Pos tikpe:walti:tih nika:n i:n timonohno:tsatih de i:n tikmattokeh de i:n okwiltsitsi:n kehke:ní:w intoi:ka:y wa:n *hasta** ka:ni ne:n nemih, ka:ni se: kinita itech a:t *o** itech ohti *o** itech nehjó:n, itech n' a:ichkwalmeh, a:me:yalmeh kox tikinitah i:n okwiltsitsi:n. Nehwa niahka tak yowipta, o:me to:nal niahka, nikinahsik i:n okwiltsitsi:n, wa:n nia:ya ne: itech, itech n' a:t, *hasta** ne: Tozán, wa:n ompa nikitak i:n ka:la:t, xakwalochin. Nikita ompa tsikwi:nik, tsikwi:nik, ke:mah mokalakih itech ne:n a:t. Pero a:mo, ta: *después** sepa ki:sak, yahki nika:n, ihkó:n itech a:tampa wa:n ki:sato ne:wi:n, etok seki sakat ompa, ompa panki:sak, entó:s nimolia neh, nimolia "nikwi:kati" nikilia "i:n okwiltsi:n, xakwalochi. A: i:n xakwalochin i:n, nimolia itahta:y de yo:n, se:, seki, se: ki:na:ko:lwia. Mm. Se: kina:kolwia nehjó:n nimolia no: we:lik, entó:s nimolia i:n tsikilitsi:n, i:n xakwalochin. *Porque** i:n, i:n xakwalochimeh, tikiliah xakwalochimeh, xakwalochin, i:n, i:n xoxoktik, Mm I:n xoxoktik wa:n seki onkak ihkó:n chipo:ktikeh, i:n nemih *cuando** I:n nemih *cuando** yo:n tiahsitih ne:n kiliah ilwitsi:n de que yo:n kilia *todo santo**. *Todo santo** ne: tiahsitih ya. Ke:mah, ihkwa:k, ihkwa:k a onkakeh. Ihkwa:k nehjó:n tikakih a:te:n tsahtsitok, ke:masá: se: ki:xte:mowa pero a:mo se: kita, tikitas ne:wín wa:ltokotsiwtok wa:n tikitas pantsikwi:nik wa:n yowi a ne:n Cholowah Onk..., onkakah seki achi tsikitsitsi:n.. Mm. Entó:s ne:n, ompa se: kinte:mowa, entó:s seki wehwei:n, i:n nohne:l pero acha: yehwa ne:n te:na:n. Entó:s ompa tata:sah, ompa kichi:wah no: ke:meskia n', n' *inido**, ompa kichi:wah ihkwí:n, ihkwí:n *bolita** ka:mpa yo:n tate:noh de nika:n tak, ne:nemih nika:n, wa:n nika:n kita:liah yo:n ne:n.... Ompa kwi:wi:wila:na nimini:n..., niminteyotsi:n tein yo:luti. *semilla**, ompa, ompak.... Ehe, ompa kwi:wila:nah. Mm. Wa:n *después** se: kinita tsikitsi:n, tsikitsi:n ke:meh yo:n a:xo:lo:meh. Tsikilitsitsi:n yo:lih. Tsikitsitsi:n no: ke:meh yo:n a:xo:lo:meh wa:n kwaltsi:n ihkó:n ne:nemih ya, kwitapi:lehkeh. Mm. *Después** mochi:wah ya yehwa i:n kiliah xakwalochin. I:n xakwalochin ne:n.... Mm. Ompa mokwitkohkoto:nah ya wa:n kwit..., mokepa ya ne: ka:la:t mahyá:. Ehe, i:n tamameh no: ke:meh.... Nehwa niki:xmatok ne:n ke:meh e:yi taman, na:wi taman de i:n okwiltsitsi:n. Mm. *Porque** i:n komo se: 'kalakia itech yo:n, itech *bolsa**, mopa:pata, moka:wa chipo:ktik wa:n yehwa i:n xoxoktik. Mm, mm. Wa:m seki mota:lia ye:ksemi xoxoktik, ke:mah xoxoktik ne:n mota:lia wa:n mopa:pata i:ni *cuando** se: kita:lia itech yo:n se:, *antes, antes** ne: tikinta:lia:yah *cuando** tikinte:mowah i:n, tikitayah, tota:tahwa:n kinte:mowa:yah, yo:n tilmah de *manta**. Kihtsomayah wa:n ihkwí:n ompa kimpanta:lia:yah. *Manta** oso yo:n se: kihkiti se: palte:ltsi:n wa:n ika ya ka:la:tsitski:tih. Wa:n ompaka ki:tste:mowa:yah wa:n neh nikitaya ompa ne: kinkwiah. Mm, ompa kinte:mah ya. Kichihchi:wayah yo:n seki kowtsitsi:n, ihkwi:ni, kichihchi:wayah wa:n ompa ihkó:n kwi:pa:nayah yo:n ohtat. Mm. Kixihxi:mayah pihpitsa:wak, kixihxi:mayah wa:n ihkó:n kitekpa:nayah ika yo:n kikwi..., kilpihtia:yah ika yo:n kwomekat. Mm, ke:mah, ika kichihchi:wayah. Mm. Komekat, tata:wikmekat. Ke:mah, ika kichihchi:wayah. Ke:mah, komekat nika:n kiwi:pa:nayah ihkó:n, ihkó:n, ihko:ni wa:n ihkwí:n i:i:xtapal kita:ta:lilia:yah kowtsitsi:n ne:n n' ohtat. Mm. I:n ohtat ompa kita:lia:yah, de ompa ke:mah ompa kita:lia:yah, ne: kiketsayah a:toto:n i:n wa:n yo:n *bolsita** ihko:ni, Ompa kwiah wa:n para a:mo kincholti:skeh pos ompa kipanta:liah tepitsi:n mah kawa:ni a:toto:n, mah a:mo semi telka..., teltoto:nik Mm. De panowa pos no: kokotokah. Kokotokah. Entó:s kinte:kiliah ompa mikih, ihkó:n kichi:chi:wah, no: taxohxope:wah ne:n.... Ni:n xakwalochimeh, ompa mikih ya. Itech *bolsaihtik** a. Ompa mikih ya. Sehse: kipanki:xtiah. De ompa ke:mah, mahma:kwi:l kihilpia:yah ya ne:n.... Kilpia:yah ya ne:n okwiltsitsi:n ika to:tomo:ch. E:mah. Se: kinihilpia ya wa:n.... Ika to:tomo:ch yo:n os.... Ompa se: kimpihpilowa ya, se: kimpoye:lia ya, mah wa:kika:n ya. Ompa se: kita:lia:ya paniá:n *o bien** se: kipilowa:ya. Se: kipilowa:ya ika se: *hilito**, ihkó:n ke:meskia yo:n, no: kwaltia ika yo:n komekat oso yo:n xo:no:t. Se: kinmetsilpia, ompa se: kimpilowa:ya wa:n koma:mo se:, se: kita:lilia yo:n ke:ní:w kiliah ne:n wili. Mm Wili tikilia:yah, wi..., ehe, wili, yo:n ihkó:n se: kipanta:lia, kita:lia:ya se:, yo:n pahpataiswat Ke:mah yo:n yewaltsi:n, se: kichihchi:wa, ompa se: kitipanpilowa ya. Ma:soh...., mm, mm. Paniá:n se: kita:lia, ompa paniá:n se: kita:lia ne:n de wili. Ke:mah wili. Wili kilwia:yah ihkwí:n de, de weyaktsi:n *o bien más**.... Ompa wa:kih ya, mm. Wa:n tsi..., nehjó:n kita:lia:yah nochi, nochi ika tamali:n de kwomekat. E:mah. Soh kilpiah, kitayah kwali ki ..., kitayah kwali para a:mo tatas. Ke:mah, ta: yo:n no: tata, mm. Para a:mo tatas. Ke de tata, ihkó:n moxe:lowa ya. Mm. Wa:n pos yehwa i:n tepitsi:n no:, no: tikini:xmattok. No: nikini:xmattok acha. Wa:n ne: ka:mpa tinemi nehjó:n ox no:, no: *igual** kichi:wayah ka:mpa nehwa ninemi nika:n Tozán. Ox no: *igual** ke:meh ekintsi:n nimitstapowihtok ne: ke:ní:w nankichi:wayah de i:n *cuando**.... No iwki acha kiniwa:tsah. No: iwki, no: *igual** No: *igualito** A: pos a:mo tikihto:s nimits.... Wa:n kinki:xtil..., kinki:xtiliah nin..., nin..., n' inkwitaxkol para.... Para mah a:mo iwa:n tikwa:s tein kikwah ya, ehe, kinchipa:wah A:, nehjí:n.... Nehjí:n koma:mo se: kipia *cuidado** soh kwaltias, soh para mote:nkoko:s *porque** i:n ke:masá: kitolowa yo:n tepach. E:soleh. Yo:n tepach wa:n i:n kwa..., kwa:chichi:keh komo iwa:n ne: se: ki..., se: kikwa. Ke:mah acha, chichi:k, ehe, se: kichipa:wa iihtik. I:n se: kichipa:wa nochi ni.... Se: kichipa:wa nochi *porque** seki kitolowah yo:n okwiltsitsi:n, seki pané: moyo:meh. Mm, mm. Ehe, nikitstoya ompa ne:. Wa:n kinkwah xopepemeh. Ehe, yetok ne:n ihkó:n itech sakat. Nikita sepa sah ihkó:n kichi:wa, nikita takah se: mo:yo:tsi:n ompa wi:tsa, kiki:tskia Ke:mah, kikwa weh. Ki:tskia oso yo:n okwiltsitsi:n yo:n nemih itech a:te:n, itech yo:n ne:nemih, ihkwi:ntsitsi:n. Ke:meskia yo:n ihko..., ihkochtsitsi:n Me..., e:soh. Ompa ne: yowi ihko:ni, ki:tskia. Kikwa pero. Kikwa Mm Wa:n yehwa ika nentokeh. Yehwa ya pero tak ika nentokeh, yehwa ya. Wa:n sepa i:n se: neh ox neh niki:xmattok i:n okwiltsi:n i:n, i:n kiliah, i:n xakwalochin pos i:n, i:n po:tsi:n. Mm, yo:n ke:mah no: niki:xmattok yo:n. A:cha: tiki:xmati oso a:mo tiki:xmati, xikita. I:n okwiltsi:n moskaltia, nehjí:n nik..., nikwik nika:n i:n.... Ehe, yo:n ne:pa mahyá: tsi:tsikitsi:n wa:n moskaltia ok, pili ok. Nika:n, nika:n, *hasta** nika:n, ka:mpa n'a:t de nika:n a:tsi:n yahtok, nika:n motano:tsa ne:n ista:ka:t. No: kiliah ista:ka:t n' a:tsi:n *porque** panwetstok wa:n achi pochiktik. E:soh, yehwa ika. Pochiktik *por eso** kiliah ista:ka:t, ke:mah. Ista:ka:t nehjó:n ka:mpa tami *cerca** de nika:n seko kiliah no: Tahchikteko Mm. Ompa no: ihkó:n ompa i:n *esquina**, ompa nikahsik í:n. Ompa tikahsik. Ompa niow, nikita itech se:..., seki xiwit, nikita ompa tokotsiwtok. Mm. *¡O!** pos nimolia pos onkaskeh ne:wí:n ahko i:n okwiltsi:tsi:n. A:, po..., takah ompa *cerca** wa:n ke:meh nikmattok ompa *cerca** nikita ompa, ompa yetok se: tokat. E:soleh. Se: tokat ompa yetok i:n. Ihkwí:n yetok i:n okwiltsi:n, ihkwí:n tokotsiwtok, i:xakatapachiwtok itech xiwit. Wa:n ompa *cerca** ihkó:n o..., ompa, a:mo wehka, ihkwi:ntsi:n. A:cha: achi i:n de nomahpil de wehka, nikita ompa ne: yetok se:, se: tokat, a: pos nimolia pos i:n kwa:sneki i:n tokat ihkó:n, ompa niki:tskih wa:n iwa:n nikwa:lkwik ne:n tokat, iwa:n nikta:lih, nimolia nik..., niki:xtih i:n ne:n notepalkat de i:n [cito] wa:n nikte:ntapoh wa:n ompa nikpanta:lih, nikwa:lkwik. Pero i:n okwiltsitsi:n, nehjí:n we:lkeh, nehjí:n o:me taman. O:me taman. Ne: mochi:wah nika:n i:n kiliah Masa:owatan, ahkowtitan. E:mah. Ompa mochi:wah, ihkó:n xi..., xihxiwma:ko yetok i:n xiwit ihkó:n seki kapolxiwit yo:n seki, tein weli xiwtsitsi:n. Ayo:xiwit, yo:n texo:chima:it tikilwiah Mm. Miak xiwtsitsi:n yo:n tikilwiah sa:wapahxiwit, yo:n sa:wapahkowtsitsi:n, pos ompa ke:meh xiwtah ihkwí:n yetok ne:n, ne:n de n' tepe:tsi:n de n' tikiliah tet. Ompa yetok ihkó:n pos ompa ike:span ihkó:n sayoh ya yetokeh de yo:n.... Ompa motahta:liah ata. Pos ompa niki:sato se: *vez**, i:n nikmattok ke po:tsi:n *porque** a:cha: i:n onkayah. Niki:sato etok se: ihkó:n a:teko:ntsi:n ihko:ni, ompa niki:sato, ompa nitachia, nitachia, nikita ihkó:n kichi:wtok, ihkó:n kichi:wtokeh, nimolia toni ne: yetokeh, takah ne:n, ne:n ka:la:meh. Yehwa:n Mono:tsah ka:la:meh. Mm. Pos nikita takah xohxoxoktikeh, ompa nikita no: takah ompa yetok po:tsi:n. Ompa tikahsik a. I:n po:tsi:n yehwa n' te:na:n. Yehwa. Yehwa n' te:na:n iwa:n nentinemi. Mm. Entó:s ompa niow, ompa niow nehjó:n nik..., ke:mah nik..., nikinkwi a. Neh a:mo no: nikwi:kaya ne:n, ne:n *bolsa** yo:n ihwa:k *o** se: to:nal. Mm. Pos nikita ye:k miak onkakeh okwiltsitsi:n itech a:teko:mit, tikiliah a:teko:mit. Mm. Nika:n i:n wehkapan taehekatok ihkó:n, taehekatok wehkapan. Nipantachia ihkó:n, nikita, nikmowilia nimolia nika:n, a:mo nikinkwiskia i:n okwiltsitsi:n sayoh ke nimolia nikinkwiti *porque** i:n no: we:lkeh. Mm. Mm, pan[ta]cha wehkapan. Wehkapan, wehkapan, nipantachiak ihkó:n *hasta** te:i:xkokoh ne:n ehekat, de, mm, ke:meskia yo:n mixti, mixti panki:stok. Wehkapan, ka:n tak ehekatok de mahyá: tayowaya:n de a:tawihtik, e:soh panki:stok ehekat, moi:ihyo:tihtok. Wa:n a:xka:n nimolia pos a:man ni..., niahka ihkó:n ninemito sah. nimolia, ke:ní:w, ke:ní:w nikchi:wati, pos niknemilih ke:ní:w nikchi:was *primero** nika:n ne:ch..., nikwi:kati i:n no..., noka:mi:sah, ma:we:weyak, achi soltsi:n, ke nikoto:na n' *hilo** i:ni, i:ni. Mm. Nika:n nik..., nik..., nik..., nikoto:na n' *hilo** wa:n niki:xtia i:n no..., noma:y de no: nika:n noma:y, noma:tilmah E:soh. Nikwito se: yo:n komekat yo:n t..., t..., ta..., yo:n ke:ní:w kilwiah te:sakamekat. Mm. Nimolia pos ika i:n nikiwi:kati. Nikilpi nika:n ika yo:n te:sakamekat, niktili:ntih kwali pero ta: koto:ni sah. Yehwa tikwik *mobolsah**, mm. Ehe, nikwi..., entó:s nimolia ompa yetoya se: ihkó:n se: kowtsí:n de tekolo:i:x, yo:n kiliah tekolo:i:x. Niki:xtihtiwets wa:n nikilpih nika:n, nikilpih, moka:wak ke:meskia yo:n se: *bolsita** Ke:mah, mahyá: *bolsa** moka:w. Ihkó:n, ihkó:ni, e:..., ompa nikwik wa:n pe:wak ompa nikimpata:lia ya. Nikinwa:lkwi okwiltsitsi:n ihkó:n ya xohxoktikeh, seki yo:n achi pohpo:ktikeh. Mm. Wa:n ompa nikwa:lkwi nehjí:n po:tsi:n, kitowa ne: na:nahtsi:n, "¿Ka:n tiahka?", "Niahka ne: kowtah". "A, tikin..., tikinwa:lkwi i:n okwiltsitsi:n, ¿Toni i:n?, a:" kitowa "yo:n kowtahokwilimeh" "tiki:xmattok" "kemah yeh, i:n po:tsi:n. Ke:meh ne: ke:maniá:n i:pa tikinonkwika", nikilia "ke:mah". Mm. Pe:wa kita, a: takah o:me:n tikinkwik po:tsitsi:n, takah i:n wehwei:n entó:s nikilia "xiketsa a:toto:n" nikilia "wa:n mah kawa:ni sayoh tepitsi:n wa:n tikinpante:kili:s itech ne:n, i:n, i:n nokami:sah" "*a ver**" kihtowa ne.... We:noh wa:n tak tikma:ko..., tikma:tsaya:nak mo..., mokami:sah", nikilia "ke:mah pos a:mo nikwi:kak toni wa:n nikinahsik i:n okwiltsitsi:n. Tiktsatsayats mokami:sah. Ke:mah nik..., nikoto:nak. Ta..., kihtowa pos, nikilia sepa tine:chihtsomili:s Konta:l ke tikinkwis n' okwilimeh Pos a:mo, a:mo no: teh kihtoh pos ta: nikinwa:lkwik ne: n' okwil..., *apar..., aparte** nikwa:lkwik se: ihkó:n se: *bolita** nikpi:kik ika yo:n texo:chima:ixiwit, yo:n, Ke:mah cha, tikwa:lkwik a tapalo:l, mm Yo:n chi:ltaxkal kiliah, chiltaxkal. Chi:ltaxkal no: onkak, mm. Yo:n chihchi:chi:ltik. Yo:n mo..., mochi:wa itech yo:n ne:n kiliah pa:wakowit. Yehwa *O** ke:masá: ahkokowit. Yehwa itech e:wa, e:soh. Yo:n tein palaktik ne:n kowit ompa e:wi, e:wi, *porque** yo:n o:me taman. O:me taman. Seki kahkana:wak kiliah yo:n chi:ltaxkal A: wan seki tihtila:wak A:, tihtila:wak kiliah xoko:knanakat Mm. Xoko:knanakat yo:n semi we:lik yo:n, a:cha: no: tikmati. No: acha, ta: yo:n no: tiko:kowah Yo:n a:mo, a:mo kikwih ne:n yo:n tikiliah tomatsi:n. Kanah, yehwa ya, yehwa ya ki..., kixoko:lia Yo:n a:mo, yo:n *mismo** yehwa ya *porque** xoko:k ne:n nanakatsi:n Katí:n kikwih ne:n tomat ne:n chi:ltaxkal. Yehwa. Pero yo:n kwaltsi:n kahkana:wak ihkó:n, kwaltsi:n, E:soh. Tehwa:n no: tiktekiah n' a:mpó:n wa:n ne:, tikiliah no:pá:n "tikwi:katih ta: i:n semi kikowah" Pos ampó:n tikwa:lkwiah nika:n xola:lpan, nika:n i:n ka:mpa tietokeh, kihtowa "tikwi:katih ne: xolalpan" wa:n tiehkoh ika se: xi:kaltsi:n, "ka:nachi i:n, ka:nachi i:n tika:wati" "pos i:n" kihtowa "tehwa:n" wa:n kiliah tota:tahwa:n o:me tomi:n. "Veinticinco centavos** tehwa:n ekintsi:n tikiliah o:me tomi:n *Veinticinco centavos** ehe, o:me tomi:n *Después** kihtowa "a:mo" kihtowa "ta: ne:chixta:wilihkeh" kihtowa "na:wi tomi:n". Na:wi tomi:n Na:wi tomi:n Mm, o..., o..., na:wi tomi:n wa:n o:me powal. E:mah. "A: pos" kihtowa "wa:n ne:chmakakeh seki piotetsitsi:n" "wa:n i:n piotetsitsi:n" nikilia no: kwa:lkwikeh kihtowa ne: nehjó:n seki piotetsitsi:n, ompa ne: kimakakeh yo:n de kowtahpiomeh yo:n de n', de kowtah se: nemi, yehwa yo:n Chihchi:chi:ltokeh ne:n pio:tetsitsi:n. Ke:mah, mm. A: kinamakakoh wa:n takah *después** kima:mah ika ne:n chikiwit, kwi:kak itao:ltsi:n. Kipataya ika ne:n tao:ltsi:n E:soh Se: *pilón panela** Ta: kipatah, soh a:mo se: kitki sah. Kipatayah wa:n kwi:ka *icentavitos**, nehjó:n ihwa:k *valerowaya** ne:n yo:n tomi:n pos tehwa:n a:mo no: semi tiki:xmatih ok, tiki:xmatiah ok. Mm. No: n' tomi:n, na:wi tomi:n, o:m..., o:me powal, e:yi powal. Mm. Na:wi powal *hasta** se:, se: *peso**. Se: *peso** neh *todavia** niki:xmat Se: ki:xmati ok. Pero *más** a:mo, a:mo. Yehwa yo:n kilia:yah wa:n pos no: yehwa yo:n tik..., kikwa:lkwiah pero ekintsi:n a:mo, a:mo kachi teyi ok. A:mo ka...., teyi ok, ekintsi:n pané: yo:n a:mo kachi onkak yo:n Mm, wa:n yehwa i:n okwiltsitsi:n pos ompa ya ne:, *hasta** ne: Ista:ka:t ka:mpa pantsikwi:ntok n' a:t *porque** wehkapan, wehkapan. Wa:n teh i:pa a:joloh tikwa. A: i:pa a:joloh, a:, a:. Ke:mah, yo:n semi we:lkeh, kipia ne:n.... *Pipián** kiliah ne:n.... Se: kita:lilia, mm. kwi..., ki..., ke:mah A:kolin kit..., kwe:chowah wa:n kita:liliah. E:soh *Después** kita:liliah yo:n chi:ltekpin, yo:n semi kwe:liltia E:soh kwe:liltia weh. No semi kwe:liltia wa:n pos no: kita:liliah yo:n kiliah *chile verde**, yo:n xohxoxoktik. E:soh. Yo:n no: onkak, *porque** yo:n o:me taman ne:n, ne:n tikwah totapalo:l. O:me taman. Pos yehwa yo:n tik..., tia:yah, tikwa:yah wa:n no: seki wa:n yehwa yo:n nochi kihilpia:yah nehjó:n tikiliah ka:la:t. E:soh Ka:la:t pero no: oksé: de yo:n xoxokka:la:meh. No: oksé:, no: oksé: yo:n xoxoktikeh. Ke:mah yo:n xoxoktikeh. Yehwa yeh, xo:me:ka:la:t kiliah. Pos nehjó:n namehwa:n nankiliah xo:me:ka:la:t, tehwa:n tikiliah kowtahka:la:t, ke:mah Kowtahka:la:t. Kowtahka:la:t, *porque** kowtah, *porque** kowtah nemih Mm. Kowtah nemih Tikiliah seki:n yo:n, ke:meh yo:n.... Kowtah oso xihxiwma:pan mopihpilowah yo:n. Kiliah. Ke:mah. Xiwma:pan. Wa:n sepa tikiliah yo:n kweyat Yo:n se: *vez** niahsik ne: nika:n Ate:nte:noh, kiliah Tahchikteko. Mm. Niahsik niko..., sepa nehjó:n tekwa:ko nikita te..., tohtokotsiwtokeh, nimolia xa: yo:n *sa..., sapo**, *después** ihkó:n nimoketsato nikita a:mo *sapo** takah yo:n kweyameh. kweyameh. Ke:meh yo:n kweyameh. Pero yo:n telwehweikeh mochi:wah. Mm, ompa pantsikwi:nik se: ye:kwe:i. Nikita ihkó:n yahki a:tampa. A:tampa yahki *hasta** ne:wí:n ki:sato sepa mokwa:ne:xti:to ihkó:n kichi:wato, ike:span tet. Mm. Pos ompa ne:n, ne:chilia, nikilia no:má:n nik..., nikilia "ne:pa yetokeh seki ye:ka..., ka:la:meh", "de katí:n" "yo:n kweyameh" "A: pos xiki:tskia:ni" kihtowa "ta: yo:n we:lik". "A:" nikilia "pos niki:tski:s" nikilia. Pe:wa niki:tskia wa:n niki:tskia ke:mah niki:tskia ikwetaxyo Mm. Ikwetaxo. Mm, e:soh. Tiki:xtilia tik..., Nikwi:kak a, i:n nikwa:lkwik. Kita:lih o:me kowtsitsi:n wa:n ompa kipanta:lih mah wa:ki, mah wa:ki ne:n.... kwaltsi:n wa:kik yo:n okwiltsi:n, kwaltsi:n wa:kik. Pero yo:n wehwei, we:i. *Después** ne: [Ko]Moke wehwei, mm Mm, we:i. "Ta: tikwa:skeh, i:n a:k..., tikwa:skeh a..., a:ko:loh", kihtowa "in semi we:lik" kihtowa. "A:koltatix tikta:lili:skeh" kihtowa wa:n Wa:n yo:n no: pahti se: kinkwa. Pos yo:n kihtowah ke no: pahti, yo:n sese:keh no: Ta: sese:keh, sese:keh, mm. Yo:n no: pahti yo:n para.... No: pahti, mm. Pos nehjó:n yehwa yo:n nikitaya wa:n sepa se: viaje niah para ne:, sepa niahki ne: nikita ne: itech se: a:ichkwal ompa yetok, ompa yetok yo:n pi:ntohka:la:t tikiliah. A: nikita ne: ompa ne: yetok, *después** ye:ktsikwi:nte:w ihkó:n yahki, ihkó:n ixta:wa:t, ihkó:n *cerca** ixta:wat yowi, yowi, yowi, yowi. Pero yo:n a:mo no: semi tsikwi:ni, tsikwi:niki nika:n wa:n *hasta** ne:pa wetsiti nika:n. Nika:n wetsiti wa:n sepa tsikwi:ni para ne:.... Ah..., ahkotsikwi:ntiw yeh yo:n. Ahkotsikwi:ntiw, ahkotsikwi:ntiw ihkó:n. se: kimowilia, se:, se: molia xa: kowa:t. Ke:mah cha. Ke:mah ihkó:n ahkotsikwi:ntiw wa:n.... Te:cholwia komo te:itak. *Casi** momela:wa i..., imetswa:n, imestswa:n. *Porque** imetswa:n ihkwi:kwí:n de achi we:weyakeh istiwa:n, istiwa:n achi pahpata:wkeh ihkó:n, mm, istipahpata:wkeh We:weyakeh istiwa:n, istipahpata:wak, mm. Wa:n ihkó:n yowih, ihkó:n ke:meskia yo:n tikiliah a:patotsi:n. E:soleh. Mm, wa:n *cuando** ite..., ne: *cuando** ihkó:n itech n' a:ichkwal yowi, se: *vez** nikitak ihkó:n kichi:chi:wtiw, kichi:chi:wtiw ihkó:n wa:n sepa sah ihkó:n yowi, ihkó:n ke:meh yo:n ahkwitiw, ahkwitiw. Ahki..., ahkwitiw itech n' a:t, moti:tila:ntiw ihkó:n Moti:tila:ntiw [eh] yeh, mm. Ke:mah nehwa yo:n neh nikmati wa:n teh *a ver** xa: tikamtis, ne:chili toni, ox no: *igual** ne: ka:mpa ika tinemi. No: *igual** acha, no: onkakeh, no: onkakeh No: *igual** wa:n *que tal** we:i, we:i n' a:t ka:mpa ne: mo.... a:ichkwal, yetokeh a:ichkwal ompa ne: kimpiah. yetokeh a:ichkwal. *Hasta** nemih yo:n a:yo:meh, a:yo:meh yo:n mahyá: a:yo:to:chimeh ata. A:. Pero yo:n a:yo:tsitsi:n. A: yo:n a:yo:tsitsi:n, yo:n no: kwali. Yo:n no: pahti. Wa:n de katí:n pahti tik..., tikmati teh ne:n de toni te:na:m.... .Yehwa yo:n opochhkatih wa:n mah se: kinimanili. Mah se: kipixka wa:n mah se: kinimanili, mah se: kintai:lti pilimeh *caldo** A: Mm. A: pos no: taman E:mah. Ke:mah pos ta:taman tikpiah nochi ne:n to..., totalna....[miki:lis], mm. Ta:taman se: kimati ne:n ta..., ne:n pahti teisá:. Pos nehwa nikmati nehjó:n a:yo:tsi:n. Yo:n a:yo:tsi:n kiliah a:yo:tsi:n *porque** yowi itech ne:n, itech, itech n' a:t, a..., a:me:yalmeh. Itech a:t nemi. Ke:mah, ompa yetok. A:meyal, a:ichkwal. Yehwa:n nemih ka:mpa yo:n xi:xi:xiwyoh. E:soh. Sasakatsi:tsi:n nika:n onkak, wa:n nika:n xiwts..., xiwtsitsi:n se: kitas, ne:pa yahki a. entó:s yo:n ihkó:n kichi:wtiw, ihkó:n kichi:wtiw panki:sa, ne: ke:meh motachi:lihtiw ne: ni..., n' ikechko. Mm. Wa:n itsontekon ihkó:n yowi, wa:n seki se: kimowtia, motsakwa. Motsakwa, kalakis nochi s..., mosene:wa. *Casi** ompa nochi, ke:meh eskia yo:n mokalaki:ti itech ne: i.... Mosene:wa, neh se: *vez** ne:chiliah, semi tatasiah ne:n nopi:pilwa:n. oso yo:n kichih..., kichihchayah esti E:soh wa:n yehwa yo:n pahti, mm. Kinkokowa:ya nochi de nika:n, chihchayah. Se: *ves** ne:chiliah ke "ke:yeh ihkó:n kichi:wah kone:meh", de yo:n mihmikiah, mihmikiah, kinkokowa:ya nika:n. Kihtowa "a:mo tikmati toni" nikilia "xa: t'mati toni kwali" "A: pos yo:n a:yo:tsi:n" kihtowa "x'te:mo:ti" Nia:ya nika:n i:n ka:mpa, nika:n xola:lpan, nika:n tani, kiliah A:yo:tzina:pan, Atmolo:n , *hasta** tikiliah nika:n Anaytitan, tikilah nika:n, nika:n *cerca**, nika:n *lado**. Mm. Wa:n ompa nikinte:moti, nikwi:ka yo:n *alambre** wa:n nikta:lia tsikitsi:n ne:n nakat. Nikwi:ka se: *hilo** ihkó:n wa:n ompa nikintamo:tilia, nikmachilia motili:ntia ya n *hilo**. Mm, kinkwi a. A: nikita pilkak a, yo:li:k niktila:na ya, niktila:na ya, pos nik..., niktila:na, ne:chiliah ne: kali..., ne we:noh nikin..., niktila:na wa:n nikine:wa ya ika se:, ika se: xiwit niktetekwinowa. Ompa niktetekwinowa wa:n de ompa ke:mah niehko ya, kihtowa tikin..., ne:chilia ne: nana, "tiekok, tiehkok a" nikilia "ke:mah niehkok a" "tikinahsik" nikilia "nikinahsik e:yi:n. "Ekintsi:n niman" kihtowa "xikinki:xtili" kihtowa "n' e:wat" kihtowa "ke:mah nikinki:xtili:ti". Se: kimpixka. Ke:mah nikinki:xtili:ti n' e:wat nehjó:n, "ka:nika tiktektia:ti". "Nika:n, nika:n niktektia:ti, nika:n" "a:" kihtowa "toni ika tiktekiti" "ika i:n kochi:lo". Kilia:yah kochi:lo. Mm. Yo:n nika:n kitekiah, we:noh, "komo tikneki nikix:tilia". De ompa ke:mah nikteki a nika:n ikechko. Ikechko ya ne:n a:yo:tsi:n. Se: kechkoto:naya Ompa ke:mah nikwi se: teisá: ihkó:n, teisá: nikwi, se: *vasito** wa:n nikwi esti wa:n pe:wa nikinkechohohxilia ya nika:n. Nochi nika:n i:n. Nika:n nikohxilia, mm, ni.... Yo:n komokó:n se: kahsik *siquiera** na:wi:n wa:n mah se: kinin..., yehwa ya ke:meh yo:n mah se: kinohohsa wa:n mah sepa se: kimana seki wa:n se: kinkwalti a. Yehwa ya pahti. Nehjó:n nik..., *bueno** nikinohxilia:ya nika:n. Ekintsi:n ne: kone:meh, a:mo kinekia tei kikwa:skeh. entó:s nikinchipa:w wa:n kwaltsi:n nikinwa:tsak, nikilia "nikinahsik seki *armadillokone:meh**. [cha]*armadillokone:meh** nikinahsik, "a:, ka:ni", ne:pa ekintsi:n nikwa:tsak a *a ver** mah nikwa" nikilia "pos we:noh pero i:n a:mo t'ta:lili:tih istat" kihtowa, nikilia. A:mo t'ta:lili:tih istat ta: i:n ihko:ni a. Ihkwi sah. Pe:wa nikinte:tewa:chilia, ne: nikwito itech n' koma:l, n'te:tewa:chilia, pe:wa nikinmaka ya, kohkoto:na, nikohkoto:nah. Nikohkoto:na wa:n pe:wa nikinmaka ya, pe:wa kikwah ya. Ehe, pe:wa kikwah ya yo:n, pos kinna:mik. Yeh..., yehwa ya kinpahtia. *Después** no:, *después** sepa ta: niyo:lpoliwi a, pos ta: *fieroh** kimatih, *hasta** yo:n kimichin, i:xpo:poyokimichin. Mm. Yo:n i:xpopoyo, yo:n a:mo tachia. Yo:n a:mo tachia, mm. No: nikchipa:wak wa:n pe:wa no: nikwatsa, nikilia "nika:n etok se: *pajarito**. Pos i:n pilimeh yehwa:n nikeltokakeh." "We:noh, *a ver** no: nikwa:s" kihtowa "yo:n". Yehwa:n ka:n tamatih, kineltokah. Entó:s ompa ne: kikwahkeh, we:noh kihtowa no: nikwa:s yo:n chiktehtsi:n, yehwa tikiliah chiktehtsi:n. Mm. "¿Ton chiktehyo?". "Pos ta: i:n" tikiliah "yo:n te:machyo:tsi:n". Yo:n te:mpi:lkostik wa:n metstampachihchi:chi:ltik. E:soh. Ke:mah, kilia "yowi ihkó:n ahkotsihtsikwi:ntiw, ahkotsihtsikwi:ntiw, yowi, chi:chi:ltik ite:mpi:l, w..., n', n' ite:noh wa:n sepa imetswa:n. Wa:n nika:n achi nextik", "we:noh pos no: nikwa:s", nikilia "pos we:noh" pos nehjó:n ki...., ne: kone:meh pos pahtikeh Pahtikeh. Pahtikeh. Ne: ke:man, ne: kemaniá:n semi telnemia nehjó:n kokolis yo:n kiliah ne:n tataxis. Nemia mela:w, mm. Pos ekintsi:n no: kwali ke a:mo nemi yo:n tataxis *porque** yo:n semi te:..., te:mikti:s. Te:mikti:s *porque**.... Te:mikti:sneki, kinimikti:sneki pilimeh. Se: yo:lsawa:ni, sawa:ni de nika:n, se: sawa:ni. Ke:mah, mm., Wa:n entó:s se: kichihcha e..., esti ihkó:n *hasta** ke:meh t'mattia:yah ke:meh se:, nika:wi:n xa: ke:meh se: tahko *hora**. Mm. Ihkó:n miktia:yah, miktia:yah, miktia:yah pero sepa ihkó:n tepitsi:n [ta]tasiki, sepa ihkó:n Entó:s *después hasta** ye:ktamatiah ya ihkó:n. Pahtikeh. Ke:mah yehwa yo:n sayoh neh nikmati, ke:mah, mm, yehwa sah, mm. Yehwa yo:n moke mahyá: pahti yo:ni ne:n okwiltsitsi:n, mm. Yehwa sah wa:n pos ta: na:nah nimitstahtani:ti nehjó:n tik..., ke:meh tikihtoh ne:n ka:la:t Nehjó:n tikihtowa para pahti, entó:s no: kwali tine:chili:s nehjó:n, kwali tine:chili:s para nehjó:n de, para toni nehjó:n pahti. Yo:n pahti para yo:n pilimeh a:mo ye:ktahtamatih, yo:n a:chi, mahyá kininkwisneki yo:n mahyá: lo:kohtih, entó:s yo:n kala:meh mah se: kinimiktili wa:n mah se: kinimanili mah tai:ka:n *caldo**, mah kwa:ka:n komo ke *más bien** *porque** yo:n ka:la:t sese:k, de a..., ke:meh a:..., ke:meh itech a:t nemi sese:keh ka:la:meh, yehwa yo:n pahti. A: wa:n, wa:n seko ka:nika, ka:nika seko se: kinta:lilia mah kwa:ka:n so..., oso se: kinta:lilia nika:n, ka:sá: ika. Se: kinta:lilia iminesyo, iesyo ka:la:t, mah se: kinta:lili de nika:n, iminyo:li:x wa:n ika:n Ininesyo. Ke:meskia *cuando** yo:n eliwis se: kifie..., yo:n nika:n se:.... *Cuando** yo:n se: ki..., kinchihchi:wa ya. Nika:n se: yo:ltami, yo:n ke:meskia yo:n eliwis ka:sá: ika tia:sneki itech se: ohti. E:soleh. *O** a:mo tikmati ka:nika tietok ti..., tikita pané: tayowaya:n. E:soh, mm. Mm, ke:meh seki kone:meh pos a:mo kimatih ke:ní:w ke:ní:w ye..., yetoskeh. E:soh. Ke:meskia yo:kpoliwtokeh, ke:meskia yo:n se:, se: lo:kohkwi, se: tapolowa de se: itsontekon. Mm, wa:n yo:n mahyá: kin..., mahyá: kinise:wia yo:n *porque, porque** sese:k ka:la:meh *porque** itech a:t nemih. A: pos ne..., nehjó:n kihto:sneki ke:meskia toto:nik se: i..., se: i..., iesyo. E:soh. Entó:s ika yo:n, ika yo:n ka:la:t sese:k pos yehwa ya te:..., te:pahtia. Yehwa ya. Te:pahtia ya nehjó:n ka:la:t *porque** se:se:k. A: we:noh, nehjó:n teh na:nah nehjó:n ki..., wa:n ke:ní:w tikchi:wa teh tiki:tskia se: ka:la:t, ke:ní:w tikchi:waya, ke:ní:w tik..., tiki:tskia:ya *o** ti.... A:te:noh se: kinkwi. A:te:nte:noh, "¿Wa:n ke:ní:w yetoyah nehjó:n ka:la:meh?" Tohtokotsietokeh ompa tate:noh, mm. Tohtokotsiwtokeh. Ompa tsahtsitoyah, tsahtsitokeh. Wa:n, wa:n, wa:n i:n, mm. Wa:n i:n ne: a:ksá: de ke, ke kwali nehjó:n para yo:n pahti. I:pa t'mattokeh *hasta** wehka:w *porque** no:má:n yehwa ne:n ika te:chpahtia:ya. A: pos, aha:. ¿Wa:n ka:nachi to:nal te:ta:lilia:ya yo:n? se:, ¿Ka:nachi to:nal se: kwa:ya? Yo:n, yo:n se: kikwa ke:man yeski pero. Pero, pero ko.... Komohkó:n yo:n semi te:ma:tokotskwa pero ke:meh yo:n teisá: se:, mahyá: kwa:tapolowah se: ipi:pilwa:n, Entó:s yo:n no: achi:chika se: kinimaka pero komo komohkó:n ne: a:mo teh kimachilia ok entó:s a:mo, a:mo semi achi:chika se: kinimaka. A: *cuando** yo:n *seguido** se: kimachilia yo:n.... Mm, e:soleh. Yo:n se: yo:lpoliwi, se: kinekiskia mah ka:s..., ka:sá: ika se: yowi. Mm, e:soh, ke:mah cha. Ke:meskia yo:n kawa:ni se: itso..., se: itsontekon, se: i..., i:xkwa:ko Mm, e:soh, mm. A:, pos yehwa neh yo:n nek..., a:mo n'matia pero nikmattok ke we:lik yo:n okwiltsi:n pero pos no: tikihtowa ke no: kwaltia para n' pahti. Ke:mah, pahti, sese:k weh. *Porque** sese:k. Wa:n neh niknelt..., neh nikneltoka ke kwali eski yo:n *porque** yowi itech ne:n a:t. Ta: porin a..., a..., a:t, itech a:ichkwal nemi. Mm. Mo:stah ses..., sese:xtok yo:ni. Sese:xtok Ke:mah. E:mah. Ompa ya Mm. ¿Wa:n ke:ní:w timono:tsa tehwa? Neh nimono:tsa niMaría Nicolasa Huerta. A:. ¿Wa:n ka:n tinemik *mero**? Ninemik A:kaxi:lo:ko A:kaxi:lo:ko tinemik. Niahki Yohualichan. A: tinemik A:kaxi:lo:ko wa:n tiahki Yohualichan. Mm. A:, de Yohualichan, ompa, ompa tietok. Ompa niswa:montito. A: we:noh. Mm. Wa:n pos ¿Wa:n ka:nachi xiwit tikpia? *sesenta y cuatro**. *sesenta y cuatro**. We:noh. Nehwa nimo:tsa Anastacio Nicolás Damián. Mm. Nehwa ninemik nika:n Tozán, mono:tsa se:, ne:pa nehjó:n, se: xola:l mono:tsa Jonotla. Jonotla, *después** niwa:lah niahki para ne: xola:lpan, ompa niahsik, ompa motano:tsa, no: seko nietok, Xo:pana:ko. E:soh. *Después** nietok ompa ne: xola:l mono:tsa San Miguel Tzinacapan. Ompa ne: nietok, ke:mah, mm E:soh.