*Este** a:man ta:tah 'te:chnohno:tsa de i:n okwilimeh pisi:ltikeh tikinto:ka:itia ista:k, ista:ka:s..., ista:ka:skameh, ista:ka:skat ke:niwki i:n, ka:ni mochi:wa Nehjó:n mochi:wa itech ne: kowit, nehjó:n kalte:noh nik..., niktekka nimitsilia se:, se:, se: *horcon** komoke ne: nikihto:sneki se: kalikxit niktekka ompa pala:ntoya ya, i:pa kwitoyah, *cuando** nikwiwitak ompa nikta:lih kalte:noh ompa kwitokeh wa:n niktahtapa:n ompa nikahsik yo:n nikahsik ne: yo:n kipiaya, kichi:wa miak, nehjó:n kalaki itech kowit wa:n kitek..., kitektiowih, kalakih ma:ski kwali kwowit komo ahsikeh itech ka..., ahko itech *alfarda**, mokalakihtiowih itech *alfarda**, kitektiowih wa:n kitekih, kichi:wah ne: tatix, kichi:wah tatix pero wa:n a:mo *servi:rowa** ok. Koma:mo *kiabandona:rowah** se: kali, se: kali ka:mpa nohjó:n semi tota:tahwa:n semi kitawe:litay..., kintawe:litah nehjó:n okwilimeh *porque** komo kalakkeh ikalihtik nohjó:n nemih moto..., nochi momiakiliah wa:n nochi kowit kitehtek..., kitehtekih. Kalakih kitekih, wehka kitekih, kitekih wehka se: *vigas** kichi:wah kitekih wa:n pos a:..., *después** a:mo ok, ki..., kichi:wah ne: tatix ya, a:mo kwaltia ok. Yehwa nohjó:n okwilimeh, nehjí:n semi *delicados** nohjó:n, nohjó:n a:mo kinekih tota:tahwa:n a:mo, a:mo kitasohtayah, a:mo *igual** ke:meh seki a:skameh onkakeh. onkak nohjó:n ta:lpan a:skameh pero nehjó:n a:mo *igual** nohjó:n kitekih kowit, kalakih itech kowit kwali wa:n kia:wilchi:wah, *kiabandonarowah ya vigas** ta:, a:mo impo:rtah komo se kowxi..., kowselik, ta: nehji:n kalaki itech kwahkwali kowit, a:wa:t, *vigas** a:wa:t *o** nehjí:n kitekih, kitekih, nehjó:n *fuertes** nehjí:n ista:ka:skameh tikiniliah, kowteki no:, no: kitekih kowit nehjí:n *malos**, nehjí:n *malos**. I:n i:pa ista:keh sah oso kipiah oksé: tapal I:pa ke:mah, a:mo ta: i:pa ista:ka:skameh sah kiniliah pero *fuerte** ininte:noh, *fuerte** inte:noh, a:mo teyi, a:mo, [a:]mo ka:n a:mo se: kwehwelitas, mela:w a:mo se: kwehwelitas tsikitsitsi:n *porque** nehjí:n a:skameh komo kinahsikeh a:skameh, okseki nohjó:n ta:lpana:skameh, yo:n kichi:wah, motahpo:tsta:lia, nohjó:n wa:n nika:n mah etoka:n yo:n a:skameh, kikwi i:n para nohjó:n a:skameh pero yo:n kinisakah, nohjó:n a:mo *valerowa** para iwa:n okseki a:skameh nohjó:n ke:meskia kinkwi:kwitih, ihkó:n kinwi:wi:wi:ka, kinketstiowih wa:n kwi:kah incha:n okseki a:skameh ke yo:n ta:lpan a:skameh nika:n yo:n kinisakah ihsiwka okseki, kinkwah, yo:n kinkwah [ko]mo ke *casi** motewiah pero kinkwah, kinta:nih yo:n *porque** kiniwi:kah, iwki ihkatiowih ihkó:n, ihkatiowih, te:na:ktiowih yo:n a:skameh tein ta:lpan motahpo:tsta:liah, kikwitih ne: komo ampó:n *cerca** kinitah *o** i:ksá: kowit se: kitapa:na kowtah wa:n ompa *cerca** kinahsih, ompa *cerca** yetokeh seki:n kikwitih wa:n kwi:..., kinsakah, moininsakiliah para yehwa:n ya, kwi:kah *porque** ne: yo:nkes *más** chi..., tekoch..., ka:wkeh wa:n i:n no: chika:wkeh pero ika inte:noh chika:wmeh, nehji:n tatekih, tatekih i:n. Wa:n i:n komo te:nchika:wkeh no: te:kwah se: yeh. A:mo te:kwah, k..., a:mo te:..., ka:n ke:man tsi..., ka:n ke:mah, nió:n ke:mah se: noi:xko, n' a:skameh pos yeh ke:mah. pero i:n a:mo ka:n ke:man ne:chkwa neh, miakpa ne, pos neh n' tati:tah ya miak niki..., n' tekiti miak hasta kowtah, tekitia ika *hacha** n' tateki nikinahsi yehwa nohjó:n kwa:okwilimeh, nikinahsi, ompa kitekih kowit wa:n *por eso** se: kimattok a, de yo:n kowit kahsih wa:n kitekih, *kia:bandona:rowah se: kowit tein, a:mo i..., ma:ski a:mo se: kinekiskia pero yehwa:n i:pa kikalakih..., wa:n kitekih *por eso** tota:tahwa:n kintawe:lmatiah yehwa yo:n ista:ka:skameh *porque** kia:wilchi:wah wa:n komo kalakkeh kalihtik kitehtekih *vigas**, ta:ká:n se: kowit kitekih, kalakih ih..., ihtik wa:n pos ki..., kichi:wah *polvo** ya wa:n ton *serviro:ti** ok, *fuerza kiabandonarowah** se: kowit. Yehwa nehjó:n inchi:walis. I:n ista:ka:skameh tikihtowa no: nemih kowtah wa:n kitekih kowit, ma:ski xohxowik kowit kitekih *o** wa:kik Nemih, a:mo, a:mo teyin wa:kik kowit kahsi, ka:mpa ka:sá: pala:ntok *mero** ompa mokalakiah. wa:n ke:mah kalakih ya ihtik, yowih, yehwa:n tatekih, yehwa *mero** inchi:walis nehjó:n okwilimeh. I:n a:mo wel teh se: kikwi pahti oso ihkó:n teisá: A:mo, a:mo teisá:, a:mo teisá: pahti nohjó:n, i:pa sayoh, i:pa kowa:skameh sah tikini:xmatih, ista:ka:skameh tikinilwiah Yo:n semi *dañeros** sah pero a:mo teisá:, para kalihtik tikwa:lkwih kowit i:ksá:, tikwa:lkwih trozos wa:n kipia, seki kipia ok nohjó:n okwilimeh. A:mo kinekih [se]ki tota:tahwa:n ke mah eliwis tiktoki:ka:n kowit kaltsi:ntan se: tein kwa:lkwi kowit, komo kipia ista:ka:skat, ta:mo kalikitih kalihtik wa:n kwa:skeh, kalakiskeh itech *vigas** wa:n kaliki..., kikwa:skeh pero tikix..., ke:meh nimitsilia *noabuelo** katka, nohjó:n katka semi, kisenilia:ya no:pá:n katka nehjó:n *dañeros** nehjín okwilimeh, a:mo, kitekih kowit. Wa:n momiakiliah, ihsiwka momiakiliah wa:n kitekih. I:n i:pa kowit sah kikwah I:pa kowit sah, i:pa kowit sah kikwah, i:pa kowit sah Wa:n ke:meh tikihtowa ke *este** komohkó:n kalkowit *este** ihsiwka kitehtekih, wehka:w ne:n ta:tahmeh ke:ní:w kinimiktia:yah i:n okwilimeh. Pos a:mo no: kinimiktia:yah, a:mo teh *mas** pahti katka, a:mo teh toni x'kinchi..., toni kinchiwili:s, a:mo teyi *porque gas** onk..., pe:wak *gas** onkak *apenas, apenas, apenas** ke:meh *trein..., año treinta** *porque** neh *ninacido apenas todavia onkaya *gas moradito** ne: *rancho** neh niki:xmatik *gas** *cuando** etin ika timota:wilia:yah *porque** a:xka:n *puro** tikwih ka:sá: ka:mpa a:mo okak *luz** kikwih *diésel** pero ne: ke:man tikwiah *gas**, kiliayah, kilia:yah *gas, moradito** katka *gas** pero n ihwa:k wehka:w nió:n *gas** a:mo onkaya. A:xka:n se: teisá:, komo kikalakih nohjó:n a:skat itech kowit, mah se: kitekili ma:ski *diésel**, ihkó:n, ika nehjó:n mikih ya pero wehka:w nió:n teyi katka, a:mo teyi, nepa *rancho** tekitiah nota:tahwa:n ne:pa Tozán tekitiah, tamanayah, kikowayah owat miak para tamanah, oksé:, se: *aparte** kixi:wahwia, kixi:wahwia ne:n *panela** wa:n oksé: ihkó:n ta:wihtok ika, ika, n' ika okot, ta:wihtok pero kita:wilihtok ne:, a:mo *modo** tonika kita:wili:skia, nió:n teyi, nió:n teyi, *verdad de dios** a:mo teh onkaya, nehwa niki:xmatik no..., no..., *noabuelito** nochichi:w Juan de los Santos mono:tsaya, niki:xmatik. Nochi *noa..., noa..., nobisabuelito** niki:xmatik wa:n *noabuelo** wa:n no:pá:n iwa:n, iwa:n ntekitik wa:n niki:xmatik nohjó:n *cosas**, nisi..., ne: niki:xmatik ok *cuando** pe:wak, onkaya ok nehjó:n *gas moradito** *legítimo gas** onkaya pero *cuando** yehwa:n *cuando** an..., ke:meh *año treinta** pero ke:meh yehwa:n *cuando** yehwa:n tekitiah Tozán a:mo onkaya nohjó:n, nió:n *gas** a:mo teyi *solo** taxta:wi..., *solo** mota:wilia:yah kichi:wayah *panela** pero ika *ocote** i:pa kwa:lkwiah okot, ne: m..., okot seki se: kowaya, pos kikowayah okot miak wa:n ika yo:n mota:wiliah wa:n kita:wilihtok, oksé: ta:wihtok wa:n oksé: taxi:wahwihtok, miak *trabajo** kipano:keh tota:tahwa:n ¡ay dios! a, pero ihkó:n. ihkó:n, ihkó:n pano:keh, ihkó:n tekitikeh *porque** nehjó:n ne:chilih no..., ne:chilihkeh nota:tahwa:n, ne:chilia *noabuelito**, niki:xmati, iwa:n n' tekikitik *noabuelo**, miak iwa:n n' tekitik, a:mo name:chkahkaya:wtok. Tikihtowa kwali se: kite:lia *este diésel** ekintsi:n, koma:mo se: kipia *diésel** toni kwali se: kinte:kilia. Pos onkak, a:xka:n nikita, a:xka:n nió:n no: moneki nimitsili:s A:xka:n tehwa:tsi:n no: miak *cosas casi**, miak *cosas** onkak teisá: toni se: kita:lili:s ke yo:n *chapopote** kita:liliah, nohjó:n no kwali oksé:, komo se: kipia tomi:n mah se: kita:lili *vigas** komo se: kiteki, mah se: kita:lili wa:n a:mo teh *pasa:rowa** ok no:. A:xka:n koma:mo pos *diésel** se: kite:te:kili wa:n a:mo teh *kipasa:rowa no:, kichichi:na *diésel** kowit wa:n nió:n kalaki okwilih ok, a:mo teyi ok. Nehjó:n kwali, nehjó:n kwali pero wehka:w a:mo onkaya nió:n teyi. Wa:n komo i:pa kwikeh ya kowit, komo i:pa ihtik a aktokeh ya, ke:ní:w se: kinimiktia Pos yehwa mah se: kite:kili, mah se: kite:kili *diésel**, mah se: kitekili wa:n ke:mah ompa mikih ya yehwa:n Ompa mikih ya wa:n 'ka:wah ya *para siempre**, pero kowit kichichi:na ya, kichichi:na ne:n *diésel** wa:n a:mo kalaki ok nió:n *mas**, teyin ompa aktok se:, ompa mokalakia wa:n kimachilia ke *gasyowak** a pos ompa miki a:mo, a:mo teh *remedio** ok wa:n entó:s a:mo, a:mo teh, a:mo teh *kipasa:rowa** ok ne:n *viagas**, kwali moka:wa, *libre** ya, koma:mo teh, a:mo kikwehmolowa ok nohjó:n a:skameh *porque** kikwehmolowah pos kichi:wah *polvo** wa:n a:mo, a:mo kwaltsi:n *porque** tami, kitamiah kali ihsiwka, *kia:bandona:rowah** se: kali. Nochi a, nochi a tein tikmati de i:n ista:ka:skameh Ke:mah nochi a, ka:n teh *más**, nochi ista..., ka:n teyi, wehka:w a, ekintsi:n ka:n teh nikita ista:kmeh, nentok, a:mo n' mati *Bueno**. Yo:n kikwah, tein kikwih, teyin kikwih kali, nohjó:n teyin kikwih kali. *Bueno** komo nochi a, te:chili moto:ka:y. Pedro Santos Castañeda.