A:man ta:tah xite:chnohno:tsa de a:lsimitmeh. A: de n' a:lsimitmeh. A: i:n de n' kostikeh, neh name:chnohno:tsati tepisti:n, neh nikmatis, ke:ní:w, ka:ni, ka:ni yetokeh i:n wa:n ka:ni, ke:meh i:n okwiltsitsi:n, pos neh nochi nika:n niahka nika:n i:n, nika:n Tozán, nika:n kowtah, Tozán, ke:meh name:chilihtoya nipano:k itech n' a:tsitsi:n, kowtaha:t, *después** nipano:k itech n' we:ia:t ika o:me noto:pi:l, entó:s nipano:k *hasta** ne: Tozán wa:n ompaka niow, etok seki, seko, ka:mpa a:t ne:paka kahfe:ntah wa:n tahsolah wa:n xiwtah. Entós: ompa niah, nikita ne:n, nikita pané: pa:pata:ni, pa:pata:ni, ta:tayewalowa. ¡Uta!. Nikita takah, nimolia pos xa: nika:n yetokeh i:n okwilimeh. I:n okwilimeh semi te:kokohkeh. ¡Uta! ompa niahkotachia, ompa yetok seki xo:chitsi:n, tein yo:n tikiliah chamakih wa:n *mero** nikinitak, nikitak ne: ta:tayewalohtok se: ihkó:n, pa:pata:ni. Pa:pata:ni wa:n *después** nikita takah ompa yetok ne:n, ne:n tein a:lsimitmeh, ompa yetok ihkó:n ka:mpa yo:n ki..., kipia icha:n ihkó:n, *porque** yo:n icha:n nehjó:n kwaltsi:n ihkó:n kipilowah, ompa takah pilkak itech ne:n xo:chit n' ima:xiwyo wa:n ompa ne: pilkak. Ompa ne: pilkak wa:n nikita ne:n icha:n ihkó:n, ihkó:n ne:n, ihkó:n tayewaliwtok, nikita ompa ne:, ompa ne: kwaltsi:n nochi kwaltsi:n ihkó:n mosa:lohtokeh, mosa:lohtokeh ihkó:n mosa:lohtokeh ihkó:n. Ihkó:n wa:n ne:chi:xahsik se:, ke pata:ni wi:tsa. Pos ya: *mero** nitsi:nki:sa, ya *mero** nika:n noi:xko ne:chi:x [tip]..., i:nihka ya, ne:chkwahka ya. Nitsi:nki:sak, nimolia ke:ní:w, ke:ní:w nikwiti, nimolia ke:ní:w nikwiti nimolia wa:n te..., ye:kte:kokohkeh. Pos nochi nika:ahchi:w nochi xiwtsitsi:n, nochi nika:ahchi:w tahsol wa:n nikita ompa ne: yetok icha:n, incha:wa:n. Oksé: tsikilitsi:n, *apenas** kichi:wtokeh n' icha:n wa:n oksé: we:i. We:i ihkó:n icha:n wa:n nika:n nochi kiye:yewaloh..., kiye:yewalowa, entó:s nikita ne:tokeh, nikita ompa ne: yetokeh pero miakeh, ihkó:n tekpa:ntokeh, tekpa:ntokeh ihko:ni, tekpa:ntokeh kwaltsi:n. ¡Uta!, nimolia pos ke:ní:w nikwiti, ompa niknemilia, nimota:lia pos ta: nikinmowilia ne: *porque** nikmattok *porque** ke yeh semi te:kokohkeh. Ne:ne:nemih, ne:ne:nemih n' o:meh ya, oksé: ne: choloh pero ne: nikitak yahki, ta: tak mota:li:to ne: ka:mpa ne: icha:ntsi:n, *porque** ne: icha:ntsi:n ne:n kichi:wak we:i, we:i a, ihkó:n kichi:wtiahki, nikitak ihkó:n, ihkó:n kichi:w ta..., tate:noh, ihkó:n pa..., seki, seki, seki tahsoltsitsi:n. Seki tahsoltsitsi:n ne:n kwi:kak, se: nikitak kwaltsi:n kwa..., tahsoltsi:n kwalkwik para ne:, itech, itech imets. Tsikilitsitsi:n ihkó:n kipia ke:meskia yo:n tikiliah n'..., n' imets *porque** kipia ihkwi:kwi:ntsitsi:n, entó:s ompa kwa:lik se: tahsoltsi:n wa:n ompa kita:li:ko ka:mpa ne: icha:n, pos nimolia ne: nikwiti se:, se: xiwit. Nikwik se: xiwit de yo:n kiliah ne:n kwe:kwetaxiwit, kiliah kwe:kwetaxiwit, ompa nikwik o:men, o:me wa:n ke:mah nik..., se: achi pata:wak ihkó:n wa:n nikta:lih se: kowtsi:n, yo:lik ihkó:n niahki, ihkó:n nikta:lilih se: o:me kowtsitsi:n ihkó:n wa:n yo:n komekat nikwik ihkó:n, nikilpih wa:n yo:li:k ihkó:n, ihkó:n niah wa:n niah wa:n kwali ke niki:xnepanoh yo:n xiwit wa:n seki yehwa ya ne:n, ne:n i..., ixiwyo de ne:n chamakih, nikwik. Wa:n kwali ke a:mo no: tsaya:nik, sepa sah ihkó:n nikinkwik, ihkó:n nikinkwik, ihkó:n, u..., ihkó:n wa:n ke:mah ihkó:n nikta:lih ya, nika:n yetok, nika:n nikwik, nikolo:chkwik ihko:ni. Nikwik se: komekatsi:n wa:n nikilpih, nikilpih ya xiwit, a:mo tsaya:ni, entó:s nikilpih, pero ta: ki:sak se: wa:n ke nika:n noma:ko mopiloh. Nika:n noma:ko pi..., mopiloh, entó:s nikwik yo:ni wa:n nika:n niketste:w yehwa i:n tepalkat, nika:n nochi i:n ite:ntsakka nika:n nikta:lih, ihkwi:ni, nika:n nikta:lih tapalkat wa:n nika:n nikta..., nikta:lih i:n ite:ntsakka, i:n ite:ntsakka, i:n. Entó:s ompa nikwik se:, nikita ki:sa ya, ki:sa ya, entó:s tepitsi:n niki:xta..., ihkó:n tepisti:n nikwik. Nikwik ihko:ni itech n' iahtapalwa:n, ihko:ni nikwik wa:n nikpankalakih ya, nikpankalakih. Sepa se: we..., nikita ki:sak ya wa:n yowi a, yowi a ihkó:n yowi a,entó:s sepa nikwik wa:n nikpankalakih. Entó:s kipanowih itech yo:n xiwit de n' komekat ihkó:n, kipanowih, entó:s nikwik, nikwik sepa se:, nikwik ne:n .... *Después** nik..., nikita ne: nikpowa ya, nimolia se:, se:, o:me, e:yi, na:wi. A: pos takah nikahxitih ya ma:kwi:l. Nikahxitih ya ma:kwi:l, a: pos, a: pos nimolia ika mahtakti pos nehjó:n yehwa ya, ke:mah, mahtakti. Entó:s nimolia ne:chpolowa ma:kwi:l, sepa se: nikta:lia, we:noh ahsik chikwase:n sepa se: nikta:lia, ahsik chiko:me. A: pos nikahxitihtok a mah..., mahtak, mahtak soh e:yi, e:yi poliwi. Entó:s sepa se: nikwi, nikta:lih ahsik ne: ne:n chikwe:i. We:noh nikpankalakih, ompa ke:mah sepa se: nikwik ahsik a chikna:wi, ompa ke:mah, ompa se:, mahtakti, nimolia yehwa i:n mahtakti, yehwa ya. Entó:s yo:li:k ompa wa:n seki nikita ki:sah, ki:sah yowih pos a:mo wel nikinkwi ok pos ta: nikinmowilih ya. Nikinmowilih ya *porque** nika:n i:n mopiloh se:, pe:wak ki:ki:sah ya ne:, ki:ki:sah ya, ne: tamiyahkeh ya ke:meh se: ma:kwi:limeh. Nikincholtih ya nimolia, pos ekintsi:n a:mo nikintamiwi:kati nimolia pos tak kwali a ika i:n mahtakti, ke:mah niki:itah *nobotellita** takah ne: ni..., no..., no..., notapalkaw, entó:s nikita ne:n kipia ya. We:noh nehjó:n nik..., nehjó:n, a: pos nimolia ika i:n .... No: seko ne:n, ne:paka de n' a:t, achi ihkó:n owihka:n, owihka:n tatampa, nika:n nochi owihka:n wa:n pos ihkó:n we..., wehka yetoya ne:n chamakih. N' a:t ne:n yahtok nika:n i:n motalohtok ihkó:n, ihko:ni kichi:wtok n' a:t, pos ta: no: se: kimowilia, sa tekit nipano:k ika o:me to:pi:l, o:me kowtsitsi:n nipano:k. I:n nometskwetax ne: nimolia nik..., niki:xtih, niki:xtih wa:n para nipano:k wa:n para ompa ne:paka nikinahsito ya wa:n .... We:noh, pos ompa nehjó:n nik..., nikinahsik okwiltsi:n pero semi owihka:n, ompa ya name:chilia nikin..., ika yo:n tsiktsi:n niki..., nikinkwik pero pos nehjó:n nikincholtih seki *porque** ne:chkokoh de nika:n i:n ne:ch..., nika:n ne:chma:kwah, nika:n i:n nochi i:n, nika:n i:n, no: ne:stoya nika:n, i:n ne:ch..., ne:chkokoh. Pero yo:n ka:mpa nehjó:n te..., te..., te..., te:kwa, ke:meskia yo:n tile:wi, tile:wi wa:n yo:n, nehjó:n te:..., te:kwa, a:mo ika n' i..., ite:noh, ta: ika yo:n ikwitako:n, ikwitako:n te:kwa. Yo:n nehjó:n, yo:n ihkó:n te:chi:wilia wa:n achi mochihkolowa, mochihkolowa, mo..., pankalaki itech se:, nika:n itech, itech se: ima:nakayotsi:n ne:n ikwitakó:n, ihkwi:ntsi:n n' i..., tikiliah yo:n n' i..., ite:mpi:l, mm, yo:n ite:mpi:l, ihkwi:ntsi:n wa:n yehwa yo:n te:panta:lilia, yehwa yo:n te:panta:lilia pos ne:ch..., ne:chye:kkokoh pero yo:n mochihkolowah ihko:ni, mochihkolowah wa:n ihkó:n te..., te:kwih, ihkó:n, ke:mah, mm. Wa:n i:n okseki:n a:lsimitmeh, ¿Ke:niwkeh yehwa:n? Mm. a:, i:n, nehjí:n a:lsi..., a:lsimitmeh nehjí:n, i:n kiliah mia:waa:lsimitmeh. Wa:n yo:n ¿Ke:niwkeh? Pos achi, mia:wat kiliah, ma..., miawat ke:meh yo:n achi kwihkwi:kwiltikeh, chi:chi:ltikeh, ke:mah. Wa:n yo:n ka:ni nemih. Yo:n nemih no: ompa ne:, pos yo:n para tikitas, yo:n nikahsik nika:n i:n, i:nkeh nikinahsik nika:n ista:ka:te:nte:noh, ka:mpa mono:tsa tahchikteko, ne:wí:n a:mo nikinahsik, pero nika:mpa nikinahsik, ompa nika:mpa nikinahsik a, ke:mah. Yo:n kiliah mia:wapana:lmeh, mia:waa:lsimitmeh wa:n pana:lmeh pero nehjó:n pos ompa nikinahsiko ya, ompa yetokeh, seko niow, yehwa yo:n nik..., nikita ompa no: ne:nentok se: ihkó:n, nikita ihkó:n temo:k wa:n yowi ihkó:n itech xiwma:pan, xiwma:pan, ihkó:n motalowa, motalowa. Motalowa, nimolia ke:yeh nimolia i:n, ka:n yetoskeh i:n mia:wameh, de i:n, a:lsi..., a:lsimitmeh, nimolia ke:yeh, nika:n yetoskeh i:n, pe:wa nikini:xte:mowa nikita takah yo:n se: kiliah yo:n tehwa:n tikiliah wa:..., wa:xkowit, yo:n ti..., ti..., tim...,timbrillo, se: kowtsí:n ma:..., ma:pisi:ltik, ma:pisi:ltik ne:n kowtsi:n wa:n niki:xahsi takah ompa, ompa yetokeh, a: pos nimolia takah i:n motalohtinemi itech xiwma:ko, ihkó:n, ihkó:n motalohtinemi ne:n a:lsimit, mia:wat. Nimolia pos ka:ni nimolia, nimolia ka:n nentokeh, takah *cerca** nehjó:n, ya: *mero** nimahxi:ltia:ya takah, takah itech noi:xko. *Después** nikta ne: *hasta** nitsi:nki:sak ihkó:n, ta: nikita moyo:ni a, noyo:ni a, nimolia, ke:ní:w, ke:ní:w nikchi:wati i:n, ke:ní:w nikchi:wati. Pos nikwi:kaya se: nosombreto achi yo:n kana:wkeh, yo:n kanaktsitsi:n, kanaktsi:n yo:n tikiliah de, de sakat. Sakat, yo:n tokwa:..., tokwa:yekawil, tokwa:yekawil nehjó:n de, de sakat kiliah, mm. Yo:n nikwik, ke:meh kanaktsi:n, nikwik wa:n sepa nikinta:lih ihkó:n, nimolia ika i:n nikinkwiti. pos nikwik ihkó:n wa:n nikechki:tskih ihkó:n de ke nikinkwik, nikwik ihkó:n wa:n ke ihkó:n nikolo:ch.... A: nimolia pero i:n no..., nokwa:yekawil nimolia wehweliwit pero pos nimolia i:pa nikwa:lkwik i:n para ne: i:n kowtah, i:n kowtah yeh kina:miki, we:noh. Entó:s nikwa:lik ne:n, pe:wak nikita neh, a:mo ki:sah pero ta: yo:n ka:mpa yo:n achi kohkoyoktik nokwa:yekawil, achi no: kohkoyo:ntoya ya, ompa ki:sasnekih. Pos ompa pe:wa nehjó:n ihhkó:n nikchi:wak, pos yo:n tepitsi:n nik..., nik..., nikoya:wak yo:n seko, nikita ompa ki:sasnekih, ompa ki:sasnekih. Ihkó:n ke:meh ki:stia:yah ya, ki:sayah ya nika:n ya:yah, de nika:n i:n, moliah ininoh, pero a:mo ininoh ta: ompa ne: nietok, niki:tskia:ya nika:n i:n wa:n no: *igual** no: nikwik nika:n i:n wa:n pe:wak ihkó:n nikchi:wa wa:n ke:mah nikimpa:pa...,nikpankalakih se:, se: ya. Wa:n nikpanta..., ta: sepa oksé:, nikta:..., nikwik wa:n sepa nikpanta:lih [se] ta: wa:n se: ki:sak a. We:noh, pe:wa nikita ne:, sepa *igual** nik..., nikpowa, nimolia ekintsi:n nikpiaya o:me, o:me ya, [ta] sepa se: nikwik, [A:mo semi] nika:n ya:ya, nika:n i:n ki:sak wa:n ki:sak, ma:t..., ma:..., ma:..., nimoma:ihkwanih pos ta: nikmowilia, nika:n yo:wi. ¡Ay!, nikwik sepa ihko:ni wa:n nikta:lih ne:, ta: yo:n no: semi te:kokohkeh, we:noh. Entó:s ahsik e:yi, e:yi, we:noh e:yi a, entó:s sepa oksé: ne:paka yowi, ihkó:n pata:ni, sepa mota:lih ihkó:n ki:stiki:s, mota:lih iteh xiwit. Pos nikmowilia:ya nikwik iwa:n xiwit wa:n nikpankalakih nika:n, nik..., nikta:lih nika:n i:n itech ne:n tapalkat, entó:s ahsik na:wi, na:wi a, sepa oksé: pe:wa nikita ki:sa, ki:sa, ki:sa. ¡ay!. Wa:n seko ne: takah koyoktik ne: nokwa:yekawil nika:n. ¡Uta!. Nikita sepa okseko ki:sak, entó:s nikwik nehkó:n ika i:n noopoch ya, opoch a pero ta: sepa mopiloh se: nika:n i:ni. Ne: ta.... ¡Ay! ne:chkokoh no:, takah i:n no: semi te:kokohkeh, we:noh. Ahsik ne: ma:kwi:l, niki:tskih. Niki:tskwih no: nimoyo:lchika:w pos ta: *siempre** se: kinmowilia, entó:s ahsik, ahsik ma:kwi:l, ompa ke:mah sepa oksé:, oksé: sepa ki:sasneki, sepa okseko. Pe:wa nima..., nimihkwania noma:ko, noma:i nikihkwania pos ta: te:kokoh, ompa nikwik se: wa:n nik..., nikta:lih sepa itech i:n tapalkatsi:n. Entó:s ahsik ne: sepa oksé:, nika:n ya:ya, nika:n sepa ki:sak, achi ne:, achi pili ok, pili ok, achi selik, pili ok achi selik, ihkó:n yowi a. Selik, ihkó:n yo:li:k, yo:li:k yowi, a: pos nimolia i:n selik, a:mo ne:chma:kwa:s, selik, selik ihkó:n yowi, yowi, yo:li:ktsi:n yowi ne:, yo:li:k nikwik wa:n nikpankalih. ¡Ay, uta! wa:n nikita ne:n se: pané: te:ná:n we:i ihkó:n, achi, yeh *más, más** nehjó:n mia:watik, achi kwi:kwiltik, mia:watik. A:chi mia:watik, achi kwi:kwiltik, we:i ihkó:n, a: pos nimolia pos yehwa i: no: te:na:n. Pos iwa:n ya:ya ne: n' i..., ipili ke:meskia ipili, nika:n ya:ya. A: pos i:n nikwiti, nikwi, nikwi nikwi nikwi ne:, ke:meskia ipili pos ta: seltsi:n, aya:mo chika:wak, pero ta: ompa ne: tatohtoka ne:n te:ná:n, nikwik ne: wa:n nikinpanta:lih o:me:n. Ahsik a ne: chikwe:yi, ahsik chiko:me, chikwe:i ika ne: chi..., chiko:me ika tein selik, ne de kone:t ok wa:n chiko:me *o** chikna..., chikwe:i ika ne: de n' te:na:n, we:i. Entó:s ne:n nimolia sayoh o:me poliwi, nikahxiti:ti sikie:ra mahtakti, pos pané: tantokeh ya. Nikpanita, niktohtomak yo:li:ktsi:n ika komekat ilpitoya no..., nokwa:yekawil, nikita ne:n, nikita a:mo miakeh pos takah sayoh o:men yetokeh, o:men. ¡Uta! pos nik..., nikita ki:sa ya, ki:sa ya wa:n ne: ki:sa ya, ne: yowi a, yowi a, sepa nikwi, ahsik chikna:wi, ke:mah nikita ne:n sayoh se:sah ompa ne: yetok. ¡Uta! takah nikita ihkwí:n, ihkwí:n yow..., yowaltik ne:n icha:n, nikeni..., keni..., ni..., *casi** icha:n, tehwa:n tikiliah icha:n n' i..., n' i..., *casi**nika:n yetok nehjó:n seki xiwit wa:n takah ompa nochi, ompa yetok ke:meskia icha:ntsi:n wa:n *después** nimolia ahsi a nimolia, yetok a mahtakti, pe:wa niki..., nikinita ne:, a: pos ahsik a ne:n mah..., mahtakti, pe:wa niki:ita ya, a: pos yetokeh, i:n a:mo ki:saskeh. Entó:s nika:n nikta:lih nochi ne:n tapalkat, ke:mah nikye:kta:lih itech nomorral pero ta: ne:pa neh ne:chye:kkowa noma:i. Ne:chye:kokowa ka:mpa ne:chma:tipi[:ni]h ne:n mia:wat, a:lsimit, ne: mia:wat, ke:mah yo:n achi kwi:kwiltik, ke:mah. I:n o:me tamameh a:lsimitmeh, nochi iwki sah inintapahsol *o** ta:taman. A:, i:n ta:taman, ta:taman, i:n achi, achi, i:n se: achi po:ktik, ne:n chi:chiltik achi po:ktik wa:n i:n de n', de kostikeh, nehjó:n wehwei ihkó:n, yo:n ista:k. Ka:mpa kipiah incha:ntsi:n, entó:s nochi ihkó:n kwaltsi:n kipiah ihko:ni, ihihkatok kwaltsi:n, ihko:ni, ihko:ni no, kiliah ne: ihkó:n te:tekpa:ntok, te:tekpa:ntok, ihkó:n te:tekpa:ntok. Te:tekpa:ntok kichi:wah, nika:n i:n, ihkwi:ni, ihkwi:ni, ihkwi:ni wa:n kwaltsi:n yewaltik, tate:noh ihkó:n kwaltsi:n kwi:kah, mm. I:n kostikeh, ke:mah. Wa:n okseki yehwa:n ke:niwki intapahsol. A:, de i:n chi:chi:lmia:wameh yo:n kwi:kwiltikeh, i:n no: taman. I:n achi ihkó:n, achi tsikitsitsi:n ihkó:n wa:n no: *igual** tate:noh ihkó:n kwi:kah, ihkó:n nika:n, nika:n yowih ihkwí:n wa:n i:n kichi:wah ihkwí:n de we:weyak, de we:weyak. Nika:n no: *igual**, nika:n kita:ta:liah, ihkó:n kita:ta:liah i:xtapal ihkó:n wa:n we:weyak, nika:n kipia ne:n, no: kwaltsi:n kichi:wah wa:n nika:n a:mo teh kipia ok, ihkwi:ntsi:n, entó:s ihkwí:n de weyak, ihkwí:n. *Por eso** nimitsilia ke nika:n neh nimoka..., nimokwi:..., nimokwi:ltihka ya *porque** nika:n yetoya itech ne:n xiw..., yo:n xiwit ma:pisi:ltik wa:n pos nikoli:nih pos nika:n i:n yetoya ne:n, ihkó:n yetoya nehi:n, entó:s wa:la:ya ya noi:xko. pero nika:n i:n nochi kwaltsi:n no: ihkó:n, ihkó:n yowi, ihkó:n yowi, ihkó:n yowi, i:ixtapal, i:ixtapal, ihkó:n kipia pané: yo:n, ihkó:n, ihkó:n ihihkatok, ompa kipia tein selkeh ne:n kone:meh. Entó:s nika:n i:n a:mo teh kipia, ke:mah. I:n i:pa kowtah sah nemih *o** no: nemih ne: i:n xola:lmeh, kalihtik. Pos nehjó:n, a: de n', de i:n, de i:n, de i:n, i:n okwiltsitsi:n nemih *más** ne: kowtah, de nika:wi:n nemih kaltsi..., kalihtik yo:n chihchi:chiltikeh no:, yo:n no: tamameh. De nika:wi:n pané: a:mo kanah nikita yo:n kwi:kwiltikeh, mia:wameh, mia:waa:lsimitmeh, nika:n a:mo nemih, nemih no:, no: chi:chi:ltikeh pero achi po:ktikeh de nika:wi:n wa:n no:, no: taman. Yo:n ke:masá: mo..., ka..., mota:lia se:, i..., [se] icha:n, ka:mpa se: icha:ntsi:n, se: .... Mm. I:n a:mo se: kinkwa. Pos nehjó:n *antes** tota:tahwa:n no: kikwa:yah ne:n n' i..., yo:n kipia ya n' i..., n' ipiliwa:n ihkó:n achi, tikiliah ihkochin, mm. Ta: neh nikita ya no: kihki:xtia:yah ne:, kihki:xtia:yah wan kita:lia:yah itech se: koma:l. Kite:tewa:tsayah, kihtowah ke we:lik ke:meh yo:n okwil, okwil, ne:n pana:l yo:n, yo:n ike:span yo:n mota:lia, ihkó:n de we:lik. Tikihtowa te:kwah, komohkó:n te:kwah ¿Ke:ní:w se: mopahtia? Mm, pos neh se: *viaje** nehjó:n ne:ch..., nehwa ni..., neh se: *viaje** ne:n ni..., nitai:k miak xiwtsitsi:n, miak xiwtsitsi:n nitai:k *cuando** ne:chma..., pero i:n a:xka:n i:n ne:chkwah *solamente** yehwa ya nimoohxilih yo:n nehjó:n ehka:w wa:n yo:n tankwa:kwi:kwil n' i..., n' ixiwyo, tankwa:kwi:kwil. Yehwa yo:n no: nik..., nikta:lilih wa:n yehwa ya n' ehkaw, yo:n kiliah mo:so:t, yo:n no: semi kwali, yehwa nikta:lilih de i:n okwiltsi:n. Wa:n yehwa yo:n kiliah tsi:tsika:s, tsi:tsika:s yo:n okseki, yo:n tikwih para k..., para nakat kipi:kih, iselo. Se: kima:xakwalowa wa:n kwaltsi:n se: kichi:wa, yo:n, yo:n, yo:n miak nikta:lilih, miak nikta:lilih de n' tio:tak, ompa nimowa:lkwilih, ompa ne: nochi nimowa:lkwilih, ihkó:n. Se: *bolita** nimowa:lkwilih. Nikilia "nimochihchi:wili:ti nehjí:n, nikma:xakwalo:ti *porque** ne:chye:kkokowa noma:i" "Ke:yeh" "Pos yehwa i:n no: ne:chkwah i:n a:lsimit, i:n chi:chiltik, yo:n kwi:kwiltik". "Wa:n ke:yeh" kihtowa "Xa: a:mo timoitilih" nikilia "A:mo nimoitilih" nikilia. "A: we:noh, x'ta:lili, x'ta:lili" kihtowa. Pos pe:wa nikta:lilih, nehjó:n ne:chna:mik wa:n yo:n iselo yo:n, yo:n tikiliah ti:ltikkwitaxiwit, yo:n no: kwali. Nochi nikwahwa:lkwik yo:n ma:kwi:l taman de xiwtsitsi:n wa:n nikma:xakwaloh wa:n nimota:lilih, mm. Entó:s ekintsi:n, we:noh te:chtapowih e:yi taman a:lsimitmeh, se: tikilia kostika:lsimit, se: tikilia *este** Mm, ke:mah. Mia:waa:lsimit *o este** chi:chi:lmia:wat tein mochi:wa kowtah. Mm. Ke:mah. Se: tikihtowa chi:chiltik nochi tein mochi:wa kaltsi:ntan Onkak yo:n itech ta:l, ta:la:lsimit. Yo:n ke:niwki? Ihkwi:kwi:n, ti:ltik, ihkwi:kwí:n de we:weyakeh, yo:n semi te:tokah. Wa:n yo:n ¿Ka:ni ne:n mochi:wah? Yo:n mochi:wah ne:wí:n kowtah, itampa kopalak, mm. Wa:n itapahsol yehwa:n ¿Ke:niwkeh? Yo:n, yo:n itapa..., intapasol, incha:n, yo:n ihkwí:n mochi:wah, ihkó:n, kwaltsi:n kitehpa:ntiowih, kitekpa:ntiowih ihkó:n *hasta** ihkó:n weyak mochi:wah, mm. Tikihtowa itech kowit ne:n .... Kowtampa, ke:meh ihkwí:n yetok kopalak ompa tatampa mopilowah, ihkó:n kichi:wtiowih, ihkó:n kichi:wah, ompa yetok, ihkó:n de weyak ne:n tatampa, mm. Yo:n komo se: kinoli:nia ihkó:n, ihkó:n yowih, te:senkwih. Te:senkwih *hasta** itech se: ilo:moh. No: te:kwah Pos *a veces** no:, no: te:kwa komo se: moka:wa pero koma:mo se: kinmohmowtia, yowih, cholowah, mm. Wa:n i:n komohkó:n te:kwahkeh, ¿Toni ne:n kwali se: ki..., se: kipahtia ika? A:, yo:ni, yo:n komo te:kwahkeh *mismo** yeh mah se: kitamo:ta ne:n incha:ntsi:n ne:n panalitoh wa:n mah se: ki:xtili sikie:ra se: ma:kwi:l wa:n mah se: kima:xakwalo wa:n mah se: kita:lili ka:mpa ne: te:kwa, *mismo** yeh, yo:n te:na:miki, mm. I:n no: we:lkeh, i:n teh tikilia ti:ltika:lsimit. Nehjó:n a:mo, a:mo we:lkeh, a:mo, mm. Xa: tikmati ke:yeh ne:n kinto:ka:itiah a:lsimitmeh nochi i:n okwilimeh. Pos kinto:ka:itiah a:lsimitmeh *porque** ne:nemih ihko:ni wa:n yehwa yo:ni te:..., te:kwah *por eso** kiniliah a:lsimitmeh Oksé: taman a:lsimit ok tein tiki:xmattos. A: yo:n, yo:n name:chilihtoya ne:n se:, yo:n itech kahfe:n mota:lia *o** itech xokot *o** okseki kowtsitsi:n mochi:wa sah ihko:ni n', incha:n, ihkó:n tehwa:n tikiliah *panalito**, ihkó:n *bolita** Ompa kwaltsi:n kipampi:ki, kwaltsi:n kipampi:ktiowih, kwaltsi:n kipa:mpi:ktiowih wa:n taihtik a ne: mochi:wah ne:n okwiltsitsi:n, seki ti:ltikeh no:, achi pehpetaktikeh. Pehpetaktikeh wa:n achi te:n..., ihkwí:n, we:weyakeh ihkó:n, ke:meh yo:n te..., tikiliah te..., te:ntikowit, nextikte:mi:nkeh, ihkó:n de we:weyakeh, pané: achi pehpetaktikeh ihkó:n, yo:n pata:nih wa:n te:senkwih, yo:n ka:mpa se: kin..., ta: se: kinmoyo:ntia, ye:kmoyo:nih, nochi te:senkwih. Pos yo:n no: te:kokohkeh pero a:mo semi te:kokohkeh, itech xo..., xokot yetokeh *o** itech ne:n, itech kahfe:n, n' ima:i de ta..., kahfe:n, tatampa mota:liah, ka:mpa yo:n iselo. Wa:n yo:n komo, yo:n nehjó:n, yo:n no:, no: te:tipi:niah pero a:mo semi te:kokohkeh, ke:mah yo:n no: te:tipi:..., te:.., te:kwah. Wa:n tikihtowa ke .... We:noh ke:meh i:n nochi n' a:lsimitmeh te:kwah. Mm. E..., ¿Ke:ní:w i:n kwali se: kinimiktia? Mm, pos tehwa:n tiki..., pos se: *vez** tehwa:n tiahkah, ne: kow..., kowtampa yetoya ne:wí:n wa:n *cerca** ne:n tikwiah n' a:tsi:n onkak, tikpiah se: ko:ntsi:n, entó:s tikmanayah ne:n yo:n a..., a:toto:n tikiliah, mah kwali kawa:ni, ke:meh ne:n ta:lpana:lmeh ihkó:n a:mo semi wehkapan, itech se: kopalak ihkó:n, pe:wa tikinte:kilihkeh, tikinte:kilihkeh itech ne: n' i..., incha:n, ne:n intapahsol wa:n entó:s ompa mikkeh. Seki ne: taihtik de n' ihkó:n de n' incha:n de n' pana:lmeh, ompa moka:wkeh seki, se: bolita ihkó:n mochi:wkeh, ompa mikkeh, ika yo:n a:toto:n. Ika yo:n a:toto:n ye:kne:nke:n mikkeh, seki, seki pawetskeh wa:n seki a:mo ki:skeh, pos ta: a:toto:n yahki taihtik de ne:n, de n' incha:n, itech n' panalito. Ompa yahkeh ke:meh kohkoyoktik ihkó:n, ompa yahkeh, ika yo:n tikinmiktihkeh wa:n ke:masá: pos no: seki tikinmiktia:yah, de i:n seki:n tikwiah seki to..., to:tomo:ch, ihkó:n to:tomo:ch tikilpia:yah oso yo:n pah..., pahpata ne:, ne: yo:n tahsol de n' wa:kik. Tikilpia:yah ika komekat wa:n ika tikinta:lia:yah yo:n tekol, tekol, ika yo:n ika tikinmiktia:yah *porque** ke:meh i:n, i:n a:mo kwaltia para se:, se: kitas ompa ne:wi:n. I:n ye:kte:kokohkeh, ika yo:n tekol, t'chi:wayah tekol wa:n tik..., ika tikintahtatia:yah, Nochi tikinitayah, seki ihkó:n ya:yah, ihkó:n ya:yah pos ta: yo:n iahtapal no: chichinawiah, iekapan Ya:yah ihkó:n ta:lpan, ya:yah ihkó:n ne:nentinemiah, ne:nentinemiah, pos de n' tataya, chichinowia, miki niman, mochihkolowah wa:n miki, pos seki yo:n iahtapalte:pan chichinawia wa:n ompa ihkó:n nentinemiah, ihkó:n nentinemiah, ompa tikinmiktia:yah ya, mm. Ke:mah. Nochi a eskia de n' a:lsimitmeh. Mm, nochi a. Wa:n a:man xite:chili ne:n moto:ka:i. Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Xola:l ka:mpa tiwa:le:wa wa:n ka:nachi xiwit tikpia. Pos nehwa niwa:le:w nika:n Tozán, Jonotla, Pero ekintsi:n nietok nika:n Xopanaco, nika:n San Miguel Tzinacapan wa:n nikpia *sesenta y tres años**, ekin, nikpia nehjó:n. Tasohka:matik.