A:xka:n tiknekih xite:chtapowi ka:nachi taman chiktehmeh onkakeh, nochi tein namehwa:n nankini:xmatih tein onkakeh nikahkwí:n ka:mpa ika tehwa:n ticha:nchi:wah. Pos nankinekih mah name:chtapowih no: neh. Pos nehwa nehjó:n, nik..., *más o menos** ke:meh ye:wa name:ch..., i:xmattok toni welkeh wa:n katí:n tein a:mo we:lkeh. Pos nehwa niki:xmattok ne:n *paloma** yehwa semi we:lik, *paloma** yehwa ya kihtoh, tikiliah tehwa:n *perdíz**, pero tehwa:n tikiliah chiwihkoyo wa:n no: we:lik chi:lposo:n. Yehwa ya *perdices** Entó:s sepa tikiliah nehjó:n te:na:ka:l, yo:n no: semi we:lik, *pico de canoa**, yeh kihto ekintsi:n ne:n *torcaza** ihtikoko:k, yo:n no: semi we:lik. A:xka:n ne:n chachala:ka pos yo:n no: *deveras** yo:n i:pa t' kiliah, tikiliah chachalakah pero tikiliah a:kwetah *bueno** yo:n a:kwetah, nemi itech tepe:yoh itech a:tawte:n, ihkó:n nentinemih wa:n kikwah yo:n kapol..., kapoltet wa:n n..., ne: xi:kalkowtet, yo:n nochi, nochi para a:makowtet nochi kikwah entó:s ne:n yehwa yo:n, ne:n *primavera** tikiliah nehjó:n, yo:n no:, yo:n no: we:lik no: i:n wilikiso:t, yo:n ne:nemi ne:wi:n, kichi:wa ni..., *niditos** itech kowtsitsi:n entó:s ne:n yehwa:n yo:n nochi we:lik wa:n yehwa ya ne:n *papán** katí:n a:mo ye:kwe:lik ne:n pihpix, yo:n pihpix yo:n ti:ltik, tikiliah pihpix. Yo:n ti:ltik nehjó:n yo:n semi kiwiwita no: ne:n tato:k tein kikwa, tein kikwa *semilla** yehwa yo:n de ne:wi:n, yehwa yo:n tiki:xmatih de que, yehwa nehjó:n nochi ne:n chiktehmeh yehwa yo:n, yo:n *dańero** Wa:n yehwa yo:n name:chilia poxkos wa:n yo:n, yo:n nextik. Ta:mpakoyol, koyoltsi:n tikiliah, koyoltsi:n *porque** koyoktik ne:n ikwittampa yo:n *pájaro**. Wa:n yehwa yo:n name:chikwia poxkos, yo:n no: semi we:lik yeh se: *rueda** nika:n kipia ne:n kostik, tikiliah poxkos ke:mah wa:n yo:n se[ki] tikilia kwi:kwilchiktehmeh yo:n no: semi we:lkeh pero tsikitsitsi:n, kwaltsi:n kwi:kwiltik *inlomo**. Mm, ke:mah. Ne: nika:n i:n paniá:n kwaltsi:n ihkó:n... Ayakach. A: nehjó:n ayakachmeh, a..., ayakach no: se: *parte**, yo:n tikiliah ayakachmeh yo:n tikiliah tehwa:n sa:sawameh Pero sa:sawameh, ehe. *lo que riegas** s Yo:n motapahsoltiah itech xokot Yo:n ata a:mo semi, yo:nkes semi a:mo, a:mo kikwah kachi eliwis , a:mo, a:mo we:lkeh nohjó:n, a:mo we:lkeh Nehjó:n, nehjó:n a:mo no: ye:kwe:lik, pero..., mm Pero yehwa yo:n nochi, nik..., niki:xmattok wa:n *lo que es** ne:n yo:n name:chilihtoya ye:wa ne:n yo:n kohti kiliah kohti, de o:me *color** tikiliah kohti yo:n mokalakia itech ne:n mochi:wa ne:n itech kichi:wa ne:n *hoyo** itech se: kowtsí:n *o** chikikiskowit wa:n ompa ne: tapachowa pero yo:n a:mo we:lik kihtowah ke komo se: kikwah yo:n, se: mihmiki, te:kwi yo:n kokolis wa:n sepa ne:n pilinchi pos yo:n a:mo no: we:lik, nehjó:n nochi a:mo we:lkeh yo:n chiktehmeh, pos no: ne:n kwi:xin kihtowah no: seki kikwah Pero yo:n kwi:xin seki kikwih *porque**, aha: i:n, i:n [...] Ke:mah, pero kwi:xin we:lik *siempre** kwi:xin, *porque** nohjó:n nemi, takwa, nehjó:n takwa toto:nik kwi:xin, nehjó:n a:mo takwa, a:mo takwa ke:meh tsohpi:lo:t Nehjó:n takwa kwali, *caliente**, nehjó:n *porque** kimiktia se: *pajarito** wa:n takwa ihsiwka nehjó:n takwa kwali, *por eso** nohjó:n, nohjó:n kwi:xin, *gavilán** nohjó:n we:lik, kikwa *cualquier persona** no: kikwa *solo** a:mo tikwah pos oksé:, nohjó:n tikiliah *torneros**, nohjó:n tein, nohjó:n tololoh, ke:meh yo:n búho, kowxahxaka, okseki nohkó:n *cosas** Nehjó:n koh..., yehwa nehjó:n kowxahxaka, nohjó:n a:mo welkeh, a:mo a:kah kinkwa nohjó:n *porque** pos yo:n Pos Ke:meh pilinchi, nehjó:n pilinchi, nehjó:n ehe. Tikiliah, tehwa:n tikiliah te:te:tsa:wia, pero a:mo te:te:tsa:wia ta: nohjó:n kite:maka kwe:ntah, kihto:s ke:meh eskia se: ipopá:n ya, *mokwida:ro** ampó:n teisá: *mitspasa:ro:ti** Para a:mo teisá: mitspasa:ro:s *x' mokwida:ro** *por eso** nohjó:n te:tsahtsilia, yo:n. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n name:chilia ke ekintsi:n *más bien** neh nikmati o:me taman onkakeh de ne:n, yehwa ne:n kwiximeh, *gavilanes** yehwa de niki..., [nikin]kaktok, ke:mah, no: ye:wa nikpano:lti de n' we:lkeh wa:n de a:mo we:lik *porque** yo:n kilia *es...,** tehwa:n tikiliah kwi:xtako:t ehe, kwi:xtako:t Yo:n tsikitsi:n semi kinkwa pio:kone:meh, yo:n a:mo we:lik Ke:mah, semi pio:kone:meh, neli A:mo we:lik eski pos ta: na... a:m...,mm, a:mo we:lik Mm, a:mo we:lik yehwa nehjo:nkeh wa:n yehwa ya pilinchi wa:n koh..., kohti Wa:n sepa pihpix pos yo:n a:mo no: ye:kwe:lik, *porque** ne: *deveras** ke:meh tikihtowa Mm, kohti, a:mo no: we:lik, a:mo no: we:lik Ne:n pilinchi tikihtowah tiktawe:litah Tiktawe:litah, ihkó:n mela:w Pero yo:n, yo:n te:chmakatok kwe:ntah De que ke:masá xa: teisá: te:chahsiti, te[isá], pos *x' mocuidaro** *Mocuidaro**, pero tehwa:n *tito:ntos** a:mo titamatih tikwih se: tet wa:n tikmagah ika ti..., tikmagah tet tikwih tikwahkwa:mo:tah mah yowi *Mokwida:ro porque** yehwa i:n titekit..., titawi:tek..., tita..., komo titawi:tektok. Pero a:mo *porque** te:ch..., a:mo *porque** te:chte:tsa:wihtok, yehwa te:chilia *mokwida:ro** ke:meskia se: *persona** a:ksá: te:..., te:chtasohta [...], mocuida:ro, ampó:n timi[nawatia], ya *mero** tietok itech se: *demalas** *mokwidaro** koma:mo *mitspasa:ro:ti** nehjí:n *cosas**. Wa:n *Mokwida:ro** wa:n tehwa:n tikwala:nmatih sah *porque** a:m..., a:mo tiknemiliah A:mo tikmatih toni nehjó:n te:chilwia pero yo:n ke:meskia te:chilwia mah *timokwidaro:ka:n** Ke:mah Nehjó:n se: *vez**, nehwa deveras** nikneltokak. Pos tsahtsih wa:n tsahtsi, neh nitekititok, tsahtsih ne:n okwiltsi[tsi:n], ne:n pilinchi a:it, a:it, ke:meskia ne:chnawatiah *x' mokwida:ro** Nikita se:, se: na:wiya:keh ihkó:n yetok, kowa:t, mm, ne:chnawatih Eso, eso, na:weyak, *ave maria purísima** ta:ta Yo:n tehwa:n tikihtowah tikintawe:litah yo:n okwiltsitsi:n pero a:mo. Ke:mah, tikintawe:litah Y..., onkak *persona**, [y]onkak *personas** kintawe:li..., kint..., kint..., kintawe:litah Yehwa yo:n nikmattok nochi de n' we:lkeh *Porque* kita ne: te:chte:tsa:wia, te..., teisá: *nechpasa:ro:ti** wa:n pero a:mo *porque** te:ch..., te:chte:tsa:wia sanoke yeh te:chilia, *ximokwidaro**, ampó:n etok se: [...] Teisá: *mocuidaro**, a:mpó:n etok *modemalas** para x' mocuida:ro, yehwa ya ke:meh yo:n tikihtowa ekintsi:n teh Ke:mah [Ampó:n] mitstsahtsilihtoya wa:n *al poco ratito** tikahsik a na:weya:keh, pos yehwa nohjó:n mitsilihtoya *mocuida:ro** wa:n Yehwa yo:n, te:ch..., wa:n yehwa yo:n neh niki:xmati nochi nehjó:n tewiyo:n Yo:n a:mo kipia ni..., n' ikwitapi:l, ke:meskia se: piotsi:n, metschihchi:chi:ltik, żXa: tiki:xmati?, yo:n nemi ne:wí:n kowtah Ke:mah, ke:meh piotsi:n, ke:mah ta: pos niki:xmattok Tsahtsi nehjó:n *las cinco de la mańana** tsahtsi, de tane:siti a, tane:siti a tsahtsi a yo:n Ke:mah, yehwa ya ne: pa..., tikiliah *pájaro perdiz** A: pero perdíz yeh ne: chiwikoyo. Chiwihkoyo, chiwihkoyo, pero yo:n no: n chiwihkoyo, a:mo ta: i:n tewiyo:n Tewiyo:n ke:mah pero [...] I:n, i:n neh niki:xmati oksé: *clase**. *Casi** we..., nehnextik nika:n Aha, oksé: wehwex..., a:mo kipia ikwitapi:l Pero *pájaro perdíz** no: tsahtsi nohjó:n, no: tsahtsi yowak [...]ya pero yo:n, yo:n *aparte** *Aparte** ne: yo:n okwiltsi:n wa:n *aparte** i:n, *porque** i:n ke:meskia se: *pollito** Ke:meh *pollito**, mela:w ke:meh *pollito** Metschihchi:chi:ltik, kikwa ne:n xi:kalkowtet Semi itakwal, semi itakwal Entó:s yehwa nehjó:n ekintsi:n ne:n [...], a:, *perdiz** yehwa ya chiwihkoyo Chiwihkoyo, ke:mah chiwihkoyo, *si, seguro** ke:mah, tsahtsi kwalka:n, chiwihkoyo yehwa tsahtsi de kwalka:n *o cuando** wa:la:ti ne:n kiowit yeh tsahtsi a, *o cuando** motate:m..., Wa:n yo:n tapachowa ta:lpan ihkó:n tapachowa ihkó:n, entó:s yehwa yo:n okwiltsitsi:n nochi nikini:xmattok nehjó:n chiktehtsitsi:n, nochi de se: kinkwa, *paloma**. *Paloma** nochi ne:n koyowa..., no: *papán** no: we:lik, tikiliah *papán real** , yo:n kohkostikeh inkwitapi:l, yo:n no: we:lkeh, no: we:lik tepitsi:n Nochi *paloma** nochi nohjó:n we:lkweh s..., a:mo, a:mo semi *igual**, ke:..., ke:mah no: we:lkeh pero [...] Pero *más** we:lik *cha..., chachalaca**, pos yo:n *chachalaca cuando** wi:tsa ya kiowit Pos *siempre** nohjó:n *chachalaca we:lkeh, *paloma** Pos tsahtsi a, tsahtsi a *cuando** mosenketsati a toto:nik itech *tiempo de mayo** Tsahsti, tsahtsi neli tsahtsi Pos ne:n tsahtsi a, pero nehjó:n semi, semi we:lkeh yo:n chiktehtsitsi:n, yehwa yo:n ye:wa nikpano:ltih nochi yo:n tein se: kinkwi itech ohchpa:n, yo:n nochi, nochi we:lkeh, we:lkeh chi:lposo:n Tsahtsi, tsahtsi kwalka:n tsahtsi, yo:n ke:mah semi we:lkeh, nochi tota:tahwa:n ika, no..., nochi we..., ika motekipanohkeh Wa:n we:lik a:ko:loh, *porque** neh no:má:n ke:meh nehwa nimitsilia ke neh nikkonkwia xokoyo:lin wa:n yehwa yo:n kichi:waya chi:lposo:n, semi we:lik A:ko:lin. *igual** we:lkeh nohjó:n we:lkeh, ˇay dios a! kwechowa..., kwe:chowa:ya se: *bolita** de tixti wa:n yehwa yo:n kita:lilia:ya Yehwa yo:n kita:lilia:ya pos nehjó:n, pos *antes** no: semi tasohtia pos yehwa yo:n ' kwiah, ne:n ta..., para tapalo:l tikwiah semi we:noh, ijkó:n motekipanohkeh tota:tahwa:n katka, ihkó:n motekipanohkeh, ya:yah *rancho** wa:n kwitih [...], para tapalo:l, ke:mah No: para tapalo:l Tikinte:mowa:yah yehwa yo:n chi..., chiktehtsitsi:n wa:n pos yehwa y..., yo:n tik...,tikwa:yah Koma:mo kwaltia nehjó:n *ajonjolín**, kwali [mo]kwi, ke:meh *rancho** [hay], ompa tinemih, onkak nohjó:n kowit de *pińón**, nohjó:n semi we:noh no: ke:meh *ajon[jo]lin** yehwa kita:liliah Kipixka wa:n kwe:chowah, tiki:xmattok tehwa na:nah, Yo:n *pińón**, yo:n noktakowach tikiliah, nohjó:n noktakowach, nohjó:n kwali Mm, ke:mah, nehyo:n semi Para ke:meh eskia yehwa *ajojo..., ke:meh eskia yehwa ya *ajonjolin** ihkó:n ya tamati nehjó:n Pos yo:n kowach nehjó:n ki Pos yo:n kowach kite:..., ki..., kikwitih, se: kipixka wa:n se: ki:xwa:tsa Wa:n kit..., tiki:xwa:tsah wa:n tikte:tewa:tsah wa:n 'kwe:chowah ya, wel.., *igual** we:lia ke:meh ke:meh a:ko:ltapalo:l 'kwe:chowah *igual** ki:sa, *gual, igual** ke:meh *ajojolín** Ke:mah Yehwa ya, tikiliah kowach *pińón** Entó:s yehwa yo:n nochi ne:n, yehwa nohjó:n tehwa:n tikwiah. Wa:n *lo que es** yehwa ne:n chiktehtetsitsi:n pos nochi tiki..., tikmattokeh katí:n tein we:lkeh Ke:mah tein we:lkeh, *solo** a:mo we:lik oksé teisá ke:meh kowtah, ke:meh tikita *takwa:che** we:lkeh pero ke:meh, ke:meh nohjó:n *zorra** a:mo no: we:lik, a:mo kikwah. A:mo se: kikwa, a:mo n' mati xa: ka:sá: *derepente** ki..., [...] seki kitatekiwtiah *siempre** pero a:mo tinochi:n *porque** tehwa:n a:mo. Ompakahkwí:n ne: *rancho**, a:mo ti..., a:mo kachi, *porque** nohjó:n no: *igual** ke:meh, ke:meh pilinchi te:te:tsa:wia, nohjó:n *malos** nohjó:n *traviesos**. Pos neh nikmati de que yo:n, yo:n tikiliah kwe:kti, yo:n no: tiktawe:litah Ke:mah Pero yo:n a:mo, a:mo, a:mo *porque** se: kitawe:lita, yo:n no: te:nawatia Ton te:..., toni pe:wati *o bien se: ik..., se: ikni:wa:n *o** se: imomá:n teisá: *kipasa:ro:ti, Ke:mah, *por eso** ke:meh pilinchi *igual**. Yo:n te:makah *cuenta, porque** yo:n ta:tayewalowah t..., kaltsi:ntan, ta:tayewalowah *o** nemih itech ohti ihkó:n Ke:mah *pues** ke:mah se:me:h de tehwa:n *familiar**. Neli Pero nehjó:n ke:meh eski, ke:meh tikihtowa, yo:n, yo:n a:mo we:lik A:mo we:lik, a:mo we:lik nohjó:n yo:n kipilowah, koyomeh kwelitah koyo:meh kikwah, neli kiwelitah nohjó:n ikwetaxyo kikwih yehwa Yo:n we:lik tiki:xtiliah *solamente** ni..., nikwetaxyo wa:n tikpilowah ne: take:span. Pero nohjó:n a:mo, a:mo akah kikwi ke:meh *onsa** nohjó:n, nehjó:n tsikitsitsi:n okwilimeh, nehjó:n ta:lpan nemih. A: no: tiki:xmati yo:n *onsa** tsikitsitsi:n Ke:mah, kosa..., kosama:lo:t Kosama:lo:t kinkwa pio:kone:meh Kosama:lo:t, ke:mah, kikwa pio:kone:meh Nohjó:n a:mo we:lkeh, ke:mah, ke:mah, chikichi:n ke:meh se: *ardillita**. Yo:n tsikitsitsi:n okwiltsitsi:n ihkwí:n a:mo, a:mo toma:wkeh, we:weyakeh ihkó:n pero kostikeh No:, no: *malos**, no: *igual malos** ke:meh ko..., ke:meh, ke:meh kwe:kti Wa:n entó:s yehwa yo:n ne:n *onsa** Ke:mah Wa:n nehjó:n no: kiliah no: *onsa real**, no: we..., we:i ihko:ni pero yo:n we:lik A: *onsa real** ke:mah Yo:n kinkwa to:tolimeh *Onsa real** we:lik, *porque** nohjó:n wehwei nohjó:n ihkó:n ke:meh se: takwa:choh , ke:mah wa:n toma:wak Nextik *Porque** neh no: nia:ya ika *tirada** wa:n no: nia:ya wa:n nikahsia nohjó:n *onsa real** Nohjó:n *bueno** semi sa..., sayoh ima:i semi ihkwí:n tsikitsitsi:n. Tsikitsitsi:n ke:meh, ke:meh e:mp..., pos ne:nke:n ya:ya Tsikitsitsi:n wa:n pero ne:nke:n yaya, ne:nke:n ya:ya Wa:n se: kimowtia:ya ihkó:n yowi *carrera**, ihkó:n yowi *carrera** ne:nke:n yowi Xiwtampa ka:mpa ne:n xiwit ihkó:n tatampa panowa:ya Pos we:..., we:itsi:n ihkó:n ke:meh se: *gato** kwitaweyak pero ima:wa:n semi tsikitsitsi:n Pero nohjó:n kinkwa to:tolimeh, nehjó:n *cabrón**, nehjó:n *malo** no: pero we:lkeh nohjó:n we:lkeh, chia:wkeh ke:meh, ke:meh pitsot nohjó:n kwahkwali Mm, n' to:tolimeh, neh se: *vez** ne: kaltsi:ntan 'kwiko ne:n pio A:mo no: kineki kichihchi:was no:má:n, a:mo kineki kimikti:s wa:n nikaki kitasi..., 'ki:tski a ne:n pio Niktokatiw, nikita 'koto:nak ikechko, nikwi:lih ok, pos ne:chchi:lposo:wilih no:má:n *ay, ay dios, ay pobre** wa:n kwa:ltiak. *A ver** nikilia ti..., a:mo tiknekia tikmikti:s, *a ver** kimikti:ko okwilin, ekintsi:n tikwa:tih. Ekintsi:n tikwa:tuh ya, a:mo 'selia:ya pero *una vez** mikik a *fuerza** kiselia ya, *ay, caramba**, kitetexowa:ya, ke:mah, kimiktia Kinkwa se: itson..., ni..., ni..., nikwa:pan de nika:n, kitetexowa:ya, entó:s yehwa yo:n ne:n Pos kwaltsi:n ke:meh ekintsi:n nika:n timonohno:tskeh nochi tik..., mah se: momaka *cuenta** wa:n mah se: kite:maka *cuenta** nochi ke:ní:w de que *anterior** ke:ní:w ti..., ti..., titakwahkeh. Mela:w nohjó:n. Pos ihkó:n tipanowah *rancho**, miak tikmahse:wah tehwa:n nika:n. Ke:meh nika:n yehwa:n i:n, yehwa:n, ke:meh nika:n *seńortsi:n** ko:koyo:tsi:n, yeh a:mo kimahse:wa ke:ní:w, ke:meh tehwa:n ne: *rancho** Tehwa:n *rancho** tik..., tikahsih miak *cosas** tein onkak ta:ltikpak nika:n, se: kwowit tik..., kipi..., kie:waltia nehjó:n miak *hongo** *hongitos** nohjó:n kwahkwali onkak nanakat. Tein yo:n tikiliah ma:tananakat *o** xo:no:nanakat *o** seki no:n chikinte, tikahsih ompa iwa:n *frijolitos** kinelowah *Um, deveras** kwali titakwah ke:meh takwa:skia koyo:t, no: iwki kwaltsi:n titakwah * que chikinte o:me taman onkak, e:yi taman onkak chikinte O:me taman ke:mah, aya:mo neli onkak Seki onkak yo:n kwaltsi:n ma:nehnextik wa:n onkak seki ti:ltik wa:n seki pané: achi *morado** Ke:mah, chakaykowit, mero yehwa chakaykowit kie:wa *deveras**, yehwa nohjó:n, chiikis nochi ke:wa, ke:wa teisá:, pero, pero *más** chakaykowit semi kie:waltia Yo:n, yo:n ke:wa itech ne:n yo:n chakaykowit, mm, chakaykowit, ompa ke:wa wa..., *a lo mejor** no: ke:wa yo:n chiikiskowit, no: ke:wa itech i:n tepe:xo:no:kowit no: ke:wa Nohjó:n semi we:noh nohjó:n Nehjó:n tikihtowa alakcho yo:n semi we:lik ne: tatewa:ts oso chi:lposo:n Chilposo:n ta:ta, cha: tikwa:skiah ekintsi:n *Porque** yo:n no: alakcho o:me taman onkak, o:me *hasta** e:yi *Hasta** e:yi onkak. Onkak de n' chi:chi:ltik wa:n onkak achi, achi, ke:ní:w nikihto:s achi nextik. Nextik sah, achi *medio** tihti:ltik, tihti:ltik yo:n, tsikitsitsi:n pané: *cuchari[ti]tas** Nextik onkak wa:n onkak yo:n tsikitsitsi:n pané: yo:n se: inakas tsikitsitsi:n, pero kwahkwali pero mah, mah eskia, mah eskia chi:lposo:n ya a:cha se: kwa:skia ya Cuchari[ti]tas, tikiliah cuchati[ti]tas, ke:meskia yo:n neh nikilia pané: nonakas, mm, entó:s yehwa yo:n onkak Wa:n a:xka:n ne:n xo:no:nanakat no: o:me taman onkak. No: *deveras**, no:, no:, Onkak seki achi chi:chi:ltik wa:n semi tel, semi se..., pané: yo:n kahkana:wak. Wa:n onkak de n' tihtila:wak, onkak yo:n tein mochi:wa wehwe:weyak, ihkó:n pa:pata:wak Onkak seki metswe:weyak, onkak se: metswe:weyaktsi:n tepitsi:n ne:n xo:no:nanakat ay nikitaka, mm Wa:n *lo mismo** yo:n nanakat seki semi we:lik yo:n no: ye:ke:wa itech i:n tepe:xo:no:t, yo:n kiliah te:nkowyohnanakat, yo:n pitsa:wak no: ihkó:n No: *tamańo** ke:meskia ne:n, a:mo yehwa Se:, a:mo yehwa ya ma:tananakat, mm Yo:n ma:tananakat no: o:me taman onkak, no: o:me taman onkak, kwaltsi:n yo:n seki pané: kohkoyoktik ima:ko wa:n nochi wa:n se: taman yo:n mo..., mochi pané ohololtik No: o:me taman onkak, ke:mah pané: koyoktik *Bueno** ihkó:n moolo:chowa, moolo:chowa ma:tananakat *eso** moolo:chowa, moolo:chowa, *eso** neli A:xka:n wa:n yo:n, yo:n tiki..., pos, pos tehwa:n *antes** de que ne: tik..., mm Nohjó:n no:, pos nohjó:n ma:tananakat, nehjó:n semi, semi telkwali nohjó:n, semi *sabroso**, ke:meskia *piocaldo** iahwia:kka, kipia s..., kipia *olor** nia:yotsi:n ke:meh, ke:meh *piocaldo** Tehwa:n *antes** te:chpolo:ltia:yah de que tein ke:meh i:n timoskaltihkeh yehwa yo:n chi:lposo:n kichi:wayah wa:n oso yehwa yo:ni 'kwe:cholia:yah kowach tikiliah Pos miak tik..., miak tikihyowiah Kowach koma:mo teyi *ajonjolín** kowach ne: *rancho** onkak se:, mochi:wa nika:n Mm, yehwa yo:n ne:n ma:tananakat Wa:n yehwa yo:n ne:n sepa no: *igual** ne:n pi:sihnanakat, tikiliah pi:sih yo:n tihti:ltik, yo:n ke:wa itech ne:n kowit tikiliah teswat Teswat, nehjó:n miak me..., mm Mm, mochi:wa kowte:n ihkó:n se: kite:nteki wa:n de pala:ni a ompa e:wia ihkwi:ntsitsi:n ke:meskia yo:n *ceritas**, kohkostik mochi:wa, entó:s de pata:waya ihkó:n moskaltihtiw Pos neh no: mia..., no:má:n 'kwia ne:n kwa:kohkoto:naya tein selik wa:n *después k' kwe:chowa:ya kwe:chowah mela:w, so..., nehjó:n pi:sih mono:tsa, mono:tsa o:me, o:me taman *porque** se: de e:wa nehjí:n, ihkó:n, ihkó:n mochi:wa ke:meh se: telamas mochi:wa ihkó:n we:i kwe:chowa:ya ika metat, kwe:chowa:ya, de n' chika:wak, mm, mm Mochi:wa wa:n nehjó:n miak ah..., para se: *persona** miak ahsi nehjó:n cha..., ke:mah iwe:lka Wa:n 'kwe:chiowa:ya kita:lilia:yah yo:n xonakat, *cebollina** Ehe, yehwa kita:lilia:yah, entó:s kwaltsi:n we:lik nehjó:n takwe:chol kwaltsi:n, kwa..., kwaltsi:n we:lik, tikwayah iwe:lka, iwe:lka, semi [...] mah Wa:n a:xka:n yo:n xo:chinanakat, yo:n no: tiki:xmattok tak, yo:n, yo:n e:wi [i]ta:mpa ne:n, ne:n a:wa:kowit Ke:mah semi ke:waltia yo:n tatampa se: kita no: *porque** kiahoktok tahsoltsi:n Yo:n [ka] ihkwi:ntsitsi:n yo:n, ti..., niman tikitas ne:, tikitas ne: yetok takah kahoktok ihkó:n ne:n tahsoltsi:n tik..., tik..., tiki:xtihya n' tahsol, takah ompa yetok ne:n nochi nanakat kostik, achi metspitsa:wak wa:n kwa..., *cuahcuadraditos** Ompa onkak, ke:mah kohkostik, yo:n kohkostik. Wa:n ke:meh a:man no: we:lik wa:n no: semi we:lik nehjí:n a:xka:n, a:xka:n *itiempo** onkak, nehjí:n tikiliah to:tolko:skat, nehjó:n to:tolko:skat no: *igual bueno** ke:meh ma:tananakat Yo:n no: semi we:lik, aha, Kipia se: *olor** ni..., *nicaldito** ke:meh pio, a:hwia:k. To:tolko:skat, n..., o:..., ke:mah ta: o:me taman, o:me taman Pos nehjó:n neh nikmati o:me, o:me taman onkak de to:tolko:skat yo:n tikiliah to:tolko:skat, se: *bolita** ihko:ni Ke:mah, ka:mpa, ka:mpa mochi:wak, ka:mpa eski E:wik ne:wí:n ka:mpa tato:kah oso [i]tech n' ohti , ka:sá: ika se: kita ihkó:n wa:n *después** de que** kow..., weia ya ihkó:n wa:ki Nehjó:n no:, no:, no:, no: kwaltia para pahti yo:n, yo:n de wa:ki a, yo:n ka:mpa se: mokoko:n e:wi se: kokotsi:n se: kohxilia yo:n semi te:na:miki no: para *remedio** kikwih para *remedio**, ke:mah pero nohjó:n tein wehwei, semi te:na:miki Yehwa nehjó:n *o bien** ompa neh *antes** nikita ya no:má:n, tikwitih se:, wa:ki nehjó:n tein wehwei nohjó:n ti..., [...] Ompa tikta:liah [i]tech ne: ompa tikta..., kita:..., kita:liayah nehjó:n, ke:meh ekintsi:n tikiliah ne:n *aguja** ihwa:k kilwia:yah a:ko:xah, a:ko:xah A:ko:xah yo:n, mm. Entó:s ekintsi:n tehwa:n tikiliah *aguja** Aguja, neli Mm Timotahtsomi:tih ika a:ko:xah, entó:s sepa yo:n nehjó:n ompa kitekpa:nayah, ihkó:n kita:lia:yah, kita:lia:yah, te:chtahtsomiah Pero nehjó:n semi, semi kwali nehjó:n *remedio**, mm yo:n no: kwaltsi:n yo:n, mm, yehwa yo:n nanakat nochi tik..., tikmattokeh *que** nochi we:lik wa:n no: tikmattokeh de [tei]n a:mo we:lik, yo:n ka:wal ipox yo:n semi no: we:lik, ka:wal ipox No: kwali, nohjó:n kwali neli, tikmahse:wkeh, ke:mah, aha, neli wa:n no:, no: semi welik, neli Chi:ltaxkal onkak nehjó:n Yo:n ke:meskia yo:n ne: kwa:koweh n' *ipanza**, yo:n tikiliah kwaltsi:n *cuadraditos** kipia, yo:n we:lik a:ko:loh *mero, mero, deveras** ke..., ke:meh *O** chi:lposo:n yo:n ka:..., kawalipox, pa..., tehwa:n ti..., ka:walipox tikiliah, ehe, tikiliah *pancitas, pancitas porque** kipia ke:meh kwa:koweh *ipanza**, yehwa nehjó:n Ka:walipox nohjó:n tihti:..., tihtila:wak ke:meh, ke:meh kwa:kownakat nohjó:n ke:meh, *pancitas, pancitas** ke:meh, ihkó:n ke:meh *panza, pancita** Nohjó:n *bueno**, nohjó:n semi *bueno, deveras, ay dios, ay dios rancho** miak tinenkeh wa:n miak tinemih a:xkan tiwe:wetkeh ya, miak tiki:xmattkeh, *porque** tot..., tota:tahwa:n miak ki..., ika miak tahyowi:lis moskaltihkeh, a:mo *igual** ke:meh a:xka:n topilwa:n, Mm, yehwa yo:n nochi, tehwa:n tikitayah nehjó:n, pos miak tahyowi:lis tiki:xmattkeh, ti..., ti:xpeta:nkeh nochi ika yo:n nanakat. topilwa:n pos moskaltiah oksé: *tiempo Teisá: kiltsi:n, nanakat nochi ti:xpeta:nkeh tikwa:yah *Por eso** ekintsi:n tota:tahwa:n nochi te:chne:xtilihkeh katí:n we:lik wa:n katí:n a:mo we:lik, yo:n ne: ixta:wat ne:wí:n moskaltia seki ihkó:n nanakat, yo:n a:mo we:lik. Ke:mah, tiki:xmattokeh katí:n. Pos onkak seki wa:n a:mo, onkak seki, pos [...] I..., i..., yo:n a:mo we:lik *porque** yo:n sayoh para ika se: mopahwi:s A:xka:n ne:n chi..., chi..., ke:ní:w tikiliah chi:ltaxkal Chi:ltaxkal, ke:mah Yo:n chi:chi:ltik Chi:chi:ltik, semi kie:waltia a:wa:t, a:wat Yo:n, yo:n e:wi [i]tech ne:n a:wa:kowit oso ne:n *chinina** *Chinina, eso**, ke:mah pa:wakowit, nohjó:n semi kie:waltia neli Tehwa:n tikiliah ne: pa..., pa:wakowit, mm, nehjó:n ke:waltia Yo:n tikiliah no: ahkokowit, yo:n nochi ke:waltia yo:n chi..., chi:ltaxkal, yo:n chi:lta:xkal seki onkak, neh, neh nikmattok de o:me *clase** onkak Komo se: yahki ke:meh nika:n *rancho** Yo:n chi:ltaxkal seki kahkana:wak kwaltsi:n kahkana:wak, sehselik wa:n no: onkak nehjó:n, yo:n kiliah xoko:knanakat Xoko:knanankat, ke:m..., ke:mah xoxok...,xoko:knanakat Yo:n a:mo 'kwe:choliah ok teisá: *cosa de** tomat, yo:n sayoh kit, kikwe:choliah chi:ltekpin *o** yehwa yo:n chi:ltekpin 'kwe:cholia:yah Yo:n ihkó:n ya, a:mo moneki tomat ok nehjó:n, no: se: chilito 'kwe:choliah Wa:n *de lugar** de tomat yehwa ya *servirowa** de ixokokyo Yehwa xoko:knanakat yo:n ihkó:n tihtila:wak Ke:mah tila:wak neli, [i]tech a:wa:kowit Tihtila:wak wa:n ne:n chi:ltaxkal yeh a:mo, yeh e:wi *solo** [i]tech ne:n a:wa:kowit wa:n [i]tech ne:n, [i]tech ne:n, n' pa:wakowit, *chinina**, ahkokowit, nochi yo:n ompa ke:waltia:ya wa:n yehwa yo:n nochi ompa ne: tik..., tik..., tikwiah *chinina** semi ke:waltia, semi *chinina** semi ke:waltia nehjó:n chi:ltaxkal semi ke:waltia *chinina** Ne: ke:mansá: tia:yah ne: kowtah, kichihchi:waya no:pa:n ne:n komekat, kwaltsi:n tikihilpia:yah ika komekat Ke:mah, *ay dios** Ompa tikte:mayah itech ne: tikwa:lma:ma:yah *Ay dios a**, pe:soh, *o** tein ya ne:sik, tein ya *Dios** kitatayo:kolih *Aparte** tikwa:lkwih ne:n pe:soh, toni no:, ihkó:n, se:meh tikwa:lkwih nanakat Tikchi:wayah ihkó:n *rueda** de ne:n komekat ne:n, ke:meskia se: wahkaltsi:n *porque** Ompa tikte:mayah Ompa nankite:mah ya Entó:s ke:mansá: no: timonamakilia:yah No kikowayah ampó:n nika:n kikowayah, tehwa:n no: 'nemi:ltia:yah te:chakayah se: *panelit..., panelita *o** tao:ltisi:n *o** pio:tetsi:n te:chmakayah, yo:n semi we:lik. Ke:mah, ta:[nto] kikowah, ta: kikowah, a:mo, a:mo *tanto** kikowah, nehjó:n chi:ltaxkal semi kikowah, tao:ltsi:n, tein eski nochi Nochi *servirowa** tein eski, kipatah [ma:s]ki ika mai..., tao:ltsi:n kipatah. *O** teisá:, se: *blanqui..., o:me, e:yi blanquillito** Mm, yo:n semi we:lik nehjó:n Ika kipatah nohjó:n chi:ltaxkal Mm, pio:tetsi:n tehwa:n te:chmakayah *o** se: tikihto:s tao:ltsi:n Ika tikpatayah, ihwa:k *valerowaya** ne:n, se:, se: ihkwí:n s..., nehjó:n se: *posillito** de, de nanakat *Vale:rowaya** ne:n sempoal *centavo**, neh niki[lia] sempowal *centavos, veinte centavos, después** ompa pe:wak *veinticinco centavos**, sempowal wa:n o:me Sempowal *centavito**, a:mo miak, ke:mah pero, *veinte centavos**, ke:mah pero pos, a:mo takwaltia, neli, neli Ompa ke:mah ne:n o:men ne:n, o:me tomi:n A:mo teisá:, 'taya:yah, sa..., nika:n Tehwa xa: tikitak ok nika:n, nika:n, *cincuenta centavos**, o:me *re...,**, o:me *real** kilia o:me *real** wa:n se: *real** se: *cuartilla** Na:wi tomi:n yehwa *cincuenta centavos**, entó:s pos timowelitayah ya, *cincuenta cen...,**, o:me *real, cincuenta centavos cuan...,** nehwa nikwitok Nika:n, nika:n, nika:n *este** nika:n Kowtsapotitan ompa nenti..., nemia se: na:nahtsi:n mono:tsaya Le..., ne: Fil..., Fidadelva mono:tsaya, kinamakaya semi *pulque** Semi nehjó:n tepache semi kinamakaya wa:n ne: semi ompa no:, no:ch..., ne:chwa:lti:tania no:pá:ntsi:n mah nikwi:li:ki *cuando** ta:wa:naya Ompa, ompa ki..., kichi:waya na:nahtsi:n, we:lik nehjó:n kichihchi:wah nehjó:n, katka mono:tsa..., katka *valerowa:ya cuartilla** *o** mah nikwili[ki] *medio litro** ta:ká:n *porque** timiakeh tiipilwa:n, tie:yi:n ya tiipilwa:n katka Nikwi:li:ki *medio**, ne: *medio de pul..., tepachito** Chikwase:n *centavo o medio** ihkó:n sa *medio** chikwase:n *centavo** ke:mah *cuartilla**, ke:mah, a:xka:n *valerowa** ya ke:meskia no: miak, pero tehwa:n ihwa:k, pos no:, no: *igual vale:rowa:ya pero pos semi [...] chikwase:n *centavo**, aha, entó:s chikwase:n *centavos** yehwa ya yo:n katka [...] Tak ne: tiki:xmatiah *centavitos** ihwa:k, nohjó:n valerowa:ya *cuartilla** e:yi *centavito** Pos *casi** a:xka:n nio:no: tiki:xmatih, *ya mero peso** a:mo no: tikwisnekih ok, ke:mah neli, *cinco centavos** ta:ká:n, e:mah Pos yehwa yo:n tikwi:katinemiah ekintsi:n *cinco centavos, cinco centavos**, tikiliah *cinco centavos, después diez centavos** Wa:n pos ekintsi:n a:mo tikitah, *veinte** Pero, ka:ni a:xka:n a:mo, a:mo *Solo se:, a:xka:n tepitsi:n *sólo hasta peso** ya sah sa tekit ne:si pero *más** Pos nochi ta:taman katka *porque** se: *peso** no: taman katka, *cinco centavos** kat..., katka chi:chi:ltik Mm, ta:taman, no: taman katka, no: taman ke:mah *igual** ne:n *veinte**, sempowal, sempowal *centavo** Ke:mah pero mo..., pero onkaya, onkaya miak *centavitos**, teisá: monamakaya pos *por centavos** Se: kiltsi:n, se: mani:toh veinte centavos** *cincuenta centavos**, se: kwali mani:toh se: *cincuenta centavos, bueno** *Por eso** ekintsi:n miakka:n nikita ne: ka:sá: ika 'ketstokeh ika se: *costal** ihkó:n pero yo:n a:mo *valerowa** ok A:mo *valeroewa** ok, a:mo *valerowa** ok A:mo *valerowa** ok Nehjó:n *cincuenta centavos** yehwa ya ne:n *veinte cent...,** tikiliah *vente centavos**, sempowal *centavo**, ma:kwi:l *centavo** *veinte centavos** *diez centavos** yehwa mahtakti *centavo**, yehwa yo:n nochi mahtak *centavo**, ke:mah, miak Nohjó:n tein kikwiah tota:tahwa:n, miak ika motekipanohkeh [to]ta:tahwa:n miak ika motekip..., a:mo kikwih ok, a:mo se: [...] Yehwa yo:n tikiliah ne:n na:witomi:n, *cincuenta centavos**, ekintsi:n tikiliah, ekintsi:n a:mo, a:mo kikwih ok *cual más**, ekintsi:n nochi ta:taman ya A:man ta:taman ya, wa:n mopata wa:n a:mo kikwih, a:mo, a:mo, [ko]moke a:mo no:, a:mo ki..., ki..., kiti..., wa:n yehwa koyo:meh komo ke a:mo *servi:rowa ok, ma:ski kipias *sello** pero a:mo kikwih ok Pero [...] Oks.... a:xka:n kikwih oksepa yankwik, kikwih oksé:, sepa yankwik a. A:mo kikwih ok *porque** ekintsi:n [...] Pos yehwa yo:n neh nikitak *de que, cuando** ni..., nimoskaltih iwa:n no:pá:n yehwa yo:n nikitak nochi, mm. Neli, neli miak, neli *ay dios** Yehwa yo:n nochi ke:ní:w moskaltih, ke:ní:w titahtowihkeh Tii:xpano:keh [i]ka, a:mo teh tapalo:l *más** katka *porque** a:mo tikpiaya, ihkó:n semi *barato** tata:nia no:pá:n Pos *barato** katka, kwali se: *cinco pesos, seis pesos** Pos yehwa yo:n ne:n tik..., ti:xpanowa:yah ika nanakat Wa:n ihwa:k a:mo kikwiah ne:n, ke:meh ekintsi:n *ollas**, ihwa:k kikwiah se: *jarrito** no: ka:n ika [...], *pobrecito** Tehwa:n ka:mpa titekitiah tikwiah se: pahpata, yo:n pahpata n' ixo:chiyo wa:n ompa tikte:kayah ne:n nanakat wa:n tikte:kilia:yah ompa titakwa:yah, tikwiah se: kowit tixihxi:mayah wa:n tik..., tikwiah ika nanakatsi:n wa:n ika te:chte:kilia:yah. Ompa titakwa:yo , *lo que, lo que es** se: *pobre**, *ay dios** Yehwa ya tikwikiah komoke, komoke para *plato**, ke:meskia *plato** nohjó:n tikwiah ke:meh *plato** nohjó:n pahpata ixochio, nehjó:n, ke:mah *o cuchara ** *después ne:sik yo:n kow..., kow..., kwit..., *kowcuchara** ya, *kowcuchara**, *kowcuchara después** kichihchi..., 'kwa:lkwiah de ne:wí:n ahko Ke:mah *kowcuchara** pero *antes** tehwa:n tikwiah iwa:n ne: no:má:n Tikchihchi:wayah ne: kow..., kow..., pero [...]ko:n, ihkó:n kichi:wah patakaxtik, tik..., tikxihxi:mayah wa:n ika tikwi:kwiah n' a:t *Ay dios** a, ihkó:n nipa:no:k no:, tein *hasta** monaka ok *todavia** nehjó:n *kowcuchara** monamaka *todavia** ok *hasta** a:man Ke:mah *después** yehwa yo:n kwa:lkwiah yo:n *cucharas** ke:meh yo:n tsikitsitsi:n, pos ekintsi:n onkak seki wehwei pero [...] Tehwa:n tikwiah, *después** yo:n *sokiplatotsitsi:n** tikwiah *sokiplatitos**, a:man a:mo kix..., kixmatih *que** de a:xka:n A:ah, *sokiplatotsitsi:n** AAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAAQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQQUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUUIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIIII Onkak kwahkwali *platos**, ihwa:k nochi yo:n *sokiplatitos** Aha:, *sokiplatitos** tikwiah Ke:meh welia:, pero, ke:mah *ˇUta! Yehwa: yo:n nochi tik..., a:mo tikwi:kayah tehwa:n *platitos** de tia:yah ne: ti..., ti..., [...]kwiah nochi yehwa yo:n pahpataxo:chit ompa te:chte:kilia:yah *este** tapalo:l pahpataxo:chit, pahpataxo:chit, neli yeh *Ay dios** a, *ni modo**, Nehjó:n ompa te:chte:kilia:yah para titakwa:yah Ihkó:n tipano:keh tehwa:n *porque antes** semi ti..., sayoh iwa:n no:pá:n kita:nia semi *telbaratito**, kita:nia o:men *peso**. e:yi *peso** ihkó:n, ihkó:n ti:xpano:keh *porque tiempo** katka ok, oksé: *tiempo** katka wa:n a:mo wel se: [...], ke:mah, ka:ni wi:tsa tomi:n para *tiviviro:skeh**, a:xka:n *tihermanos**, ta:ká:n timiakeh tiiknimeh, [si]quiera** se: *cuatro o cinco**, a:mo a:mo te:chahsi, *gasto** Ihkó:n Wa:n, wa:n pos yehwa yo:n nochi ti:xpano:keh, ekintsi:n timomakah *cuenta** Wa:n tein tinemih tepitsi:n titaeka:nah Mah tikinmakaka:n *cuenta** ne:n pi:pilmeh *o** tokni:wa:n, mah, mah a:mo *timalos**, mah tik..., mah momakakwa:n *cuenta** Mm, *siquiera** mah kimatika:n ke:ní:w tipamno:keh Ke:ni:w tikihyowihkeh *o** ke:niw kihyowih se: ipopá:n para tehwa:n timoskaltihkeh *igual** tikihyowihkeh wa:n a:xka:n tapialtsitsi:n *Igual** ekintsi:n Pos ekintsi:n nehjó:n pos no:, no: tikihyowiah pero a:mo semi, pero *antes** tehwa:n tikihyowihkeh, kihyowihkeh se: ita:tahwa:n para timoskaltihkeh q No: pero a:mo semi *igual** ok, a:mo semi *igual*, tikihyowihkeh eliwis, eliwis kihyowihkeh *a lo pobremente**, tia:yah parahko, yowi ta:ta[t], *compadre** Miguel, i:n kimattok tia:yah Zacapoaxtla, *ay Dios** *Verdad de Dios hasta** se: cho:kasneki, *la una, la una, a las doce de la noche, tiki:sah nika:n San Miguel pero tiowih *hasta** Zacapoaxtla *a pie** wa:n *todavia** 'tama:mah Titama:mah, *ay dios** tiahsi ompa *las nueve**, ta:ká:n tiahsi *las nueve** komo tie:wkeh nika:n *la..., las doce o la una**, neli pero pos Se yahtiw, nika:n win *por infiernillo** por, por nika:n, por taihtik Ke:mah *hasta** Tapalkata:l, *hasta** ne:pa, ne:pa Xilita *puente, hasta, hasta** ne: Xalacapan, ompa pe:wa tane:si a, tane:si a, se: tanamakatiw, *ay dios** a, se: moki:xtilia nika:n kiltsi:n komo se: kwi:ka kilit se: kima:palowa nika:n wa:n ompa te:tahtaniah ya koyo..., ko..., tokni:wa:ntsitsi:n Pero tikihyiwihkeh, miak nohjó:n *pasa:roh, ay dios** a nehjó:n Ke:mah Pos nehwa nikmati *de que deveras**, neh *antes** nehjó:n aya:mo *cuando** neh ni:xpeta:n aya:mo katka ohme, ekintsi:n *carretara** Pero, aya:mo teh ohti katka, aya:mo teh [ohti] Nikwa: yetoyah ohpitsakmeh, timomaka kwe:ntah, nika:n La cumbre. wa:n temowa:ya ohti *hasta** ki:saya *hasta** ne: Ke:mah ta: pos [...] tehwa:n tia:yah para ne:wí:n [i]wa:n no:pá:n pero titama:ma:yah Se: tama:ma, se: tama:ma *porque** wa:n tikwi:kayah, neh nikihyowih *porque** nehwa nikma:ma:ya pahpata, katka ninohne:l pero nitaxi:kowa:ya Ke:mah ta: pos [...], a:mo Nikwi:kaya pahpata paniá:n se: ihkó:n, ihkwa:k a:mo kikwiah ke:meh ekintsi:n [ma:chi...,], [i]ka yo:n [i]ka yo:n [mestizos] kikwiah. Ompa tikte:mayah ne:n kowkamoh tamanal, nikwi:ka paniá:n Ke:mah tamanal, *ay dios** aparte *nocandil**, ne:pa tipanki:sayah [ika] *candíl** ne:pa, *candíl** tikwi:kayah para tia:yah, tiahsiah *hasta** nika:n, nika:n Jonotla Ke:mah, yo:n i:pa, san i:pa [sayoh] *candíl**, a:mo teh *lámpara**, ta: *candíl** Ompa ne:wí:n tiowih, tiowi wa:n tiowih, wa:n tiowih Ne:wí:n tikalakiah *tocandíl** ka:mpa tane:si, tikihtowah, mo..., kihtowa:ya no:pá:n mo:sta tikwitiki:sa sepa, *bueno** Tane:si, ompa se: 'ke:wa ya, ompa se: ke:wa, *ay dios** Wa:n *deveras, alumbradera [lumbrera], pobrecito** Tiktekiah a:mo tik..., a:mo [ke]meh ekintsi:n tiktekiah se: pahpatakowit ie:wayo wa:n tikta:liah ke:meh eskia se: yo:n *lumbrera**, 'ta:wihtiowih, 'ta:wihtiowih Ke:mah niki:x..., ke:mah nehji:n. *ay dios**, a:man a:mo entó:s ihwa:k a:mo onkaya ne:n *lámparas** ke:meh ekintsi:n onkak *lámparas** de yo:n ika timota:wilihtiowih Neh nikilia nopi:pilwa:n nehwa niki..., niki..., nikihyowih kwali No tikihyowih *siempre** *Porque** tehwa:n De nika:n Jonotla a:mo teh onkaya *carretara** nió:n Cuesalan *porque** tio:ntanamakayah timetsnehnemiah A:mo nió:n Cuesalan, ta: Cuesalan kita:lih ne:n *carretera** pané, żA:koni *compadrito** kita:lih *carretera** A:mo, a:mo Adolfo López, Adolfo López *carretera** de Cuesalan, Adolfo López, a:mo Ye:wa Wa:n yehwa yo:n name:chilia ke oso *Por eso cuando** ehkok ampó:n Cuesalan, wehka:wak, *eso, mero** ompa, ke:mah ompa neli Wa:n yehwa ke:meh nikinilia ke *antes** a:mo onkaya [...], neh *cuando** ni:xpeta:n a:mo onkaya *naylon** A:mo teh *naylon**, a:mo teh *naylon, ay dios** a, nehjó:n kekexikilit komo tikneki timo..., nehjó:n kekexikilit Mm, a:mo teh onkaya *naylon**, aha: neh..., nehwa tikihyowihkeh Timota:lilia:yah s..., ka:mpa 'tekitiah yo:n pahpataiswat tik..., tikwetowa:yah ihkó:n wa:n tikechkoyo:nia:yah ke:meskia yo:n koto:n Ke:mah no:, no:, *pobrecito** *Deveras, deveras, ay dios**, ke:meh koto:n tiks..., 'koyo:nia:yah Koto:n timota:lilia:yah de d..., yo:n xiwit, de, de n' pahpataiswat Timota:lilia:yah nika:n wa:n ika timotsakwayah Yehwa nehjó:n, kekexikilit ne:pa *rancho** onkak, se: koto:n se: mopampi:ki wa:n ma:ski kiowtok se: mopa:mpi:ki wa:n ma:ski kiowtok ihkó:n, ihkó:n se: tekiti, ihkó:n se: tekiti *ay dios** wa:n koma:mo yehwa yo:n tikiliah ne:n kikixikilit, mm, kikixikilit ompa 'kwi:ltia:yah nika:n wa:n tikilpia:yah wa:n ihkó:n titekitiah, ihkó:n titekitiah tehwa:n Wa:la:yah ne:wí:n ahko tokni:wa:n 'kwa:ltiah nehjó:n kilwiah *gabán**, yehwa mopanta:lilia:yah nika:n i:n *gabán, gabán 'kwalkiah *gabán** yehwa mopanta:liliah Yehwa mochihchi:wilia:yah wa:n tekitih ika nehjó:n ika tekitih nehjó:n no:, tekitiah Yo:n kil..., kechilpia:yah nika:n, mm, tekitiah pero tehwa:n titekitiah ika nehjó:n Nehjó:n kekexikilit oso iswat, oso pahpataiswat yehwa ika tekitiah Nex..., ne:n kikixikilit yeh pahpataiswat, tikwetowa:yah, kikwetowa:ya no:pá:n wa:n ki..., kitsaya:naya wa:n kwelpachowa:ya wa:n tikilpiayah nika:n wa:n [...] Pero ika artís tikpatayah pos ta: tsahtsaya:nia de ne se: tekiti, tsahtsaya:ni ta: pos tsaya:ni, tsaya:ni, pos ta: tsaya:ni Wa:n onkak, onkaya ihwa:k, *más** pa:pata:wak ne:n n' ixiwyo ne:n, n' xiwit tikwiah de yo:n pahpataiswat, de yo:n chi:chi:lpahpata, mm Pero, pa..., chi:chi:lpahpata ke:mah, chi:chi:lpahpata Yehwa yo:n tikwiah oso onkaya yo:n ekintsi:n a:mo kanah tikitah yo:n kwi:nohpahpata, kwi:nohpahpata, ekintsi:n a:mo, a:mo kanah t..., se: kiita, *antes** kipia ya no:pá:n pero, a:, kwi:nohpahpata *eso** nohjó:n no: wehwei, o..., o..., onkak pero a:mo Pero nehjó:n ekintsi:n nochi onkak nochi oksé: *clase** ya Oksé: *clase** ya, pero kwi:nohpahpata, ye:wa a..., a, a..., ekintsi:n yehwa nehjó:n pero *antes** kwi:nohpahpata, se: *chaparritopahpata** ihkwí:n pero wehwei *hojas** kipiaya, yehwa tiktekiah [pi:na:wpano:t] *tabasqueńo** tikiliah a:man kwino..., [yehwa], kwi:nohpahpata tikiliah neli, e..., yehwa nohjó:n kwi:nohpahpata Wa:n tikech..., timokechta:lilia:yah ika *hilo** Ihkó:n para tipanowa:yah ne:n *rato**, de ma:ski kiowi titekitih para tipanowa:yah tehwa:n Nehjó:n ke:mah *cuando** neh no:pá:n nikitak semi tel..., kitelihyowih no:pá:n Nochi ihkó:n de *antes, más** kihyowia:yah tota:tahwa:n *deveras** *porque** a:mo onkaya *naylon**, a:mo teh onkaya nió:n teyi komo te:chkwi kiowit, pero *de una vez** tikwih se: xiwtsi:n, se: ke:meh yo:n iswat Kikwetowa wa:n kitsaya:na *ipunta** wa:n ihkó:n mota:lilia nika:n wa:n titekititokeh ompa, a:mo ta: *deveras** Mm, para tikitas ke a:mo nimitskaya:wa, neh *todavia** niktak ok Ke:mah no:, no: ihkó:n nipano:k Nehwa *antes** ke:meh a:mo ke:meh ekintsi:n onkak nehjó:n *televisión, *antes** a:mo teh katka A:mo teyi, *ay dios** Onkaya neh nikitak yo:n, yo:n kiliah, ekintsi:n a:mo ki:xmatih ne:n tokni:wa:n *o** topi:pilwa:n *majetic**, se: *ra..., radio ihkó:n katka kipiayah kwaltsi:n ihkó:n kipia se: *botoncito** nika:n Kilia:yah *majestic, majestic** *majestic**, ke:mah *majestic** Nohjó:n, we:wehka, wehka:w a nohjó:n, wehka:w a nehjó:n *radio** no:, *rad...radio** entó:s yehwa yo:n onkayah we:wehka, mm, we:wehka, mm, *ra..., radio** pero tsikitsi:n tsikitsi:n i:pa, para i:pa *radio** sah Pero a:mo teh onkaya nió:n teyi, nió:n teyi onkaya Neli onkaya, we:hka:w a:mo tey..., miak tikitakeh ta:ltikpak yehwa nehjó:n tehwa:n tik..., pano:keh wa:n yehwa ya tim..., timono..., timonohno:tsaskeh timoliah. Seki tota:tahwa:n tonika te:chiskaltihkeh wa:n tonika timoskaltihkeh *porque** titahyowihkeh, no: 'tahyowihkeh, *ay dios** a, ke:meh nimitsilia ke:meh tia:yah ne: Zacapoaxtla, a:mo onkaya teh *carretera**, sayoh tia:yah *ay dios** ika *fuerza** titama:ma:yah. Tikwi:kayah *mamey** a:kin kipias tapial, kwi:ka tapial, a:kin a:mo, pos kima:ma, kima:ma wa:n kipia *bolas** nohjó:n *mamey**, kipia *bolas** nika:n *deveras** te..., te..., te:maga. Neh maik *tiempo** nikwi:kak nehjó:n *mamey** nikwi:kak *venticinco** katka nikpia ya *trece ańos, ay dios**, nikpia ya *trece ańos nia:ya Zacapoaxtla *a pie** wa:n nikma:ma:ya nohjó:n *mamey** *veinte o quince** n'wi:ka *mamey** nikpale:wihtiw no:pá:n para yeh 'kwi:ka *cien** yeh 'kwi:ka *ochenta** wa:n neh nikwi:ka *veinte**, nikpale:wihtiw tikmaxitiw *cien**, tikahxitiah ne: *cien mameyes** a. Pero se: siowi, se: *moa:burrirowa**, se: siowi Pos yehwa ya neh name:chilia ne:n tikwi:kayah kowkamoh, nika:n Nauzontla 'namakatia:yah, nochi 'Namakatia:yah nehjó:n kowkamoh, chi:chi:lpahpata, nochi, tein eski, ayohmeh Ayohmeh, ke:mah. Tikwi:kayah, ayohmeh mochi:wayah we:weyakeh. Ke:mah we:weyakeh, a:mo *igual** ok, a:mo *igual** ayohmeh wehwei Ekintsi:n a:mo mochi:wa, mochi:wah pero *en partes**, entó:s ne, yehwa yo:n mansa:nospahpata tikwi:kayah Ompa 'namakatia:yah, tiahsiah nika:n Apulco, kihtowa no:pá:n, nitai:sneki se: *copita**. *Ay dios** Nikilia pero ke:yeh ti..., ke:ní:w tikwe:lilia ki..., nikilia wa:n pos pané: a:mo we:lik. Ke:mah kihtowa pero ta: nisiowik. Ke:mah, ke:mah, a:mo wa:n impo:rtah se: *copita**, mm a: we:noh nikilia xitai, se: *copita** katka *barato** yo:n *copitas** *No**, pos nehjó:n na:wi tomi:n miak miak a kite:makayah, nikita kite:kiliah ihko:ni miaktsi:n, miaktsi:n, ke:mah Kiliah pero i:n ika miak *cuidado** i:n semi yeh de chika:wak Mm. *No sea que** ne:wí:n tiwetsti, kilia a:mo, mm, tayi wa:n tiowih sepa. *Pobrecitos** ke:mah ta: ihkó:n ke:meh ekin nimitsilihtoya, nimitsilihtoya tiahsih Zacapoaxtla ompa tikwi..., tikahxitiah a:mo miak ok to..., *tocositas**, tima:tantiowih itech ohti. Tiahsih ne:pa Xalacapan, Tiki:xtiah ta:ká:n kilit, tikwi:kah pa:palo:kilit [oso], tikwi:ka nika:n toma:ko *porque** sanipa ihkó:n tahtani se: *veinte**, se: *diez**, se: *veinte o quince centavos** monamaka *centavitos**, [okachi mo..., *mopreocuparowa:yah] kikwiah tokni:wan a:mo, a:mo teh onkaya teh *pesos más** ta: *solamente** se: *veinte centavos** pero sanipa ihkó:n kikwi ne: seki se: *veinte**, ne: oksé *veinte**, ihkó:n pos se: ma:tami *rápido** se:, se: ma:nito de kilit sepa seki timoki:xtiliah, kem..., mela:w ke:meh tikihtowa *cuando** tiahsih Zacapoaxtla pos a:mo semi, *más** tieti:yah ok. Wa:n pos nehjó:n tiahsiah nika:n i:pa tapoya:w a nika:n Zacapoaxtla wa:n [om]pa pané: x..., Ompa tikonahsiah to:n ta:tahtsi:n Emilio Chino Mm, *eso** Kipia ne:n xonakat, yo:n tikiliah *cebollina** Ompa *hojas** de yo:n ne:n *pimienta**, "ta:tah", kilia:ya no:pá:n, "ta:tah". żKe:yeh? "Xa:" kilia, "xa: tine:chwa:ntiskia se: taxkaltsi:n *porque** neh nika:n nikpia i:n *nocositas** pero aya:mo teh niknamaka wa:n nimaya:na" *Eso, eso**. '[Kih]towa:ya no:pá:n kihtowa "titanamakakeh tepitsi:n tik..., tikowatih ma:ski emo:ltsi:n tikwa:ntitih ne: ta:tahtsi:n" *Ay dios** a Pos ompa tikwa:ntiah taxkaltsi:n, timowi:kilia:yah taxkaltsi:n oho:me, e:yi k'ta:lia:ya no:má:n yo:n emihmi, kiliah emihmi Ke:mah se: mowi:kilia, se: mowi:kilia. Emihmi, emihmi kiliah eli..., eliwik, kiliah eneliwik, kil..., eneliwik etsitsi:n we:weh..., emihmi, iwk..., ehe, emihmi neliwik kiliah nohjó:n kita:lilia:yah yo:n emihmi, kihtowa "x' wi:kaka:n" kihtowa "teh okichpil" "A:mo x' momaya:nti ne:wí:n ohti tikwa:ti:w", mm, n' emihmi neh nik..., [iw]ki tikiliah, mm, tatsa:la:n ew..., ento..., kihtowa kiliah meme..., memelatillo kita:liah, memelatillos wa:n kita:liah [ko]moke kiliah eneliwik, tikilia:yah [ko]moke kipiaya tatsa:la:n nohjó:n *este**, tatsa:la:n kipia et, et tamanal kwali, yo:n komo se: [takwahto] *ay dios** Tikiliah sen..., mm, mm Ne:pa *infiernillo** ka:mpa se: maya:nati, se: moki:xtilia morra:lko taxkaltsi:n wa:n se: k'kwahtiw ihkó:n ke:meh *burrito** Entó:s ki..., tiki..., kilia, kilia ne:n ta:tahtsi:n [ni]kilia no: ne:n, kilia no:pá:n ne:n de ne:pa ne: "xa: tikchi:was *favor** 'techtoto:nili i:n totaxkaltsi:n" *caminando** wa:n pos se: takwahtiw, *ay dios**, mm A:, nankwa:l..., ke:mah tikiliah, nika:n tikwa:lkwih seki taxkaltsi:n kipia nehjó:n emihmi Emihmi, *eso**, mm, *ay dios** ke:n a:mo pero kilia komo tikwa:s kilia taxkaltsi:n kip..., emihmi tikiliah pos nehjó:n, ke:mah, nikwa:s Pos ompa pe:wa kitoto:niah taxkaltsi:n ompa tikwa:ntiah. A:, nankwa:ntiah ya *eso**. Entó:s ihkó:n ti..., timoka:wayah. Entó:s ye..., yehwa sah yehwa ihkó:n, ihkó:n se: i:xpano, ihkó:n tip..., ihkó:n tipano:keh wa:n ihkó:n tipano:skeh, a:xka:n a:mo *igual** ok topilwa:n *Por[que]** a:xka:n topilwa:n a:mo, a:mo momatiskeh para yehwa:n kihyowi:skeh ka:mpa tehwa:n tipano:keh a:mo kihyowi:skeh. *Porque** a:mo, a:xka:n oksé: *tiempo** ya, *gobierno** a:mo te:chka:wa mah titahyowi:ka:n *más** wa:n neh miak niki..., *mientras** ke ninemik neh *tantos** xiwmeh nikpia pos nikitak ok *porque** miak tikihyowihkeh wa:n ekintsi:n nomakatokeh kwe:ntah topi:pilwa:n Ke:mah, momakatokeh kwe:ntah, miak, miak tipano:keh, *ay dios** a yehwa, yehwa sah, yehwa sah Toni se: kichi:was, *mientras** nika:n tietios, tietokeh ok *todavia**, titahyowi:skeh ok *todavia** *Porque cuando** Dios kihto:s tia:skeh, pos *ni modo**, ma:ski a:mo [...], ompa tami a tahyowi:lis A:kin moka:wa pos semi, semi ika tahyowi:lis *porque** pos nika:n ta:ltikpak *trabajo** para timotekipanowah *siempre** kwalka:n tiki:sah, kwalka:n 'tanemiliah *horita** 'tanemiliah toni t'chi:watih, ka:ni tia:tih, *porque cada, cada** to:nal, mo:stah tane:si *dios** Ka:n tia:skeh, ke:mah ke:meskia tahkwiliwtok *cu..., cuando** tipa:ktokeh, ke:meskia tahkwiliwtok ka:ni tia:tih, ompa i:n nia:ti, ya:lwa a:mo nima:tan no: nochi:walis. Nima:tamiti wa:n ne: seko nia:ti *porque**[...], ke:mah, ke:mah wa:n mah nikihto pos kiowik ya:lwa nehjó:n nie:ka:paliw, ekintsi:n ne:n nia:ti, nia:ti *horita** Ke:mah, nia:ti *horita** pos sepa kiowiti, wa:n nia..., miak tahtane:si, nia:ti *horita porque** kiow..., kiowiti sepa, pos yehwa yo:n miak talna:miki:lis ekintsi:n tikpiah para ti:xpano:skeh Mela:w ihkó:ni wa:n kwali nohjó:n tipano:keh wa:n tipano:tokeh neli, neli ke:meh nimitsilia, ke:meh *mientras todavia** nika:n tinemih tipano:skeh para tikihyowi:skeh *porque** Mn, *bueno** yehwa sah. Yeki..., yeki..., ekintsi:n i:n *tiempo**, ke:meh a:xka:n i:n kiowit, pos impo:rtah *fuerza** kwalka:n time:wah ma:ski a:mo tiknekiskiah ma:ski aya:mo 'tai:skeh sake:ra kafbe:n komo *cerca** tekit *de una vez** tiowih tikmagatih se: *algo porque** wa:la:ti, *al rato** kiowiti Wa:n a:mo teh 'tikchi:watih ok, a:mo teh *tikaventaja:ro:tih** ok ke:mah, mm Wa:n para *tikaventajaro:skeh algo** pos kwalka:n tiowih *después** tikchi:waki:w *almuerzo, después porque** a:mo te:chahsi *tiempo**. No: tikiliah ne: na:nahtsi:n *ˇÓrale! xi..., ekintsi:n xitisto *porque** nitakwa:ki:w i *porque** wa:la:ti s..., Nitakwa:ki:w, n'takwa:ki:w *porque** a:mo wel se: [...], pos t' takwah *cuando** se: ehko pos no: se: kilia pos "yetok a taxkaltsi:n", ke:mah etok a, pos ˇÓrale! mah n' takwa:ti *porque** neh sepa niow Sepa, sepa pos ta: ne: impo:rtah, ta:ka:n i:ksá: ihkó:n pos tikpiah to[pi:]piltsitsi:n maya:nah wa:n sino que impo:rtah, tikpiah *compromiso** *de que** a:xka:n tiwehweitati:tahmeh ya, tehwa:n 'tati:tahmeh ya. Topilwa:ntsitsi:n tikpia *compromiso** para tikininne:xtili:skeh ke:ní:w titakwa:skeh ke:mah. Ka:nika wa:la:h para titakwa:skeh, impo:rtah tinemih kwalka:n, tiki:sah kwalka:n *o** tikte:mowah ampó:n teisá: *algo** tonika tipano:skeh ta:ltikpak *porque** para topilwa:n no: ko..., ixwitoskeh *porque** tehwa:n tokwe:ntah, tehwa:n *tirresponsables**. Ke:mah ke:mah. Pos yehwa yo:n nochi kwaltsi:n se: kinimaka kwe:ntah se: ipi:pilwa:n ke:ní:w tipano:keh para entonces *después** niman kihto:skeh pos ne: no:pá:n miak kihyowih. Ke:mah yeh No:má:n miak kihyowih ke:ní:w para tehwa:n timoskaltihkeh Wa:n *deveras** miak tikihyowihkeh, a:mo, a:mo kamana:l ta: *deveras** miak tikihyowihkeh miak, miak tikihyowihkeh, *ay dios** Nika:n ta:tah *don** Miguel, nika:n *seńor** kwali kimattok, nehjí:n miak *tiempo** yahki Zacapoaxtla Ke:mah Miak *tiempo** tekitik *hasta** Zacapoaxtla, kipia ya se: *mula** ista:k, kipia ya nehji:n tekitik, żMela:w *compadrito**? Tehwa tikpiaya, se:, tikpiaya se: *mula** ista:k tikpiaya wehka..., *aquél tiempo**, pos neh no:, nehwa no: nitati:tah ya, nikpia *setenta y seis ańos nikpia axka:n nehwa nohjó:n kwalka:n ya:yah, kwi:kayah se: *mula** ista:k, ya:yah para Zacapoaxtla, *ay dios**. Wa:n a:kin a:mo kipia tapial, ihkó:n se: tama:ma se: yehwa, se: tama:ma wa:n se: yowi *hasta** Zacapoaxtla, *a pie, ay dios** Wa:n [...] Pos neh, neh, neh *cuando** nimoskaltih i:pa ihkó:n *hasta** ekintsi:n niwe:wehtik a pero nochipa nitama:maya Ke:mah, ke:mah se: [...], *ay dios** nochipa nikwiti kowit, nikwiti no..., nikwi:ka ya ihkó:n Nehwa tekit..., yo:n [...], mm *treinta y siete, ay di...,** *dos pesos** ˇHíj..., híjole!** Mm, *dos pesitos** katka *barato** *barato, tabarato** katka, [...] Mm, nehwa nimono:tsa, nehwa, żYehwa ya?, neh [...] Nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián żNehwa?, nehwa nimono:tsa Pedro Santos Castańeda.