A:xka:n timonohno:tsatih de n', de n' ilwitsi:n de n', de n' *todos santos**. Ke:yeh t..., ke:yeh titachihchi:wah nochi yo:n ika xo:chitsi:n. *Este**, i:n talna:miki:lis pos a:mo onkak ke:yeh tikelka:waskeh, nejí:n se: *costumbre de** towehkawkayo:we:ita:twa:n, tein ne:ka *tiempo** ya i:xpeta:nkeh. Tehwa:n tikelna:mikih, neh nikelna:miki, ne:chta:tapowia *no..., nomamacita**, ne:chtapowiaya nowe:ita:t, ke:ní:w, ke:ní:w ne:ka *tiempo** nemiah. Neji:n talna:miki:lis de n', de n' a:nimahtsitsi:n i:n no: se: ne:ska:yo:t, se: *costumbre** de n', de n' a:nihtsitsi:n tein, tein momikilihkeh ya wa:n tein tinemih kipia ke tewa:n no: tikinitaskeh kipia tikin..., mah nikihto neh tikinte:moli:skeh toni no:, tonika tikinchiaskeh *por eso** tehwa:n ya tikihtowah, titachihchi:wah, tik...tikonsegui:rowah ne:n sempowalxo:chitsi:n wa:n tikta:liah tik..., seki, tik..., seki tikte:mowah *este**, tapalo:ltsi:n , *por ejemplo**, ke:meh tamaltsi:n, taxkaltsi:n tapalo:ltsi:n, ke:meh yo:n pio:nakat, to:tolnakat, pitsonakatamal *o, o** yo:n eta..., etamaltsi:n etixtamaltsi:n, nochi yo:n *pues** tehwa:n tikihto:skeh ta:ká:n, ta:ká:n *este**, se: a:wil. Yo:n a:mo a:wil ta: yo:n se: talna:miki:lis de, de to..., towehka:wkayo:we:ita:twa:n tein ne:ka *tiempo** kinka:wilihte:wkeh mahyá no: se: talna:miki:lis. A:xka:n yo:n talna:miki:lis tehwa:n a:mo wel tikelka:wah, ¿ke:yeh?, *porque** se:sepa tionkakeh tikneltokah wa:n onkak a:mo kineltokah, *pero porque tonto** a:mo kineltokas. Neh nimitsilwia, se: *vez** se: nokni:w, *bueno**, se: tokni:w ne: ne:ch..., ne:chtapowihtoya kipasa:roh se: *de ifamilia** yeh neli pasa:roh, a:mo *cuento**, ta: yo:n neli tein pasa:roh. Ne: *iseñora, iseñora de** yo:n *no:...,novecino, iseñora** de Tlatlauqui wa:n ne: ni..., yehwa de *iseñora** de nehjó:n *no..., novecino**, katka se: ikni:w wa:n se: *itio**. Entó:s yo:n ikni:w yeh kineltokaya, nochi kineltokaya n' ta:ltikpak, ke..., ke:yeh se: kintachihchi:wia n' a..., n' a..., a:nimahtsitsi:n. ke:yeh se: tachihchi:wa, ke:yeh se: kita:lia n' taxkaltsi:n, ke:yeh se: kita:lia nochi yo:n ne:n, mah tikihto:kan tehwa:n *ofrendas de, de difuntos porque** tikmattokeh tehwa:n, tein nika:n ta:ltikpak, ta:ltikpak tein tinemih, nehjó:n se: ilwitsi:n tikinchi:wili:tih yehwa:n, *porque** yehwa:n ka:mpa yetokeh, yetokeh. Tehwa:n tikihtowah timi..., ni..., mikik a ne:, toni, toni kikwa:ki:w ok, ta: pos mikik a, yahki a, pero a:mo mela:w. Tehwa:n tikihtowah ihkó:n *porque** pos tehwa:n timomachilihtokeh nika:n ta:ltikpak, tipa:kih, tiwetskah, titakwah wa:n titamahse:wah ke:meh tehwa:n tikwelitah pero ne: a:kin ne:n ... tein momikilih ya, *solamente Dios** kimati ka:ni kipia. Pero yo:n *cada** xiwit, yehwa:n no: kinimakah, kinimakah se:, se: nese:wi:l, *por ejemplo** ke:meh *cuando, cuando** se:, tekiti se:, se:, se:, ke:ní:w nikihto:s, ne: *empleado de gobierno**, kimakah *nivacaciones no:. Yo:n *ivacaciones** toni kichi:wa yeh, yowi monemi:lti:ti, moi:xpeta:ni:ti ne:wi:n, ke:yeh *porque** kimakatokeh yo:n, yo:n to:nal, yo:n to:nalmeh de i..., de inese:wi:l, para moi:xpeta:ni:s, para nemiti:w wa:n no: *igual** a a:nimahtsitsi:n, a:nimahtsitsi:n yehwa:n no: kipiah yo:n nese:wi:l *por eso cada** xiwit sah no: kinimakah, yo:n chi:wa *de cuenta** kinimakah ke:meh i:n *cuando** tehwa:n tikihtoah, se: *empleado de, de**, se: *empleado de gobierno** kimamakah *ni...nidescando**, no: mah tikihto:ka:n kise:wiah, no: pos yeh kimakah *ivacaciones** yeh monemi:lti:ti. Wa:n no: *igual** a i:n *fieles difuntos** yehwa:n no: kinimakah, a:nimahtsitsi:n yehwa:n no kinimakah nimin..., niminnese:wi:l. Chi:wa *de cuenta** ke:meskia no: se: *vacaciones** de yehwa:n no: yo:n to:nal, pero yehwa:n toni, tehwa:n nika:n ta:ltikpak, tein tikneltokah neli yo:n, tikihtowah no: pos, *qué bueno que** kinimakah *cada** xiwit, kinimakah inese:wi:l, tehwa:n no: kipia ke tikinchatih *porque de repente** no: te:chelna:mikiskeh, kihtoskeh "pos tikinkalpano:tih". Ne: a:mo tikitatih *en vivo, pero** pos* de todos modos** mah tikin..., mah tikchi:waka:n *lo que** ne:ka tiempo toweka:wkayo:we:ita:twa:n ki...kichi:wayah. Yo:n ne:ska:yo:t yehwa:n kita:lihte:wkeh para tehwa:n a:xka:n neji:n tikwi:katokeh *todavia** tehwa:n nehjó:n talna:miki:lis. Yo:n *persona** ki..., kipiaya ne: *ni..., nifamiliar**, kipiaya se: *itio** wa:n, wa:n se: ia:wi, entó:s yo:n *itio** katka tel *malo**, am..., tel a:mo teh kineltokaya, mm, kihtowa:ya mm, "tikchi:wati" kilia "tamal i:pa para tehwa tikwa:ti" kilia. "Tikchi:wati tapalo:l i:pa para teh tikwa:ti" kilia. "Ka:ni wa:la:ti kilia ne: mokni:w, ka:ni wa:la:ti" kilia "ne: mokone:w takwa:ki yeh", kilia "ta: yeh yahki ka:mpa yahki" kilia "yeh, mati ka:n yetok" kilia "yeh" kilia. "Ka:n ke:man tikitah" kilia, "ampo:wi:n" kilia "mah nento, ka:n kanah tikitah" kilia "ampo:wi:n mah te:chnohno:tsa" kilia, "yo:n" kilia, "*puro cuentos**" kilia. Pero** ne:, tein te:siwa:w ya *casi** isiwa:w de nehjó:n *persona**, pos yeh pe:wak motekipachowa, moyo:lkokowa kihtowa "*bueno pero**, ke:yeh ihkó:n ne:chna:nkilia ne: no..., no..., noyo:kichich" kihtowa, "pos ke:yeh ihkó:n ne:chna:nkilia yeh wa:n neh nikmattok" kihtowa "ke neli" kihtowa, "*porque** pos nochi:n, nochi:n, nochi ta:ltikpak, ta:ltikpaktokni:wan" kihtowah, "moli:niah, mokwehmolowah, kimattomeh *cada** xiwit mokwehmolowah, pe:wa *desde, desde vigilia hasta** tamiti ne:n tapowalmeh kichi:wah yo:n ilwit wa:n ke:yeh ne:h ne: no...noyo:kich neh, nota:kaw ihkó:n ne:chnankilih" kihtowa. Entó:s yo:n siwa:tsi:n, yeh ne:chtapowihtoya yehwa *mismo** de n' *ifamiliar** de yo:n *persona**, entó:s yo:n *pobre, pobre** siwa:tsi:n pos pe:wak motekipachowa, tayo:koya, cho:ka wa:n pe:wak kilia, kilia *sabes qué** kilia, "xikwiti" kilia, "sikie:ra se:, se: piotsi:n" kilia, "wa:n tikta:li:skeh" kilia "ampo:n sikie:ra taxkaltsi:n komo a:mo wel tik..., tikchihchi:wah" kilia "tamaltsi:n" kilia, "ke:meh teki..., ke:meh kichi:wah seki nika:n *tovecinos** kilia "pos sikiera tepisti:n" kilia "sikiera se: tepitsi:n pa:ntsi:n" kilia, "atoli:toh" kilia, "se: kahfesitoh se:, kiera se: ko:ntsi:n tapalo:ltsi:n tikininchihchi:wili:tih" kilia, "topilwa:n" kilia "mah wi:kih ta: pos, pos yo:n talna:miki:lis" kilia "pos nikita nochi ta:ltikpak" kilia, "tokni:wa:n" kilia, "nochi kichi:wah mokwehmolowah" kilia, motahtakowi:tih" kilia "wa:n tehwa:n" kilia "pos tehwa:n" kilia "ka:n teh nekwehmolo:lis" kilia. "Timaya:na" kilia, "teh", kilia, "titoli:na" kilia, "*por eso** ihkó:n" kilia, "tikchi:wasneki" kilia, kilia, "*bueno**" kilia, "pos komo a:mo ti, komo a:mo tine:chta:kamati" kilia "teh tikmati" kilia. "Pero nikchi:wati kit" kilia, "neh". Pos yo:n *pobre, pobre s..., pobre** siwa:t kikwito ... Kitsi:tskih se: piotsi:n tein ne: ipiotsi:n kipiaya wa:n, ki..., kimiktih wa:n kichihchi:w tapalo:ltsi:n wa:n ompa [ki]ketsak ika se: nepan taxkaltsi:n, kita:lilih ne:n a:nimahtsi:n. kikwito se: *taza** kahfe:ntsi:n wa:n ompa kikechilih, kikwito seki kiltsi:n pos de a:mo onkak toni, kikwito kiltsi:n wa:n kinkechilih kiltsi:n ompa ne: ki..., *bueno**, yeh kichi:wa[k] *ico[stumbre], kichi:wak *icostumbre** kichi:wak italna:miki:lis ne:n *pobre** siwa:tsi:n, ke:yeh *porque** pos kitstok ne: seki:n ke:ní:w, ke:ní:w yetokeh pos kihtowa, "pos neh mah ihkó:n nipano" kihtowa "pos, a:mo, a:mo no: kwalne:si". Entó:s ne:n, te:ta:kaw yeh pe:wak, pe:wak wetska, pe:wak kiwetskilia, ah, "ka:n neli" kilia, "timokahkaya:wa" kilia, "ka:n neli a:kin wa:la:s" kilia. "Timokaya:wa" kilia, "teh". Kilia "pos *solamente** sayoh *Dios** kimati" kilia, "neh nim..., neh nikchi:wati" kilia, "*lo que** tein, tein niknemilih" kilia, "wa:n yo:n *Dios** kimati". "*Bueno, para** nikneltokas kit" kihtowa, "yo:n ta:gat, para nikneltokas neh, nimote:kati i:n kalte:noh para nikitas ox neli wi:tseh o a:mo wi:tseh" kilia, "xa: i:pa xolopihyo:t sah". Toni kichi:w yo:n ta:gat, kikwik, kikwik, kikwik itapech wa:n mota..., motapechtih kalte:noh, ompa mose:wi:ti, a:mo no: mose:wia, ta: takaktok ne: ki..., kinitstok ox neli wi:tseh o a:mo neli wi:tseh a:nimahtsitsi:n. *Merito, merito** ke:meh *las once y media de la noche**, kikaki, kikaki ihkó:n i..., icha:n para ne:paka monohno:tstiwi:tseh, mopa:ktihtiwi:tseh seki, seki *personas**, mowetskitihtiwi:tseh ke:meh yo:n, ke:meh yo:n i:pa se: monohno:tsa, se: wetska, se: pa:ki, tiowih ka:mpa tiowih tikalpano:tih, tinemitih, tifietsta:ro:tih, **o sea** tilwititih. Kikaki *más, más** taserka:rowah ya, ne: ka:mpa ikalte:noh *cerca** yehko ya pero miak, miak tokni:wan, seki pano:keh, moxe:xelohkeh nika:mpa moketsakoh, seki moxelohkeh, seki yahkeh nipawi:n wa:n "neh" kilia, "pos neh" kilia, "niow nika:wi:n nikitati no...., note:iskaltihka:wa:n" kilia, "ne:pa" kilia, "ox ne:chchia" kilia, a:mo nechchiah" kilia, "pero neh niow kit" kilia. Yeh kinkaktok ne:n, ne: *persona** ka:mpa ne: wetstok kit yeh. Ompa ke:mah kineltokak *cuando** ki:xahsi, wi:tseh ya ne: kalte:noh, mowa:ltohtokah, mowa:ltohtokah na:wi:n kit, moxe:xelohkeh, seki wi:tseh para nika:mpa, seki yahkeh para ne:wi:n, ihkó:n moxe:xelohlkeh ompa yo:n ompa ke:mah, kineltokak. Me:wtiki:s, me:wak wa:n ke:mah kiahsito *iseñora**, pe:wak kit kilia ya." Kilia "ki:xti" kilia, "popo:ch" kilia, "wa:n xitapopo:chwi" kilia, "*porque**" kilia, "neli wa:lahkeh" kilia, "ne:n topilwa:n" kilia, "nika:n te:chkalpano:koh" kilia. Kilia "neh a:mo teh nimolihtok" kilia, "neh nikinchi:wilih *lo que** tein nikinchi:wilih ya", kilia, "neh a:mo notekiw" kilia, "neh. A:mo tikneltokak" kilia "yo:n *cosa de** tehwa, neh a:mo nikmati ok" kilia "neh". Pos mohka:miki a ne:n *persona**, pos kihtowa "pos ke:ní:w tikchi:watih, ke:ní:w nikchi:wati" kihtowa. Wa:n monemili:ko ya *después** mah kinatendero:wa:ni a, mah kininchiani ika kwaltsi:n ke:meh, ke:meh seki kinchiah ne:wi:n mah no: iwki kinchiani. "Pos a:mo tikne..., a:mo tikneltokas" ne:chilwia "yo:n *vecino**, a:mo tikneltokas toni pasa:roh, yo:n kalpano:koh" kihtowa, "kichiakeh mah tase:wi, tamik ilwitsi:n para mostika pe:wak kikokowa itsontekoh", kihtowa, "mahyá: yo:n mowik, pe:wak kikokowa itsontekoh" kihtowa, wa:n kikwik se: toto:nik" kihtowa, "pero toto:nik *fuerte**. Wiptika" kihtowa, *este**, yo:n mo:stika, wiptika, ne: mote:kak a", kihtowa. Mikiti a" kihtowa, "e:yi to:nalika, tamik *todos santos**" kihtowa, wa:n no: mikik yeh. *Mismo** yehwa:n, *mismo** yehwa:n a:nimahtsitsi:n kikwite:wkeh, ompa ke:mah" kihtowa, "*vecinos**" kihtowah, "kineltokah, pe:wak kitsi:ntokah *bueno**, ke:yeh mikik, mikik tokni:w", kilia, "acha *vecino**" kilia "wa:n pos pa:ktoya" kilia, "*apenas** te:chnohno:tstoya ihwa:k i:n to:nal". Kilia, "pos ... Pe:wak kitatsi:ntokiah ya ne:n tein te:siwa:w ya, "¿Ke:yeh, ke:ní:w? ¿Toni pasa:roh? ¿Ke:ní:w mochi:w?, ¿Toni ki..., kitekipachoh?, yeh pe:wak kinilwia ya ke:ní:w wa:n ke:ní:w pasa:roh nehjó:n *cosas**. mm*desde** ompa yo:n ta:ga...tagatsi:n kihtoh wa:n pe:wak ne:chtapowia, "neh" kihtowa, "a:mo semi telkato:liko" kihtowa, "nimitsye:kilia" kihtowa, "neh a:mo semi teltaneltoka" kihtowa, "neh, pero lo que** tein kichi:wah, ki..., tein kichi:wayah ne:ka *tiempo**" kihtowa, "*toabuelos**" kihtowa, "towe:ita:twa:n" kihtowa "neh nikchi:wa" kihtowa, "ma:ski a:mo semi [ni]teltaneltoka" kihtowa, "neh pero nikchi:wa" kihtowa. "Ke:yeh", kihtowa. "*Porque** ompa yo:n, ompa yo:n talna:miki:lis nikwik" kihtowa, "*cuando** nikitak" kihtowa, "toni ... Ne:chilwih" kihtowa, *no...noseñora** toni wa:n toni pasa:roh de n' *ifamilias**" kihtowa. *Por eso**" kihtowa, "a:xka:n tehwa:n" kihtowa, "kipia ke tikonsegui:roskeh" kihtowa, "tikpiaskeh a:mo tikpiaskeh sempowalxo:chit" kihtowa, "kipia ke t'ta:li:skeh. Tikpiaskeh a:mo tikpiaskeh totakwalis" kihtowa, "kipia ke tehwa:n titaeka:nte..., titaeka:ntoskeh tehwa:n" kihtowa, *después** tosiwa:w" kihtowa. "Tosiwa:w" kihtowa "yeh para kichi:was, *pero primero** tehwa:n tikte:mo:skeh" kihtowa, "toni, toni, toni kichihchi:waskeh" kihtowa, "kalihtik. Ma:ski semi a:mo miak" kihtowa, "pero sikie:ra tepitsi:n, sikie:ra ika tikinyo:lohpacho:ka:n pero, "kihtowa, mah t'ta:li:ka:n" kihtowa. "Ke:yeh" kihtowa "*porque** pos, momakaka:n *cuenta**, tehwa:n ... Yo:n to:nal" kihtowa, "i:pa yehwa:n para yehwa:n n' imi..., n' imilwiw" kihtowa "*por eso**" kihtowa, "mote:ne:wa *todos santos**" kihtowa, "*de los fieles difuntos**" kihtowa, "ke:yeh *porque** yehwa:n yo:n to:nal kita:liah para takalpano:kih". Wa:n nikilia, "wa:n yo:n wi:tseh se: *tiempo** sah" nikilia, "*o** ahahchichi". "A:mo" kihtowa, "ahahchichi" kihtowa. "*Primero** wi:tseh" kihtowa "tein pilimeh" kihtowa, "*angelitos**" kihtowa, "tein yo:n mikih" kihtowa, "pilimeh" kihtowa, "yehwa:n *primero** wi:tseh" kihtowa, "wa:ltaeka:nah, ompa" kihtowa, "mowa:ltohtokah ya kihtowa tein wehweimeh ya, wehweimeh tikihtowah" kihtowa "yehwa ya tein, tein, tein *más**, tein *más este**, chika:wkeh ya" kihtowa. "Ihwa:k" kihtowa "*cuando mero** to:nal", kihtowa, "tikihtowa *mero** to:nal *de todos santos, vigilia**" kihtowa, "yehkoh" kihtowa "tein, tein pilimeh ihwa:k yo:n" kihtowa, "*mero** to:nal" kihtowa, "wi:tseh" kihtowa, "tein *mero** a:nimahtsitsi:n" kihtowa, "tein wehweimeh ya, wiptika" kihtowa, "wi:tseh" kihtowa, "tein yo:n" kihtowa, "mikih" kihtowa, "ohti", kihtowa, "moe:lsi:miah" kihtowa, "moa:toktiah" kihtowa, "*o** kinimiktiah" kihtowa. "Nochi yo:n" kihtowa. "Yehwa yo:ni" kihtowa. "Yo:n" kihtowa, "nochi kiwi:kah, *por eso** wi:tseh *por** tehtepitsitsi:n" kihtowa, "wa:ltaeka:nah ata pilimeh, n' ompa" kihtowa, "wi:tseh tein wehwei:n, tein mikih ika kokolis. Ompa" kihtowa, "wi:tseh" kihtowa, "tein ke:meh yo:n tein, tein moa:toktiah", kihtowa, "tein moelsi:miah ika, ika tai:la:tsi:n" kihtowa, "ompa" kihtowa, "wi:tseh" kihtowa, "tein *último** ya wi:tseh" kihtowa, tein yo:n kinimiktiah ya" kihtowa. "Tein kinimiktiah" kihtowa, "kintsohtsontekih" kihtowa, "*o** kinimiktiah ika *tiros**" kihtowa, "yo:n" kihtowa, "yehwa tein *último** ya" kihtowa, "yehwa:n ika ta..., tayo:lohpachowah ya" kihtowa, "yo:n" kihtowa. "Tein a:mo mikih ika kokolis ok" kihtowa "wa:n tein mikih ika kokolis" kihtowa, "yehwa nimitsilia neh" kihtowa, "wi:tseh" kihtowa, "tein *mero,mero** ihwa:k to:nal kihtowa. "*Mero todo santo, por eso**" kihtowa, "e:yi, e:yi to:nal" kihtowa, "kipia ke motohtokas. *Primero** tein, tein, tein nohne:lmeh" kihtowa, "ompa tein wehweyi:n" kihtowa, "ompa" kihtowa, "tein, tein mikih" kihtowa, "ke:meh i:n kinimiktiah o moa:toktiah" kihtowa, "moe:lsi:miah" kihtowa. "E:yi to:nal, para na:wi to:nalika ke:mah" kihtowa, "momo..., moxehxehlowa ya" kihtowa, "yo:n tapalo:l" kihtowa, "yehwa tikihtowah tehwa:n" kihtowa, "tikimakatih" kihtowa "toto:ka:iwa:n" kihtowa "*o, o tovecinos, o sea**, "tikinma..., tikineko:lti:tih ya yo:n tapalo:ltsi:n" kihtowa. "Yo:n" kihtowa, "yo:n nochi yo:n talna:miki:kilis", kihtowa, "yo:n, yo:n se: talna:miki:lis" kihtowa, "de wehka:wkayo:..., wehka:wkayo:towe:ta:twa:n ya katka" kihtowa. "Yo:n talna:miki:lis mah a:mo ke:man se: kielka:wa" kihtowa, "pero kipia ke tikchi:waskeh, kipia ke" kihtowa, "tikintaxo:taltili:skeh ika *veladoras**, ika *cerita** tikinchiaskeh, ika kopaltsi:n" kihtowa, "ika popo:chtsi:n. Ke:yeh" kihtowa, "*porque** yehwa:n yehwa kinekih" kihtowa, "a:nimahtsitsi:n, yehwa:n yehwa yo:n kinekih. A:mo kikwa:kih" kihtowa, "*porque** pos tein ne: 'ta:li:ti" kihtowa, "totoktsi:n taxkaltsi:n tikta:li:ti ne:pa" kihtowa, "ompa tikahsiti:w" kihtowa, "iwki yetos, kihtowa. "Pero yehwa yo:n a:mo kwa:kih ke:meh i:pa tehwa:n titamahse:wah" kihtowa, "ekintsi:n titakwah" kihtowa, "yehwa:n kihtowa wi:tseh sayoh kihtowa kihnekwikih kihtowa, "ke:meh mahyá:, ke:meh *este** tikihto:ka:n tehwa:n iahwia:kka:yo ne:n takwalo:ltsi:n (tapalo:ltsi:n)" kihtowa. "Yehwa yo:n kihtowah *cuando, cuando** ki:sa itech ne:n itech tiko:mit" kihtowa, "mah se: ki:ki:xti wa:n mah se: ketsa" kihtowa, "alta:ri:xko" kihtowa. "Taxkaltsi:n" kihtowa, "totoktsi:n" kihtowa, "ne: kima:ta:liah" kihtowa, "wa:n mah kita:li:ka:n alta:ri:xko" kihtowa, "tapalo:ltsi:n" kihtowa "totoktsi:n popo:katiw" kihtowa, "mah kita:li:ka:n ne:pa" kihtowa, "ke:yeh" kihtowa, "*cuando** wi:tseh ki..., *cuando** wi:tseh" kihtowa, "te:chkalpano:kih to..., toa:nimahtsitsi:n" kihtowa, "yehwa:n kihtowa, "kitila:nakih" kihtowa" "*puro, puro** iahwia:kka:yo ya sah" kihtowa, "tein mah tikihto:ka:n tehwa:n tein popo:katok" kihtowa, "iahwia:kka:yo tapalo:ltsi:n. A:mo kikwa:kih yehwa:n" kihtowa, "ihkó:n" kihtowa, "ke:meh kihtowah seki:n, a:mo neltokas" kihtowa, "ka:n kikwah" kihtowa, "ta: ihkó:n" kihtowa, "ke:meh niketsati, ke:meh kita:li:tih ihkó:n" kihtowa, "yetos, pero mah a:m..., a:mo timomakah *cuenta** tehwa:n" kihtowa, "ke:ní:w" kihtowa, "yehwa:n a:mo takwa:ki:wih ke:meh tehwa:n titamahse:wah ok. Ta: yehwa:n wi:tseh" kihtowa,"sayoh" kihtowa, "kiih..., kiihnekwikih tapalo:ltsi:n *o** taxkaltsi:n" kihtowa, "wa:n ke:mah" kihtowa, "yehwa:n ya panowah, yowihya" kihtowa, "yehwa yo:ni" kihtowa, "semi telimpo:rtah wa:n semi teltaeka:ntok" kihtowa, "n' popo:chtis:n" kihtowa, "wa:n tane:xtsi:n" kihtowa, "yehwa yo:n e:yi taman" kihtowa, "takwalo:tsi:n [tapalo:ltsi:n]" kihtowa, "popo:chtsi:n" kihtowa, "wa:n ta..., ta..., ta..., ne:n ta..., mah se: kintaxo:taltili" kihtowa, "ika ne:n *cerita** kihtowa, "ika *veladora**" kihtowa, "nochi yo:n" kihtowa. "Ke:yeh" kihtowa "yehwa:n ... Wa:n tehwa:n" kihtowa, "totalna:miki:lis" kihtowa, "yehwa sah yo:ni" kihtowa, "pero tein ne: ke:man" kihtowa, "towe:ita:twa:n" kihtowa, "a:mo kinchiaya iwki sah, kinchia yah" kihtowa, "ika *rosario**" kihtowa. "*Desde** pe:wa kihtowa *de vigilia**" kihtowa, "*hasta** e:yi to:nalika" kihtowa "taresa:rohtokeh" kihtowa. Taresa:rowah kwalka:n, taresa:rowah nepantah, taresa:rowah tio:tak kihtowa, "yo:n" kihtowa, "kininma:ktiliah" kihtowa, "ne:n *oraciones**" kihtowa, "kininma:ktiliah "*rosarios**" kihtowa, "a:nimahtsitsi:n. Ke:yeh, yo:n ke:meskia yehwa yo:n ika kinintahpalowah" kihtowa, "yehwan, ika kinchiah" kihtowa, "yehwa yo:n" kihtowa, "tehwa:n" kihtowa, "*lo que** tehwa:n, *lo que** tein tikpiah tehwa:n a:mo nochi tikchi:wah" kihtowa, "yo:n" kihtowa, "tehwa:n tikinchiah" kihtowa, "ika taxkaltsi:n" kihtowa, "ika tapalo:ltsi:n" kihtowa, "ika tane:xtsi:n" kihtowa, "ika popo:chtsi:n wa:n yo:n a:mo iwki iwi:kal" kihtowa, "yo:n iwi:kal" kihtowa, "kipia ke tikinchi:wili:s se: *rosario**. tikinchi:wilia kwalka:n" kihtowa, "wa:n tikinchi:wilia nepantah wa:n tikinchi:wilia tio:tak", kihtowa, "*rosario** ke:yeh para ika tikichia ya" kihtowa, "yeh yo:n" kihtowa. "Yo:n yehwa:n" kihtowa, "ika, i...i..., yo:n ke:meskia ika tikinohno:tsa" kihtowa, "teh", Kihtowa, "'chi:wa *de cuenta** tikin..., ke:meskia timoi:xistokeh timonohno:tstokeh" kihtowa, "yehwa yo:n" kihtowa, "yehwa:n kinekih" kihtowa. "Miak, miak tokni:wa:n" kihtowa, "yehwa kichi:wah" kihtowa, "pero nika:n tehwa:n a:mo nochi tikchi:wah, tehwa:n" kihtowa, "yehwa ya i:n", kihtowa, "yo:n, takwaltsi:n sah" kihtowa, "wa:n tipanowah ya" kihtowa. "*pero bueno**" kihtowa, "sikie:ra tikchi:wah" kihtowa, "pero pos telsemi" kihtowa, "mah nik..., nikikinakato teisá: *porque** nipa:ktok neh, [mah] nikito, ke a:mo nikneltokati *o** nikihtohto *cosas** tein a:mo kwaltsi:n para yehwa:n" kihtowa, "pos ompa yo:n nochi" kihtowa, "a:mo kwaltia" kihtowa. "*Por eso**, kihtowa, "nika:n ta:ltikpak" kihtowa, "te:chka:wilihte:wkeh yo:n talna:miki:lis towe:ita:twa:n, towehka:wka:yowa:mpoywa:n katka" kihtowa, "para mah a:mo moelka:wa" kihtowa, "yo:n *costumbre**". "Mah sayoh timonemili:ka:n" kihtowa, "tehwa:n" kihtowa, "*cuando** titamahse:wa" kihtowa, "*cuando** onkak tamahse:walis" kihtowa, "tietokeh *ticontentos** kihtowa, "onkak toni tikwa:skeh wa:n *cuando** a:mo teh toni tikmahse:waskeh titayo:koyah" kihtowa, "*porque** ke:yeh, pos a:mo onkak toni tikmahse:waskeh. *Entonces** ne: a:nimahtsitsi:n no: *igual** a" kihtowa, "mah wi:kih" kihtowa, "wa:n mah a:mo onka toni kimahse:waskeh pos mah sayoh mokepakih sah, pos yehwa:n no: motekipacho:skeh". Kihto:skeh, "*bueno** pos, a:mo neli, a:mo neli timotasohtah wa:n para moita ke neli tikintasohtah" kihtowa, "a:nimahtsitsi:n" kihtowa, "*o tofamilias**" kihtowa, "*o tovecinos o toamigos** tikinchiah" kihtowa, "ika nehjó:n, ika nehjó:n talna:miki:lis", kihtowa. "Wa:n yo:n nochi iwi:kal" kihtowa, "ximonemili teh" kihtowa, "ke:ní:w" kihtowa "*cuando** timaya:na teh" kihtowa, "wa:n *cuando** mitswa:ntih se: taxkaltsi:n" kihtowa, "ke:ní:w timomachilia" kihtowa. Nikilia, "pos kwaltsi:n" nikilia, "*hasta** no: nikintasohka:matilia kih...," nikilia, "neh" nikilia. "tikintasohka:matilia miak, *es que** ne:chwa:ntih" nikilia, "niminsiowi:lis, ne:chwa:ntih nimin...nimintekitsi:n" nikilia, "no: *entonces** neh nimoka:wa nikonte:ntoh" nikilia, "*hasta** ina:wak *dios**" nikilia, "no: nimota:tawtia", nikilia, "pos nikintasohka:matilia ina:wak *todios** yehwa:n ne:" nikilia, "*porque** pos ne:chwa:ntikeh nimin..., nimin..., niminsiowi:lis" nikilia. "Pos no: *igual** a" kihtowa, "a:nimahtsitsi:n" kihtowa, "yehwa:n" kihtowa. "A:nimahtsitsi:n" kihtowa, "yehwa:n no: *igual**" kihtowa. "Yehwa:n a:mo wi:tseh" kihtowa, "ke:meh ekintsi:n tehwa:n nika:n timonohno:tstokeh" kihtowa, "pero no: wi:tseh" kihtowa, "niminespiritu, hina:lmah" kihtowa, de yehwa:n" kihtowa, "*porque** yehwa:n kip..., tehwa:n" kihtowa, "tikpiah" kihtowa, "mahyá: yo:n se:... Chi:wa *de cuenta**" kihtowa, "mahyá: yo:n se: *radio**" kihtowa. "Mahyá: yo:n se: teposkakawat" kihtowa, tehwa:n" kihtowa, "tikpiah" kihtowa, "titahtowa wa:n tiwetskah wa:n tipa:kih" kihtowa "*porque** tik..., tikpiah tonika tik..., timo..., te:..., te:chyo:lchika:wtokeh toihtik" kihtowa. "Pero komo se:wik" kihtowa "toyo:loh" kihtowa, "wa:n a:mo onkak to..., a:mo onkak toni kakistis" kihtowa, "a:mo tikakistih ok tehwa:n. ke:meh se: teposkakawat" kihtowa. "*Por ejemplo** se: *radio**" kihtowa, "xikta:lili *pilas**" kihtowa, "kakistis" kihtowa, "*porque** ke:yeh" kihtowa, "yol..., yo:li" kihtowa, "ika yo:n, ika yo:n, ika yo:n te..., ika yo:n n' tepos" kihtowa. "Wa:n a:mo xiki:xtili wa:n a:mo teh xikta:lili" kihtowa, "pos miki" kihtowa, n' "tepos, a:mo no: kakisti ok *porque** ke:yeh a:mo no: kipia tonika mochika:was. A:mo no: kipia iyo:lchika:wka:yo" kihtowa, "*igual* a tehwa:n, komo a:mo tikmahse:wkeh taxkaltsi:n" kihtowa, "wa:n a:mo tikpiah toyo:lo" kihtowa, "toa:nimahtsi:n" kihtowa, "se:wik, takwowtamati" kihtowa, "tehwa:n" kihtowa, "a:mo teh tivale:rowah tehwa:n, ¿Ke:yeh?" kihtowa, "*porque** yehwa" kihtowa, "tamattok", kihtowa, "tamattok" kihtowa, "toyo:lo" kihtowa, "tehwa:n mahyá: yo:n se: kakawtsi:n sah" kihtowa. "Tehwa:n" kihtowa, "wa:n *cuando** timikih", kihtowa, "*por eso**" kihtowa, "*cuando** timikih", kihtowa, "tiyo:lika..., tiyo:likatantiowih, tiyo:likatantiowih" kihtowa. "*Porque** ke:yeh" kihtowa, "yo:lik" kihtowa, "para ki:stiw" kihtowa, "ne:n *alma**", kihtowa, "yowi. Yowi n' *alma**" kihtowa, "ihkó:n" kihtowa, "tamattiw. ¿*A poco** a:mo ke:man tikita" kihtowa, "ke:ní:w *cuando** miki se: ... Miki se: tokni:w?". Nikilia, "pos *la verdad**" nikilia, "neh a:mo ke:man nikita". Kihtowa, "*cuando** miki se: tokni:w" kihtowa, "*primero**", kihtowa, "yowi", kihtowa. "Se:wi", kihtowa. "Se:wi" kihtowa, "yo:n se:wi" kihtowa. "*Después**", kihtowa, "sepa moli:nia" kihtowa, "ke:yeh" kihtowa, "*porque** yo:likaki:stiw, yo:likatantiw", kihtowa, "yo:likatantiw", kihtowa, "yo:lika..., mahyá: mah tikihto:ka:n tehwa:n yo:likase:wi" kihtowa, "ne:n *cuerpo**" kihtowa. "No: *igual a" kihtowa, "n... tikihtowah tehwa:n" kihtowa, "*porque** pos ke:meh se: tepos" kihtowa "*cuando** pe:wa pa:ti a" kihtowa, "ni:n..., niyo:lchika:wa" kihtowa, "*por ejemplo pilas**" kihtowa, "komo t'ta:lilih" kihtowa, "*baterías**" kihtowa, "ne: *radio**" kihtowa, "*cuando** pe:wa pa:ti a", kihtowa, "se:se:wi", kihtowa, "se:se:wi. *de una vez que** se:w"i kihtowa, "*una vez que** pa:ti" kihtowa, "se:wi" kihtowa, "wa:n tami" kihtowa, "*igual** a tehwa:n no:" kihtowa. "*Cuando** pe:wa se:wi a" kihtowa "toyo:lo, pe:wa mahyá: yo:n tikihtowah tehwa:n tise:se:wtiowih, tise:se:wtiw toyo:lo" kihtowa, "ihwa:k ke:meh *cuando** pe:wa tantiw a chika:walis de tehwa:n, mm. Entó:s ompa i:x..., ompa yo:n x' momaka *cuenta**" kihtowa, "teh, ke:ní:w etok" kihto[wa], "ke:ní:w tietokeh tehwa:n" kihtowa, "ke:ní:w tichihchi:wtokeh" kihtowa. "*Igual** a" kihtowa, "yehwa i:n" kihtowa, "n' *alma**" kihtowa, "yo:n ke:meh te:chtapowiah towe:..., [to]we:ita:twa:n" kihtowa, "*alma** yeh yowi ka:mpa yowi, kito:katih *cuerpo, pero alma** yeh, *sabrá dios** ka:ni, ka:ni *dios** kita:lia" kihtowa, "*pero todios**" kihtowa, "yeh kimattos ka:ni kita:lia yo:n *alama**" kihtowa, "wa:n miak tikneltoka wa:n neh niki:xehekowa" kihtowa, "ke neli eski" kihtowa, "*porque** ke:yeh, tehwa:n" kihtowa, "tichihchi:wtokeh ke:meh *todios** kih..., se: *ejemplo** ximomaka *cuenta**" kihtowa, "*cuando** kihtohkeh" kihtowa, "kimiktihkeh todios" kihtowa, "kimiktihkeh *todios**" kihtowa, "wa:n kita:lto:kkeh" kihtowa, "no: kita:lpacho:toh ne: mokaya:wkeh tokni:wa:n, pero ompa a:mo neli" kihtowa, "*espiritu santo**" kihtowa, "yeh" kihtowa, "moki:xtih wa:n yahki ka:mpa yahki" kihtowa, "yeh yetok ka:mpa yetok" kihtowa, "*mientras** yehwa:n mokaya:wkeh" kihtowa, "ne:n, n' todio:s" kihtowa, "ne:n todio:stsi:n yeh" kihtowa, "kipacho:toh, totio:tsi:n" kihtowa "kipacho:toh, totahtsi:n ne: ta:lpachiwtok kihtowa ompa moka:w a. A:mo mela:w" kihtowa, "yeh" kihtowa, "kimattkeh ihkó:n" kihtowa, "pero yeh yahki ka:mpa yahki" kihtowa, yetok" kihtowa, "ka:mpa yetok" kihtowa, "*igual** a tehwa:n *to...tocuerpo. Tocuerpo** moka:wa nika:n *pero toalma**" kihtowa "yowi ka:mpa yowi" kihtowa. "Entó:s ompa" kihtowa, "yo:n timomakaka:n *cuenta** ta: i..., ma:ski semi se: teltohto:ntoh" kihtowa, "pero mah timomakaka:n *cuenta** ke:ní:w tietokeh ta:ltikpak" kihtowa. Wa:n yo:n *persona** tein ne:chnohno:tstoya semi telkwa:tamattok wa:n nimolwia neli, nikilia, "tikpia *razón**" nikilia. "Neh a:mo semi nitai:xmati" nikilia, "pero nikaki" nikilia, "ke:meh nane:chtapowiah wa:n mah se: momaka *cuenta**, kit" nikilia, "mah se: tachia ta:ltikpak ke:ní:w tachihchi:wtok" nikilia, "wa:n ke:ní:w tietokkeh wa:n ke:ní:w tiahtokeh" nikilia, "wa:n yo:n neltoka neli neh" nikilia. *Desde** ompa yo:n nimomakak *cuenta** neh *por eso** a:xka:n neh *cada** xiwit, ma:ski a:mo semi nikpia, ma:ski a:mo semi *dios** ne:chtayo:kolia, lo po[co]**, lo..., tehtepitsitsi:n tein *dios** ne:chtayo:koli:s, neh *cada** xiwit nikintachichi:wia ne:n a:nimahtsitsi:n. Nikte:mowa xo:chitsi:n, nik..., seki tein nika:ketsa wa:n seki tein nikma:ihkiti ne:n, ne:n ... Nikma:ihkiti *altar**, nikchihchi:wa. *Entonces** no: nikchi:wa, ma:ski a:mo semi miak, *pero bueno** tik..., tikonsegui:rowa ne:n, tikte:mowah n' tapalo:ltsi:n n' taxkaltsi:n wa:n n' ta:liah, tamaltsi:n ta:liah, nakatsi:n *o** tein weli ihkó:n, *pero bueno**, ma:ski tehtepitsitsi:n *pero bueno** sikie:ra se: kimattok se: kichi:wa n'... *costumbre de n' de wehka:wkayo:towe:ita:twa:n te:chne:xtilihte:wkeh yehwa yo:n semi telimportah mah a:mo se: kelka:wa. A:mo n' mati ok ox oksé talna:miki:lis ne:chtatsi:ntoki:s, pos neh pané: nikmati pané: ompa tiktamiihtokeh pero xa: *de repente** tikpias oksé: tatsi:ntokalis, mm.