:mo teyi ne:si, nió:n teyi pero *trabajo** de tapoya:wi, ampó:n wi:tseh, ampó:n sanipa, ke:meh sa nepatil ampo:wi:n yetokeh kite:mowah toni 'kwa:skeh, ta:ká:n se: *pan**, a:mo poliwi teisá: moka:wa, nochi para yehwa:n ya, a:mo kitamiah, sayoh kipe:pe:waltiah, ke:meh a:mo miak takwah pero pos kipe:waltiah, a:mo no: se: kineki se: kikwa:s ok *después** de se:... kima:tokah yehwa:n tapialmeh, i:n a:mo, a:mo, a:mo te:kwah, a:mo te:kwah pero kichi..., kikwehmolowah ne:n, kimospolowah teisá: totapalo:l koma:mo tikaw..., komo tehwa:n a:mo *ticuida:rowah. Yehwa sah nehjó:ni kichi:wa *daño**. Tikihtowa tonaya:n a:mo nemih, e:wtokeh, ka:ni moe:wah. Pos *mismo** nimitsilihtok, nimitsi..., moe:wah itech se: *ropero**, moe:wah ka:sá: ka:mpa kaltech, ka:sá: moe:wah *o** se:, *cualquier** se: teisá:, ta:ká:n se:, *siempre** neli tehwa:n ne: tani *o** nochi, a:mo n' mati no: *tipobres** tikpiah *tocajón** ma:ski tikpiah ne:n, tikpiah ka:mpa tike:wah totilmah pero i:ksá: a:mo tikpiah, a:mo tikpiah *tapadera o** tikpiah sayoh se: *tabla** tiksowiliah *encima**, ihkó:n 'taliliah entó:s yehwa:n ompa mokalakiah, mokalakiah wa:n mokalakiah itech tilmah wa:n ompa yetokeh. A:mo kita, ompa yetokeh, okseki *lado** ka..., mokalakiah tatsa:lan de ka:mpa weli, ka:mpa *huequitos** teisá: mokalakiah wa:n ompa, ompa moe:wah, tonaya:n a:mo teh ne:si nió:n teyi xopepe. Pero tayowa ¡u! *parejito** ampó:n wi:tseh, seki ne:pa wi:tseh wa:n ¡orale!, ka:ni yetok *comida** ka:ni *sobra**, ¡orale! ompa yowih motaxkal koma:mo ke:wak *cocinera**, koma:mo ke:wak *kitapa:roh** kwali ika se: *algo tapadera**, para yehwa:n yo:n *porquerías** wa:n a:mo weli, pos a:mo no: se: kikwa:sneki ok *porque** pos kimahma:tokah nehjó:n a:mo kwaltsitsi:n okwilimeh, a:mo kwalmeh. I:n ohtokah sah oso pata:nih No: pata:nih, no: pata:nih. Komo ka:sá: se: kahsi wa:n i:ksá: ne: niow nikahsi i..., nikilia na:nahtsi:n "tamili:nti tikotan ampo:n nikiwi:kati i:n *carajos**" ihkó:n nikwi, nikwi itech *jícara** nikwi wa:n ihkó:n, pero *trabajo** de nikima:toka pata:ni, yowi se: de yo:n wa:n pata:ni yowi wa:n tein a:mo pata:ni pos yowi a itech ne: tikotah, nikintahtatia ya. Wa:n tein a:mo, tein a:mo *tonto** pata..., pata..., pata:ni wa:n yahki, ke:meh nika:n wa:n ne:, ne: ihkó:n yowi, wehka yowi pata:ni, yeh kwali pata:nih, pata:nih nehjó:n nikitani ke pata:nih, a:mo name:chkahkaya:wtok name:chilia, ta: *deveras**, mm. I:n xa: kwaltia pahti oso teisá: se: kikwi. Kikwih para mihmikilo:tataxis, nehjí:n kikwih semi, nehjí:n se: nohjó:n *nohermano** Miguel semi kinkwa:ya, nehjó:n kwali, *cuando** pili katka semi kipia ya nehjó:n mihmikilo:tataxis wa:n kintewa:chilia:yah, te:chiliah ke kwali nehjó:n *remedio**, ento:n kintewa:chiliah itech koma:l, kintewa:chiliah wa:n kim..., kimakayah nokni:w mah kikwa. *Al fin después** momatik Miguel, tama..., *más** we:i a, momatik pe:wak kwe:lilia ya kikwa, entó:s kinte:mowa:ya ya yehwa *mismo personalmente**, kintemowa:ya wa:n moinintsi:tskilia:ya wa:n kitewa:tsa ne:pa kitewa:tsa wa:n yeh kikwa:ya, iwki a sayoh ika *gusto** ya, ke:mah. Kikwa:skia *maestro**. Te:chili moto:ka:y. Pedro Santos Castañeda.