<?xml version="1.0" encoding="ISO-8859-1"?>
<!DOCTYPE Trans SYSTEM "trans-14.dtd">
<Trans scribe="AMELIA" audio_filename="Xaltn_Narra_JFD349_keeniiw-momowtih-como-se-espanto_2011-08-24-a" version="14" version_date="111025">
<Speakers>
<Speaker id="spk1" name="Amelia Domínguez Alcántara" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
<Speaker id="spk2" name="José Pedro Felix Diego" check="no" dialect="native" accent="" scope="local"/>
</Speakers>
<Episode>
<Section type="report" startTime="0" endTime="1975.758">
<Turn startTime="0" endTime="25.116" speaker="spk1">
<Sync time="0"/>
*Bueno** ta:ká:n, tikihtowa de ke, tikihtowa ke teisá:, etok se: a:taw nika:n, nika:n tai:ka:nkopa wa:n tikihtowa ke: teisá: te:mohmowtia
<Sync time="12.221"/>
¿Ka:nikahkwí:n te:mohmow...? ¿Ka:nikakwí:n *o** ke:ní:w motano:tsa ka:mpa yo:n tikihtowa ke teisá te:mohmowtia wa:n toni te:mohmowtia?
<Sync time="19.282"/>
Wa:n ox i:ksá: mitstekipachohka tehwa:tsi:n, i:ksá: tikitaka teisá: ompakakwi:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="25.116" endTime="114.845">
<Sync time="25.116"/>
Pos neh de ninemi a:mo, itech n' a:taw a:mo pero nite:kakilia:ni.
<Sync time="31.582"/>
Eh, ke te:mahmawtia pero neh *primero Dios** a:mo ke:man. A:mo ke:man *ne:chpasa:rowa** nehwa pero okseki *personas kimpasa:rowa**
<Sync time="41.053"/>
tein, *por ejemplo**, ma:toktia wa:n yehwa tak yo:ni i..., iyekawil tamohmowtia ompa, okseki nikinkakilia:ni.
<Sync time="51.74"/>
Pero neh nia:ni nika:n se: *rancho** nia:na:lpanowa de a:t, a:mo ke:man teh nikita.
<Sync time="58.517"/>
Nikita *solomente** n' ma:pachin, *tlacuache** wa:n yehwa yo:n, mm.
<Sync time="65.552"/>
*A veces** ne:chkwalia notato:k, niaw nik..., *bueno, más bien** niow niktaka:walti:ti.
<Sync time="73.436"/>
Mah se: kitaka:waltia pero mah se: kimo:ta *porque** kichi:wa *daño**.
<Sync time="77.459"/>
Kichkwa ke:meh ekintsi:n tato:k, titato:kah wa:n kikihki:xtia ne:n tao:ltsi:n, entó:s a:mo, a:mo kwaltia yo:ni, entó:s ke:masá: niow niktaka:walti:ti *mejor**.
<Sync time="89.824"/>
Se: ki..., kitaka:waltia *solamente** mah se: kimikti
<Sync time="92.736"/>
*porque** koma:mo n'ta:lia sepa sah ne:nke:n sepa wi:tsa tio:tak, sepa wi:tsa.
<Sync time="98.981"/>
Ke:ma[h]. Wa:n *cuando** wa:n komo onkati a, sepa achto yehwa kikwa, koma:mo tiktaka:waltih de semi *de seguro** yah,
<Sync time="107.26"/>
sepa wi:tsa, sepa wi:tsa, kichi:wa *daño** de pe:wa *hasta** tami, *hasta** tami yehwa yo:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="114.845" endTime="119.404">
<Sync time="114.845"/>
Tikihtowa ke: a:ksá mitstapowia ke teisá: kimohmowtia nikahkwí:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="119.404" endTime="122.428">
<Sync time="119.404"/>
<Who nb="1"/>
Ah yo:n ke:mah.
<Who nb="2"/>
¿Ke:meh toni kinimohmowtia *o** toni kitanih.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="122.428" endTime="188.805">
<Sync time="122.428"/>
Pos ihkó:n kitah se:, se:, se:, *este**, mants..., teisá: kikakih ompa.
<Sync time="130.267"/>
Wa:n *al ratito, al ratito** kikwi a kokolis, kikwi a, kehekawia, yehwa yo:ni neli kiehekawia.
<Sync time="137.982"/>
*O** kiita se:, se: *cristiano**, se: ta:kat *o** se: siwa:t.
<Sync time="143.154"/>
Wa:n ompa nohó:n komo kiitak entó:s yehwa noho:ni kichi:wilia *mal** ya.
<Sync time="148.529"/>
Eki..., kokolismaka *pues**, kokolismaka. *A veces** komo a:mo ne:sik ne:n pahti
<Sync time="155.848"/>
pos *hasta** ika se: miki, nohó:n ehekakokolis semi fie:roh, semi fie:roh.
<Sync time="160.902"/>
Kalaki se: iihtik, *al ratito** pe:was tie:lmoya:wis, tie:lmoya:wi
<Sync time="166.923"/>
komoa:mo 
<Comment desc="Aunque dice solamente 'kwa' o 'kwamo'. "/>
 mitsmakakeh nika:n *lo que es** tein ehekapah, a:mo tipahtis.
<Sync time="172.19"/>
Wa:n mitspopo:chwi:skeh ika *mismo**, ika *mismo** n' ehekapah,
<Sync time="177.072"/>
ika *mismo** ehekapah. Ika yo:nm pero komohkó:n a:mo teh mitsmakakeh ika titamis, ika timikis. Semi fie:roh, semi fie:roh, yehwa yo:ni.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="188.805" endTime="195.191">
<Sync time="188.805"/>
¿Ka:nikahkwí:n semi, *bueno** kiitanih yo:n toni, yo:n okwilin *o** tikihtowa siwa:t kinimone:xtilia?
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="195.191" endTime="198.502">
<Sync time="195.191"/>
<Who nb="1"/>
¿Ka:nikahkwí:n semi?
<Who nb="2"/>
Pos yehwa nohjó:n nimitsilwi:ti ne:
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="198.502" endTime="268.851">
<Sync time="198.502"/>
ke tak yo:n no: *cada quien** se: *isuerte**, *porque** kitah *cualquier lugar** ke:meh ampo:wí:n *lugares** itech ohti, itech ohti.
<Sync time="207.21"/>
Pero neh mah *Dios** ne:chpale:wi a:mo, a:mo ke:man, a:mo ke:man semi.
<Sync time="212.222"/>
*Lo que si** neli *de veras** ne:n ehekat te:kwi ke:masá: pe:wa te:kokoh se: i:xtololo
<Sync time="218.814"/>
oso itsontekon, pero de ehekakokolis, *porque** se: *viaje** miak xiwmeh ya
<Sync time="225.903"/>
ne: tiahkah es..., San Miguel itech se:, se: ilwit wa:n timihto:ti:toh.
<Sync time="232.416"/>
Wa:n itech yowal pe:wak noi:xtololo ne:chkokowa *de veras** ne:chkokowa, mm.
<Sync time="238.797"/>
*De veras** ne:chkokowa. Wa:n de ompa yo:n, pos seki na:nahmeh ompa yetokeh, tikita seki na:nahmeh a:mo, a:mo sayoh te:..., te:itah.
<Sync time="248.926"/>
Ke:meh kipiah *tabaco** wa:n *tabaco** pos yehwa ne:n pahti para ehekat.
<Sync time="254.658"/>
Pe:wak ihkó:n kitikwi:ltihkeh wa:n ika ne:chpo:kwiah wa:n ne:chpopo:chwihkeh,
<Sync time="261.463"/>
pos tane:sik nikelka:wak, yo:n pe:wak komo tahkoyowa:n, komo tahkoyowa:n, yehwa nohjó:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="268.851" endTime="273.627">
<Sync time="268.851"/>
<Who nb="1"/>
¿Toni kit ki..., *tabaco** kipo..., ne:n kixo:taltihkeh.
<Who nb="2"/>
Kixo:taltiah
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="273.627" endTime="304.064">
<Sync time="273.627"/>
wa:n mahyá: kichichi:nah po:kti, te:i:xtoki[lia]. Wa:n koma:mo ata kitsonkepah a:kin kichichi:na n' *tabaco**, pos *fuerte** n' ite:noh.
<Sync time="281.086"/>
Mili:ntok wa:n mokanakia ihkó:n wa:n te:i:xpo:kwia, takwitapan ne:n popo:ka, mahyá: *cigarrito**.
<Sync time="287.559"/>
Mote:n..., mote:nakia de nika:n i:ni pero a:mo ka:mpa mili:ntok, komo ihkó:n, ika *cuidado**.
<Sync time="293.803"/>
Wa:n kichi:waya po:kti mah te:i:xke:mi wa:n koma:mo yehwa ya ehekapah, kimanah wa:n se: tai, *menoscada o tacopate**
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="304.064" endTime="305.122">
<Sync time="304.064"/>
¿Ke:ní:w kit mono:tsa?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="305.122" endTime="323.803">
<Sync time="305.122"/>
*Menoscada o tacopate, alcanfor** wa:n koma:mo a:xka:n onkak seki xiwit ata yo:n arabaca, arbaca, n'arbaca** nohó:n ehekapah
<Sync time="314.649"/>
Ey, yehwa yo:ni ika te:po:powah nika:n *o ajito, ajo**, nochi ika yo:n *cuestión**.
<Sync time="321.093"/>
A:mo sayoh para tapalo:l, ta: yo:n para ne:n pahti, 
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="323.803" endTime="325.322">
<Sync time="323.803"/>
<Who nb="1"/>
Pahti.
<Who nb="2"/>
para pahti
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="325.322" endTime="327.577">
<Sync time="325.322"/>
¿Wa:n tikihtowa kimolo:ntiah?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="327.577" endTime="424.039">
<Sync time="327.577"/>
Kimolo:ntiah ika tsiktsi:n a:tsi:n *de medio litro, de** yo:n *tacopate** wa:n i:n *menoscada**.
<Sync time="334.184"/>
Wa:n, *este**, wa:n koma:mo yehwa ne:n *albahaca, alcanfor**, seko sah, seko sah (ika) se: *cachito de tabaco**
<Sync time="342.712"/>
wa:n se: tai *porque** moka:wa nika:n, nika:n ehekat wa:n tein *hora de** se: ihtik, entó:s kikwehmolowa ya se: iyo:lo,
<Sync time="351.727"/>
se: iyo:lo wa:n de, de yowak se: kimachilia pané: panki:sa, pané: panki:sa. Entó:s de yo:n pahti kichipa:wati.
<Sync time="359.59"/>
Kichipa:wati. Ehe, kichipa:wati. *Hasta a veces de tanto fuerte** toto:nik, *hasta** te:kwi kalanemilis.
<Sync time="366.809"/>
Eheh de *fue...**, de toto:nik a yo:ni ne:n kokolis, kokolis pero yehwa ika yo:n pahti ki:sa.
<Sync time="374.124"/>
Ki:sa, *después** se: ye:ktamatia wa:n komoma:mo te:popo:chwiah ika *mismo clase lo que** tein yo:n nikihtoh.
<Sync time="380.146"/>
*Tecopate** te:popo:chwiah, ika *copal** wa:n nochi wa:n de ompa *después** ihkó:n te:tsompachowah
<Sync time="387.313"/>
ika ne:n a:ya:t, mah se: mi:to:ni para mah ki:sa *parejo**, itech se: *icuerpo**. ¡Mah ki:sa, mah ki:sa nohjo:ni.
<Sync time="395.372"/>
Yehwa nohjó:n nota:tahwa:n neh nikinkakilia:ni, *porque** n' achtopa a:mo onkaya pahti *más. Es lo único** yehwa sah nohjo:ni.
<Sync time="404.044"/>
Yehwa sah ika mopahtia:yah. A:mo ke:meh ekintsi:n te:tsikwi:naltiah tapahti:lo:ya:n, tapahti:lo:ya:n.
<Sync time="411.263"/>
Te:ta:liliah *suero.** ¿Pero ka:ni n' achto? A:chtopa a:mo. *Sólo** komo ti..., ihkó:n tie:ktamat tepitsi:n *atolito. Atolito**, yehwa de tao:l, de tao:l, mm.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="424.039" endTime="433.307">
<Sync time="424.039"/>
Wa:n ekintsi:n komohkó:n a:ksá: k..., ehekakwik *o** kokolispe:wak, kikwik i:n ehekat, wa:n tikihtowa kitalo:chtiah *hospital**, ¿Ompaya pahti?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="433.307" endTime="481.024">
<Sync time="433.307"/>
A:mo. *Porque** ne:n *hospital** iwa:n *médicos de lo que es** yo:n ehekakokolis, a:mo kipatia.
<Sync time="440.883"/>
A:mo kipahtia, ta: kipia de kichi:wili:skeh yo:n *tratamiento lo que** tein nikihtoh, kipia 
<Comment desc="Por equivocación dijo ke:pia"/>
 de kichi:wili:skeh.
<Sync time="447.54"/>
Ompa ne: *solamente suero ka:plica:rowiliah** para kiyo:lchika:was. Yehwa nohjo:ni.
<Sync time="454.21"/>
Yahwa yo:n, kichi:wah *lucha doctores, pero** ke:meh n' ehekakokol..., [eheka]kokolis a:mo yehwa yo:n pahti te:chmakah.
<Sync time="461.24"/>
Ma:ski *inyecció:n** te:chmakaskeh, pero a:mo yehwa. A:mo yehwa.
<Sync time="465.178"/>
*Inyección** kite:maka *solamente** ne:chtipi:ni:s n' kowa:t, yeh ke:mah *inyecció:n** tana:miki nohjo:ni.
<Sync time="472.145"/>
Pero n' achtopa tikmatis toni ika mopahtia:yah, *solomente** yo:n *semilla de Santa Elena** 
<Sync time="477.616"/>
wa:n *tabaco** wa:n *refino**, yehwa sah yo:ni.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="481.024" endTime="486.176">
<Sync time="481.024"/>
<Who nb="1"/>
Yo:n ¿komohkó:n tet..., te:tipi:nih kowa:t?
<Who nb="2"/>
Eheh, yehwa yo:ni, yehwa sah ika mopahtia:yah, 
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="486.176" endTime="499.756">
<Sync time="486.176"/>
Wa:n koma:mom pala:ni se: ima:tsi:n.
<Sync time="488.975"/>
Neh nopopa:ntsi:n *hasta** nika:n kitekilihkah n' ima:y, kikwahka na:wia:keh, na:wia:keh.
<Sync time="495.09"/>
Wa:n we:itik. Entó:s 'koto..., 'koto:nilihkeh ima:y, se: ima:tsi:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="499.756" endTime="504.138">
<Sync time="499.756"/>
A:mo kikwah yeh, yehwa yo:n, ¿Yeh a:mo kikwah ne:n *Santa Elena** tikihtowa.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="504.138" endTime="580.495">
<Sync time="504.138"/>
Ke:mah pero a:mo. Eski tikita semi *delicado**. A:mo x'mati ton tapalo:l kikwah wa:n ika nohjó:n we:itik.
<Sync time="511.546"/>
We:itik, *porque** yeh kikwahka kowa:t *hasta** ne: tani, talwiah, *este**, A:wa:te:noh, 
<Sync time="517.686"/>
Huitziquitepec, ihkó:n paratani, owatekia se: *día domingo**.
<Sync time="521.579"/>
Se: *día domingo** wa:n ompa yetoya okwilin, wa:n ompa yetoya okwilin kwa:lmahma:k itech imahpilwa:n wa:n yehwa sah.
<Sync time="529.236"/>
Wa:lah, pe:wak nochi ki:sa n' esti itech nika:n i:n se: ihwiyotsitsi:n *parejo** 
<Sync time="534.59"/>
Ka:nika itech se: itan. *Parejo** ki:sa n' esti mah *Dios** te:chpale:wi.
<Sync time="539.323"/>
Yehwa sah *refinito** nika:n tani yetoya se: tanamakakeh, ompa ehkok wa:n kitahtanih *refino**.
<Sync time="546.58"/>
Pos kimaka *medio litro**, se: *copita** sah tami de a:mik.
<Sync time="551.732"/>
Sepa oksé: kilia, "Komo t'tai:s mah nimitsmaka". "Komo tine:chamaka", kilia, "nitai:s
<Sync time="556.682"/>
*porque** nimiktok a de a:mik, ne:chkwah okwilin". "¡Pos xtai!" kilia, "wa:n *tabaco**", kilia, "¡x'chichi:na!"
<Sync time="562.224"/>
Pos n' ta: *de uno de tanto** yo:lpoliwka:yo:t n' *tabaco** kitsonkwahkwah wa:n kitolowa, pos fie:roh se: kimati.
<Sync time="570.309"/>
Nochi ki:sa esti nika:n i:ni wa:n itech i:n se: ima:ihwiyotsitsi:n *parejito** ki:sa. ¡Mah Dios te:chpale:wi!
<Sync time="578.562"/>
Ke:mah yehwa nohjó:ni.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="580.495" endTime="590.475">
<Sync time="580.495"/>
A:xka:n i:n to:nalmeh ke:, *este**, ekintsi:n i:n tikihtowa ke semi mopataka tonemilis, 
<Sync time="586.247"/>
¿Tikitani a:ksá: ke momikilia:ni ika i:n ehekakokolis?
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk2" startTime="590.475" endTime="596.416">
<Sync time="590.475"/>
<Who nb="1"/>
Wa:n kiwi:.... *Bueno** kinekih kipahti:skeh ika koyo:pahti wa:n pos a:mo kina:miki, ¿I:ksá: tikitani?
<Who nb="2"/>
Pos a:mo.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="596.416" endTime="709.9">
<Sync time="596.416"/>
A:mo a:kin miki semi ika yo:ni, pero miak *gente** kimatik a. Miak *gente** kimatik a, kipia *a la mano** ya yo:n pahti *lo que** tein nimitsilwia.
<Sync time="604.692"/>
Wa:n koma:mo mah a:mo se: nexi:kol. *Kipasa:roh** yehwa i:n wa:n komo tikpia, mitstahtania entó:s, ¡x'maka! ¡X'pale:wi, x'pale:wi!
<Sync time="613.071"/>
*porque** neli ke:meh kihtowa totahtsi:n ne:n totahtsi:n, ximopale:wi:ka:n *entre** namehwa:n, 
<Sync time="618.318"/>
*entre** namehwa:n x'mopale:wi:ka:n. Neli ihkó:n mah chi:wi.
<Sync time="621.808"/>
Pos tehwa:n tiknekiskia mah tinochi:n pero seki semi tinexi:kolmeh.
<Sync time="626.037"/>
Kipias n' pahti, para yeh *mejor** mah *mochinga:ro** ata tikihtowah, yehwa:n ka:n nehwa, ka:n *nofamiliar**
<Sync time="634.055"/>
*o más** se: *ifamiliar**, se: kihtohtok, *más** se: *carnalitos** ke:masá: ka:n mo..., se: mowi:ka kwali.
<Sync time="639.817"/>
Mm. A:mo se: mowi:ka kwali, semi *mal** nika:n tehwa:n, semi *mal, de más tiempo** kihtowa mopata, 
<Sync time="646.13"/>
mopata totalna:miki:lis, *tiempo como siempre, pero** totalna:miki:lis mopata wehka.
<Sync time="652.625"/>
A:mo timota:kachi:wah *como, como cristianos**, ta: timoitah ya mahyá: tapialmeh.
<Sync time="658.813"/>
*Por eso** ke:meh, ke:meh kihtowa seki, kachi *menos** onkak tein kwali 
<Sync time="663.282"/>
wa:n kachi *más** onkak tein miak nexi:kol, miak nexi:kol.
<Sync time="667.763"/>
*Nada menos** tikpias tepitsi:n teisá: ton tikwa:s ika mitstawe:lita.
<Sync time="672.394"/>
Pero ka:n tilpitokeh, nochi mah timotate:moli:ka:n, nochi, nochi, nochi,
<Sync time="677.944"/>
tane:si *Dios**, tatane:xtia totahtsi:n para tinochi:n.
<Sync time="681.718"/>
Yehwa i:n a:kin te:chna:palohtok, yehwa te:chtamakatok. ¡Pero mah se: tekiti!
<Sync time="686.478"/>
Mah sayoh ihkó:n n'tokotsi[e]to a:mo noma:..., wi:tsa tomi:n, noma:ko *o lo que** tein nikwa:s. A:mo.
<Sync time="693.932"/>
A:mo. Moneki mah se:, mah se: mi:to:ni, mah se: siowi para se: wa:n mah se: kita:li tato:ktsi:n
<Sync time="701.021"/>
i:n ta:tah tatio:chi:was mah taonka pero mah tikchi:waka:n *lucha** tehwa:n mah timosiowti:kan, 
<Sync time="706.926"/>
onkas toni tikwa:skeh. Yehwa yo:ni.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="709.9" endTime="717.012">
<Sync time="709.9"/>
Ekin tikihtoh ke i:n ta:ltikpak tein te:ch..., te:ch..., te:ch..., ¿*qué**? ¿Te:chahoktok?
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="717.012" endTime="719.232">
<Sync time="717.012"/>
<Who nb="1"/>
Te:chna:palohtok i:n tomomá:n.
<Who nb="2"/>
Te:chna:palohtok.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="719.232" endTime="829.574">
<Sync time="719.232"/>
Wa:n topopá:n te:chta:wilihtok, tane:si, tane:si te:chta:wilia 
<Sync time="724.314"/>
wa:n i:n te:chna:palohtok mah ..., para te:chtekipano:s, pero mah timoli:ni:ka:n tehwa:n.
<Sync time="729.689"/>
Tehwa:n mah timoli:ni:ka:n, mah te:mo:ka:n, mah tisiowika:n, a:mo sayoh nikonistok nokni:w, *hijo mala** kipia.
<Sync time="736.036"/>
Wa:n yehwa sah nikonistok yo:n nexi:kolo:t.
<Sync time="739.007"/>
No: mah nimote:moli wa:n mah n'ta:li se: tato:k. ¡Mah *nicuida:ro!**
<Sync time="744.04"/>
*Porque** t'ta:liah se: tato:k de n'tao:l. *¡Ay Dios!** ke:meh ekintsi:n, kiwiwita chikteh, kiwiwita ne:n kimichin.
<Sync time="751.703"/>
Yehwa kiwiwita, kipolowa. Wa:n mah se: mosiowti, ata ne: ka:mpa se: kita:lia *matitas**, 
<Sync time="758.124"/>
mah kita:lia n' ipale:wi:lo:ka ke:yeh kihtowa ne:n koyo:t, ne: tikistaka:rowah, tikwowyo:tiah.
<Sync time="766.538"/>
Yehwa yo:ni, kipale:wia ya. Tikpale:wiah totato:k, para te:chpale:wi:s mo:sta, wi:pta.
<Sync time="773.242"/>
Yehwa no: se: we:i owih. Ke:meh i:n ekintsi:n nehwa ne: tani ka:mpa mo:pá:n tato:kak, ompa n'tato:kak.
<Sync time="779.333"/>
*¡Ay Dios! por surco** e:wak n' mi:l, n'tato:kak *día veintitres o día veintidos**, e:wak kwaltsi:n.
<Sync time="786.882"/>
*¡Ay Dios! pero después** n'tachiato, tawiwitak kimichin, tachkwak, ne:n chikteh n'tachkwak. Tachkwak.
<Sync time="795.446"/>
Yo:n miakeh yo:n tehwa:n tikinilwiah miaka:pihpixmeh wa:n tsanameh.
<Sync time="800.186"/>
Yehwan nohjó:n kichi:wah *daño**, yehwa:n nohjó:ni.
<Sync time="804.127"/>
Tein semi *trabajo** tike:waltiah tato:k. Miak *trabajo** kita i:n *este lunes**,
<Sync time="810.51"/>
a:mo, *lunes** taki:stoya, *martes** katka *año nuevo**, kiawik nochi to:nal
<Sync time="816.674"/>
wa:n *miércoles** nentoya ne: tani ika nochi kiowit *con tal** ke nikpale:wi:s notato:k
<Sync time="823.075"/>
*porque** ne:n chiktehmeh *cada ratito** wi:tseh, *cada ratito** ihkó:n para tikpale:wiah
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="829.574" endTime="833.986">
<Sync time="829.574"/>
<Who nb="1"/>
*Exactamente**
<Who nb="2"/>
De ompa yo:n miak *trabajo** tikpanowah.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="833.986" endTime="863.757">
<Sync time="833.986"/>
Miak *trabajo**. *Cuando** onkaka kiteki ne:n *persona** e:lo:t, kiteki sintsi:n. ¡Ay Dios!
<Sync time="841.965"/>
Wa:n ka:n teh ne:chpale:wia, ka:n teh ne:chpale:wia. *Cuando** ximiki nomi:ltsi:n ne:chmawisowa sah, ne:chmawisowa sah.
<Sync time="850.247"/>
Noka pa:ki, i:pa nikihto mah taximikti, para a:mo mochi:was n' tato:k.
<Sync time="854.511"/>
Ke:ní:w wa:n no: kwali nikele:wihtok, *mejor** mah mochi:wa, mah *Dios** kitatio:chi:wili,
<Sync time="859.143"/>
*porque** nikwali:s sakera se: e:lo:t. *O** niktahtani:s ne:chmakas.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="863.757" endTime="869.102">
<Sync time="863.757"/>
<Who nb="1"/>
Ne:chnamaki:ltis no: iwki a, nochi iwki *o** ne:chwa:ntis.
<Who nb="2"/>
*Eso**, ne:chnamaki:lti:s, *o** yo:n yeh kimati komo n'tahtani a
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="869.102" endTime="967.59">
<Sync time="869.102"/>
Yeh kimati komo ne:chnamaki:lti:s. Neh se: *viaje** nika:n para tani ne:, ne:, *este**, Tecuantepec nika:mpa.
<Sync time="877.308"/>
*¡Ay Dios!**, ompa kionkaltiah e:lo:t achto, nemia se: señortsi:n.
<Sync time="881.578"/>
"¡Seño:rtsi:n", nikilwia, "¡'ne:chanamaki:lti:s n' e:lo:t *por favor**!" "Ke:n a:mo", kihtowa, "¿tikele:wia?"
<Sync time="888.166"/>
*¡Ay Dios!** wa:lah, wa:lah. "¿Ke:na:mo?, ¡'Wi:ka!" kihtowa.
<Sync time="893.447"/>
Nime:diomawi. Nimolwih xa: ne:chkwetaxwi:ti, pos i:pa kichi:wtokeh *daño**.
<Sync time="898.157"/>
"Kanah", kihtowa. "Ihkó:n n'welita", kihtowa, "komo tikpia mote:noh", kihtowa, "para tikwa:s
<Sync time="902.901"/>
ihkó:n nikwelita t'tahtani teisá:. "¡*Ora**, x'teki!" kihtowa. "¡X'teki chikwase:n *mata**", kihtowa, "ne:, pero ompa t..., e:lo:tekih *parejo**.
<Sync time="912.525"/>
Es..., eski na:wi kowit *o** ma:kwi:l, *parejo** mah se: kisente:nteki wa:n nochi x'tekili.
<Sync time="918.339"/>
¡'Tekili kihtowa ampo:ni komohko:ni, nikwelita ke titahtani, a:mo sayoh t'teki."
<Sync time="922.814"/>
Pos ne:chmakak yo:ni. "¿Ka:nachi?" nikilwia, "nimitstawi:kili:s?" "Ka:n tei", kihtowa, "ke:meh tikpia mote:ntsi:n para tikwa:s,
<Sync time="930.889"/>
wa:n tikpia mote:noh", kihtowa, "para ti..., titahtanis, tikpia tanemili:l. ¡'Ta:kachi:wa *persona porque** owih", kihtowa, semi n' e:wa n' tato:k."
<Sync time="940.14"/>
"Neli", nikilwia, "neli nikmattok. No: onkati", nikilia, "neh pero aya:mo onkak sa:te:pan tehwa:n.
<Sync time="945.356"/>
"Nankimattokeh kwali. Para tani achto pané: mochi:wa, nika:n parahko sa:te:pan ya, sa:te:pan". Entó:s ne:chtayo:kolih
<Sync time="954.229"/>
ke:meh se: *veinte elotes**. Ka:n tasohka:mati:lis a yo:n, komo ne:chilwi:skia, "*Señ..., a cinco pesos**,
<Sync time="961.057"/>
*cien pesitos, ¡ay Dios!** teltasohka:mat, tasohka:mat. Ke:mah, yehwa yo:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="967.59" endTime="969.743">
<Sync time="967.59"/>
Yehwa yo:ni
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="969.743" endTime="970.979">
<Sync time="969.743"/>
¿Sa: ok *más**?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="970.979" endTime="983.111">
<Sync time="970.979"/>
Yekintsi:n, *bueno**, ekin tikihtowa:ya ke: nika:n mon..., i:n ta:ltikpak mono:tsa tomomá:n wa:n topopá:n tein te:chwa:lta:wilia.
<Sync time="977.341"/>
¿A:mo tikmati xa: kipia se: ito:kay, xa: tikmati, xa: ne: wehka:w kito:ka:ytia:yah i:n tota:ltikpak.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="983.111" endTime="987.503">
<Sync time="983.111"/>
<Who nb="1"/>
Xa: kipia se: ito:ka:y.
<Who nb="2"/>
Nikmati pero
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="987.503" endTime="997.676">
<Sync time="987.503"/>
pané: nikelka:wtok tepitsi:n. Semi *tito:ntos**, a:mo tikta:liah *cuidado**, a:mo yehwa *Santisima Trinidad**
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="997.676" endTime="1004.005">
<Sync time="997.676"/>
<Who nb="1"/>
¿Wa:n tein ahko?
<Who nb="2"/>
Wa:n ilwikak, towe:tahtsi:n Padre Eterno.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1004.005" endTime="1013.511">
<Sync time="1004.005"/>
Ke:mah yehwa.
<Sync time="1005.999"/>
Nika:n *Santisima Trinidad**. Ilwikak, mm. Pané: ihkó:n *mero**.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1013.511" endTime="1018.97">
<Sync time="1013.511"/>
Ah, *la tierra** ta:ltikpak.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1018.97" endTime="1022.352">
<Sync time="1018.97"/>
Ta:lo:ka:n oksé:, ta:lo:ka:n na:nah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="1022.352" endTime="1025.999">
<Sync time="1022.352"/>
<Who nb="1"/>
¿Wa:n yeh ke:ní:w mono:tsa?
<Who nb="2"/>
Eh, no: oksé:, eh.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1025.999" endTime="1277.263">
<Sync time="1025.999"/>
A:mo nikelna:miki semi kwali, pero pané: se: na:nahsti:n no:,
<Sync time="1031.724"/>
ta:lo:ka:n na:nah *porque** ompa yetokeh no:, ta:lo:ka:n ta:tah wa:n ta:lo:ka:n na:nah.
<Sync time="1037.251"/>
*Pero que, lo que pasa**, a:mo nikmati yo:n ke:ní:w ito:ka:y, pané:
<Sync time="1043.48"/>
mm, a:mo nikmati. Pero o:me yetok, o:me, o:me se: na:nah wa:n ta:tah. Etokeh no: i:xna:mikowa:nih, ta:lo:ka:n.
<Sync time="1053.578"/>
Yehwa yo:ni. Wa:n yo:n kitelte:makah sayoh mah se: kimat..., mah se: kimati para se: kintahtani:s,
<Sync time="1061.104"/>
para se: kintahtani:s. Mah se: kimati, pero neh a:mo n'mati. 'Ne:chtapohpolwi:ka:n, a:mo n'mati neh.
<Sync time="1067.278"/>
Pero kwaltsi:n kitekpa:na na:kin kimattok, ta:lo:ka:n na:nah wa:n ta:lo:ka:n ta:tah kimattok toni ito:kay
<Sync time="1074.809"/>
wa:n para toni yo:n yehwa:n, ke:ní:w se: kinilwi:s para teisá: ton tahtani. Ke:mah. A:mo nikmati.
<Sync time="1081.871"/>
A:mo n'mati, ke:meh nika:n ta:ltikpaktsi:nko, yetok nika:n i:n wa:n yetok ne: se:.
<Sync time="1087.349"/>
Ke:mah, o:me:n etokeh, ke:meh me:tstsi:n no: yetok se: wa:n etok to:naltsi:n, yetok.
<Sync time="1094.286"/>
Pero me:tsi, pos no: kipia toni ne:n *contenido, me:nos** n' ta:wia.
<Sync time="1099.668"/>
A:mo ke:meh to:naltsi:n, pero yeh no: yetok ke ne:ne..., ni:n..., *este**, n' itekiw.
<Sync time="1105.526"/>
Yetok no: toni te:chpale:wia, yetok sayoh ke a:mo se: kimahmati, a:mo se: kimati.
<Sync time="1111.315"/>
¡'Ne:chtapohpolwi:ka:n miak! Na:kin kimattok kwaltsi:n nochi kimahmattok wa:n kitekpa:na wa:n komo teisá: kineki wa:n ika *ioraciones**.
<Sync time="1121.196"/>
Pero no: yetok sah *oraciones**, a:mo *más** ke se: *libro hasta** ihkó:n nochi 'le:rowili:ti.
<Sync time="1127.113"/>
A:mo, ika se: pa:nti, o:me pa:nti. Yehwa yah, yehwa sah, pero x'matto para toni.
<Sync time="1133.725"/>
Wa:n x'matto a:koni n'tahtani:ti, a:koni n'tahtani:ti, ke:meh nika:n i:n kinamakah *refinito**, 
<Sync time="1141.846"/>
nikele:wia nitahtani se: tsikitsi:n, pero n'matok na:koni. Komo o:me:n kimatih no: n'matok a:koni *o** komo se: sah, no: n'mattok.
<Sync time="1150.469"/>
Niman wi:tsaya ne:n oksé:. "¿Toni tikneki?" Mm, ka:n yetok na:kin name:chmaka, neh n'tahpia sah.
<Sync time="1156.769"/>
A:mo nochi:n kimatih, a:mo nochi, ke:meh se: *presidente**, yeh no: yetok n' ichi:walis, 
<Sync time="1164.267"/>
*Juez** no: kimattok, *agente** no: yetok ne:n toni ichi:walis, a:mo wel mopano:ltia itech ne:n tanawati:l
<Sync time="1172.137"/>
Yehwa noho:ni. Ne:n *polícia** no: yetok.
<Sync time="1177.458"/>
*Antes**, achtopa ata nikni:n..., yetoyah mayo:lmeh, to:pi:lehmeh. Pero yo:n to:pi:leh, yeh *para mandadito**.
<Sync time="1185.765"/>
Mayo:l no: *igual**, mayo:l, *policia** kino:tsati se: *persona** ta:ká:n teisá: *falta:roh**.
<Sync time="1192.963"/>
Onkaya, onkaya ke:ní:w nimitsilwi:s, mexika:nohkopa, eto... etoya chika:wka:tanawati:l.
<Sync time="1201.635"/>
Yetoya *orden**, onkaya *orden, pero** ekintsi:n n' a:mo.
<Sync time="1206.151"/>
A:mo, a:mo, *sólo** se: *mandadito** ke:mah, se: *mandadito** ekintsi:n a:mo onkak,
<Sync time="1210.968"/>
tein koko:s se: *persona**. Eh, *policia, "¡*Ora**, xkwiti ne: *persona**!
<Sync time="1216.47"/>
Ekintsi:n *todavia** komo tatewih, ke:mah, komo tatewihtok, yowi kitaka:walti:ti.
<Sync time="1221.763"/>
kwa:mo kikaki, entó:s yowi ne: tepitsi:n kitsakwati mah ixpeta:ni komo iwinti.
<Sync time="1226.806"/>
Mo:stika kinohno:tsaya yehwa ne:n *tojuez. *Caray. Bueno** wa:n komo, komo *este** ne:,
<Sync time="1235.166"/>
komo *kireconoce:rowa** toni ne:n kichi:w, "Pos tasohka:matik ne:chkwitoh.
<Sync time="1239.894"/>
¿Ka:nachi, ne:n, *nifalta:roh** ya neli? ¿Ka:nachi n'taxta:was *señores**?"
<Sync time="1244.509"/>
Pos de ke:meh a:mo te kichi:wak *más** mahyá: *daño**, pos, "'Ka:wa, xiow a, pero x'pia *cuidado!**
<Sync time="1250.668"/>
¡A:mo sepa iwki x'chi:wa, xtai motai:ltsi:n pero a:mo iwki x'chi:wa, a:mo iwki x'chi:wa!"
<Sync time="1255.253"/>
*Porque** ekintsi:n a:mo onkak tanawati:l ke:meh achto katka.
<Sync time="1258.748"/>
Onkaya, onkaya tatsakwi:ltilis *carcel** wa:n *multa**, *carcel** wa:n *multa**.
<Sync time="1266.047"/>
Ta:ká:n a:mo tei tao:ltsi:n kalihtik, wa:n *todavia** ne: n'te:makati tomi:n.
<Sync time="1271.505"/>
*Todavía, todavía**, yehwa sah?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1277.263" endTime="1281.623">
<Sync time="1277.263"/>
Tikihtowa ke ne: wehka:wa. Ekintsi:n a:mo onkak tatsakwi:lti:lis, ne: wehka:w okachi onkaya.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1281.623" endTime="1300.973">
<Sync time="1281.623"/>
¡Ay!, a:mo tiah fa:ynah. *Órale**, mitskwiti:wih tio:tak. *Carcel**".
<Sync time="1288.07"/>
Wa:n kipia *ticumpli:ro:s**. Ta:ká:n tawi:ka o:me ya,
<Sync time="1291.729"/>
no: kipia de kite:makas ifa:ynah.
<Sync time="1294.323"/>
Wa:n *aparte** ne:n *castigo carcel** se: yowal, se: yowal, se: yowal. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="1300.973" endTime="1305.681">
<Sync time="1300.973"/>
<Who nb="1"/>
Entó:s ne: wehka:w, okachi, okachi tekitih a tokni:w[a:n].
<Who nb="2"/>
Mm. Onkaya *rigor, por eso** mochi:waya n' tekit.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1305.681" endTime="1549.53">
<Sync time="1305.681"/>
*Por eso** mochi..., ekintsi:n titakwawtamatih *solamente** de n', de n' *apoyos**, de totahtowa:nimeh komo te:chmakah.
<Sync time="1314.405"/>
Wa:n koma:mo, pero *antes** ta..., ta..., tehtekitikeh, kichi:wkeh tekit pero nochi fa:ynah.
<Sync time="1320.112"/>
Fa:ynah *cada** chikwe:i, fa:ynah, *lunes** fa:ynah, fa:ynah. Nochi n' to:nal, nochi n' to:nal.
<Sync time="1327.969"/>
Nankinekih mah name:chilwi ke:meh *cuando** chi:wik n' *escuela** nika:n, pané: *año cuarenta**.
<Sync time="1334.705"/>
*Si, año cuarenta porque** katka pané: n'piaya *como diez años cuando** kichi:wkeh n' *escuela**.
<Sync time="1343.848"/>
Katka pa:lmahkal *cuando** yekinikatsi:n ne kichi:wkeh yo:n *escuela**, katka de n' kwowxit ne:n kaltsi:n.
<Sync time="1351.79"/>
Katka de kwowxit. Ke:mah. Wa:n de ompa, a:koni kite:makak ke nehí:n *escuela** para moketsak se: *seño:rtsi:n** nika:n nemia
<Sync time="1360.731"/>
mono:tsaya Diciderio Ortigoza. Yehwa nohjó:n katka *irancho** nochi nika:n.
<Sync time="1366.296"/>
*Mocolinda:rowa:ya** iwa:n i:n *seño:rtsi:n** nika:n, nika:n *mocolinda:rowa:ya.
<Sync time="1371.662"/>
Wa:n a:kin kinemilih yo:ni de yo:n *tiempo**, mosenkwitoya ata ne: i:n *comunidad, hasta** Tecoltepec.
<Sync time="1379.807"/>
De A:tmona:miki *hasta** ne: Tecoltepec, *hasta** ompa ne: *hasta** Po:cho:titah, *hasta** Po:cho:titah ne: *mojonera**, a:mo i:n Ohmaxal.
<Sync time="1388.925"/>
*Hasta** Po:cho:titah, temowa *hasta** ne: por Masa:t Tsikwi:ni ahko, 
<Sync time="1393.527"/>
*porque** nochi ne:pa ne: tein nemiah ne:n Martínezmeh, nochi powiah nika:mpa, powiah nika:mpa.
<Sync time="1401.856"/>
*Y de** ompa pe:wak kichi:wkeh ya. Yeh, ah yehwa nohjó:n *señortsi:n** kite:makak,
<Sync time="1407.456"/>
ne:n *lugar** ka:mpa *escuela primeritito**. Se: *cacho** ne: ka:mpa tamanis wa:n se: mono:tsaya Ricardo Juárez.
<Sync time="1414.78"/>
Yehwa nohjó:ni, yeh a:mo nemi ok nió:n se:meh *ifamilia:res**.
<Sync time="1419.194"/>
Se: *parte** kite:makak no: tein nipawí:n. Se: *parte** kite:makak. *Y de** ompa yo:n pe:wak, pe:wak panowa xiwit, pos ke:meh tekitiah ika *rigor**, kichi:wkeh *escuela** we:i.
<Sync time="1431.338"/>
We:i, we:i kichi:wkeh ya. Kiwe:iltihkeh ya, *porque** katka *particular**, *maestro** kite:mowa:yah
<Sync time="1437.973"/>
*hasta después**, ehkok *tiempo** a:mo nikelna:miki katí:n *tiempo** ih... mo... mochi:wak a *federal**,
<Sync time="1444.417"/>
*registrado**. Mochi:wak *inaguración**, mochi:wak ne:n mahyá se:,
<Sync time="1450.359"/>
se: ilwit mochi:wak de yo:n *inaguración**. Tayewalohkeh *hasta** ne: talwiah *hasta** Ta:li:ka:n ampo:n ki:sakoh, nika:n tachihchi:wkah.
<Sync time="1458.502"/>
Tachihchi:wkah yo:n *tiempo** neh nikitak *primero Dios**. Yehwa *señortsi:n** tein ne:pa icha:n katka, etok ok yo:n kali.
<Sync time="1465.536"/>
Etok n' kali wa:n etok n' tepa:mit achto. De n' kali ta a:chá: kipatakah ya pero tepa:mit yetok, etok.
<Sync time="1472.432"/>
Ke:mah. Nika:n ka:mpa nemi nika:n ox motioh, ompa ne: nochi yehwa, i:n *después** ya i:n mopatakeh ya i:n *dueños**.
<Sync time="1479.894"/>
Pano:k *hasta doña** Consuela. Mm, *cuando lo que entona:roh 
<Comment desc="Quiso decir 'donar' como dona:roh."/>
** nika:n i:n se *parte** se: *tarea**,
<Sync time="1487.129"/>
se: *tarea** ka:mpa mochi:wtok ne:n kali yankwik. Sepa i:n parahko ka:mpa *bodega** no: oksé: *persona** kite:makak Miguel Esteban.
<Sync time="1495.844"/>
*Si**, a:koni kikowak, Rique Marcito, se: porin *candida..., icandidatura**.
<Sync time="1502.2"/>
*Cuando** yo:n kite:moh yo:n *icandidatura** yehwa:k yo:n kite:makak ke nohjó:n *rancho**, yehwa:k ke nohjo:ni
<Sync time="1509.635"/>
Yehwa ekintsi:n, xkita ahachichi tawe:l, ahachichi a:mo, pero ompa tiahokeh. Ompa tiahtokeh. Ah, wa:n sepa ne:
<Sync time="1517.022"/>
*lo que** tapata:wayak ne: *parcela** ka:mpa okseki *escuelas** pero ne: tiko:wkeh ya.
<Sync time="1521.591"/>
Tiko:wkeh ya. *Mismo dueño** katka moka:wilihka sayoh se: *cacho**,
<Sync time="1526.683"/>
de ohti parahko. I:n *carretera** a:mo teh onkaya , ihwa:k ka:n moi:xmatia *carretera**, ohpitsakmeh.
<Sync time="1532.332"/>
*Sólo** moi:xmatia tein i:pa *vereda viejo**, yehwa yo:n i:pa moi:xmatia.
<Sync time="1537.55"/>
*Pero carretera después, más después**. 'e:mah. *Por eso** kohkoto:nak nika:n, pero ke: *bueno**. 
<Sync time="1543.808"/>
Pano:k nika:n me:roh tatahko *de centro, que bueno. Si.** Wa:n yehwa sah yo:n.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="1549.53" endTime="1561.479">
<Sync time="1549.53"/>
<Who nb="1"/>
Tikitowa ke nanko:wkah ne: tein tani ta:l *o** katí:n ye.
<Who nb="2"/>
*Asi**, tein kali:xpan ya nika:n de n' ka:mpa tamanis, ka:mpa etok n' tepa:mit parahkotsi:n, *hasta** ne: ohti, *hasta** ka:mpa ne: motioh.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1561.479" endTime="1779.992">
<Sync time="1561.479"/>
Yetok se: *seña**, etok *alambrado** katka. *Si**, ompa ne:.
<Sync time="1566.595"/>
Mah semi nimitsilwi pané: achi taman sah chi:wtok, a:mo teh tikihtowah. *Si**, achi taman sah, komo ke t'pohpolowah ya seki ka:mpa *lindero**.
<Sync time="1575.258"/>
Pero *primero Dios**, neh ni:xmattok, *porque** etoya *alambre**, etoya *poste**
<Sync time="1579.359"/>
*de difunto** ya ne:n Diciderio ita:lpan katka. *Porque** nochi yeh ita:lpan katka.
<Sync time="1585.653"/>
Wa:n yehwa:n kinemilihkeh yo:n tati:tahmeh ke mah onka se: *escuela, porque de** Tecoltepec nochi wa:la:yah nika:mpa.
<Sync time="1592.121"/>
Ompa yetoyah seki tati:tahmeh mono:tsayah Albino Curva wa:n ne:n Venancio Bonilla, Agapito Miramón,
<Sync time="1600.205"/>
nochi yo:n ta:ta... wa:n Daniel González, nochi nika:n *participa:rowa:yah**.
<Sync time="1604.983"/>
Nochi nika:n. Pero *después** ke:meh no: n' a:taw yetok a:mo wel panowah
<Sync time="1610.63"/>
kita:liah ata n' *puente de, de** ohtat nika:n, para tani, a:mo ka:mpa *puente** ne: yetok para tani de ohtat sa tekit se: panowa:ya.
<Sync time="1619.158"/>
Wa:n para n' *escoleros** a:mo wel wi:tseh, a:mo wel wi:tseh. Yehwa ika se: *tiempo** moyo:lchika:wkeh kixelohkeh.
<Sync time="1626.16"/>
*Pero que bueno** tekititokeh ompa ne:, tekititokeh, tekititokeh. *Útale**, tekititokeh wa:n nika:n no:, wa:n Tonalix etok no:
<Sync time="1635.354"/>
Pero i:n *apenas**, i:n *apenas**, sepa ne: namehwa:n i:n *apenitas, apenas, porque** xkita, 
<Sync time="1642.537"/>
mah a:mo tinexi:kolmeh. Yo:n *tiempo**, yo:n te:tsa:wit pano:k,
<Sync time="1647.016"/>
*siete años** yowi *para ocho**. 'Kita tehwa:n yo:n *tiempo** pano:k, tiahkah ne:pa Buenavista
<Sync time="1656.241"/>
nochi, nochi ka:n teh tao:l nió:n kanah. Wa:n tiahkah Buenavista iwa:n ne:n *comité de** nika:n *difunto** ne:n *nocompadre** Francisco. Wa:n x´kita tehwa:n *t'solicita:rohkah.**
<Sync time="1668.096"/>
Para nika:n mota..., i:pa te:chilwih ne:n a:kin kimati ompa ne:pa komo onkak i:n ka:[mpa] mota:lis ne:n taka:wkeh.
<Sync time="1675.633"/>
*Sale**, xtachipa:waka:n wa:n ompa 'ka:wati:wih, ah *name:cha:poya:rowah**.
<Sync time="1680.322"/>
Wa:n *cuando** ehkok a nika:n ka:mpa nemehwa:n parahko, ka:mpa Castañe...Ca... Castañeda mota:lihka. Wa:n yo:n nio:nó: kimatkeh
<Sync time="1687.964"/>
*porque** nika:n Ramiro katka ne:n, motioh, Ramiro *o** mopri:moh. Ramiro katka n' *juez, pero** yeh ka:n kinekik ya:s.
<Sync time="1697.726"/>
Pos ompa ne: pe:wak, *este**, pos tehwa:n tiahkah *más**, seki yahkah pi:pil.
<Sync time="1704.093"/>
Ne: pe:wak ne:chilwia *nocompadre**, "¿Wa:n ke:ní:w", kihtowa, "ekintsi:n", kihtowa. "¿Ka:n ke:ní:w?", nikilwia.
<Sync time="1708.948"/>
"Tikchihchi:watih," nikilia, "se: *solicitud**", nikilia, "mah no: t'taka:watih n' ompa", nikilia, *porque** no: te:chtelpolowa".
<Sync time="1714.161"/>
"Wa:n neli", kihtowa, "wa:n welis". "¿Ke:yeh ka:n welis? Ampó:n yetokeh," nikilia, "pi:pil tepitsi:n kwali tahkwilowah".
<Sync time="1719.576"/>
Wa:n tikwa:lkwik *sello**. "Nikwa:lkwik", kihtowa. "Pos mah kichihchi:waka:n," nikilia, "ta: iwki, ta:ká:n a:mo iwki."
<Sync time="1726.421"/>
Pos kichihchi:wkeh ya *solicitud** wa:n *kisella:roh nocompadre** Francisco wa:n tikmakakeh,
<Sync time="1732.58"/>
*porque de** Hueytamalco wa:la:ya para nika:mpa Buena...Buenavista. Ne:pakatsi:n *taentrega:rohtoyah**.
<Sync time="1738.208"/>
*Cuando** nochi wehweliwka *puentes**, sa tekit se: panowa:ya. Kichi:wkah se: *tarima**.
<Sync time="1743.202"/>
Niman de kwawit, de kwawit ihkó:n kichi:wkeh, kwowtepech, *pues**. Ke:mah. *Porque** ne:n koyo:kopa *tarima**, pero ne:n ma:se:wal kwowtepech.
<Sync time="1752.484"/>
Eh, kwowtepech
<Sync time="1753.808"/>
Yehwa yo:ni. Wa:n xkita, ne: tehwa:n, *t'solicita:rohkeh** nochi *de a lindero** ne:.
<Sync time="1761.204"/>
*Más de mil personas**, nika:n. *Si**. Wa:n ka:n teisá:, wa:n tehwa:n te:chmakakah se: *partecito**.
<Sync time="1769.616"/>
Tiahkah ke:meh *tidocemeh**, seki:n kimakatoh *vuelta**.
<Sync time="1773.307"/>
Kimakahtoh *vuelta**. A:mo kinekkeh ya:skeh wa:n tehwa:n te:chmakakeh. Te:chmakakeh se: *partecito** wa:n ompa ne:
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1779.992" endTime="1781.443">
<Sync time="1779.992"/>
Kachi kwali namechyahki.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1781.443" endTime="1823.812">
<Sync time="1781.443"/>
Ne: Buenavista, ¡ay Dios!, yahkah o:me, e:yi na:nah[meh]. kwali kimattok ne:n *güerah kinininvita:rowa:yah**, "¡'Tisika:n!" kilwiah, "¡X'ta:li:ka:n taxkal!
<Sync time="1789.074"/>
¡X'ta:li:ka:n wa:n koma:mo name:chmakah ne:pa tao:ltsi:n tame:chmakaskeh.
<Sync time="1792.683"/>
Tehwa:n nika:n te:chxelwihkeh. Pero tehwa:n *primero Dios** tikpiah. Tikpiah, te:ch..., te:chilwihkah te:chmakaskeh.
<Sync time="1799.107"/>
Pero, pos yehwa yo:n wa:n mah tisika:n na:nameh. ¡'Takwa:ka:n, a:mo teh ximolwi:ka:n!
<Sync time="1805.319"/>
Pos kimattoyah toni *pasa:roh**. Buenavista ahsitoya *centro** n' a:t, nochi ne: tamanis sayoh ka:mpa xokota:l katka. Nochi kiwi:kak n' a:t.
<Sync time="1815.152"/>
Nochi *parejo, parejo**, tapano:l..., tapano:ltihtoyah seki itech *la:ncha**.
<Sync time="1821.143"/>
Yehwa yo:n neh nikitak. ¿Wa:n nankinekih *más**?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1823.812" endTime="1830.474">
<Sync time="1823.812"/>
A:mo. Ne: tikihtowa ke: ne:kwí:n at ka:nikahkwí:n tani ne:, tami ta:l *de n' parcela**, tikih... 
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="1830.474" endTime="1833.855">
<Sync time="1830.474"/>
<Who nb="1"/>
yetoya *linderos** tikinto:ka:ytia.
<Who nb="2"/>
yetok *lindero** a:t mona:miki.
</Turn>
<Turn speaker="spk2 spk1" startTime="1833.855" endTime="1838.107">
<Sync time="1833.855"/>
<Who nb="1"/>
de ka:mpa mona:...

<Who nb="2"/>
a:mo tein *de n' parcela**, sayoh *de n' escuela**, ka...,
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1838.107" endTime="1843.614">
<Sync time="1838.107"/>
¿A:koni ompa cha:nchi:wa?, ke:ní:w mono:tsa ta:tatsi:n tein ne:pa cha:nchi:wa tein tikihtowa mokwi:lihtok.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1843.614" endTime="1898.757">
<Sync time="1843.614"/>
Ah, ne:, neh a:mo nikihtowa ke mokwi:lihtok, neh nikihtowa ke tahtaman sah chi:wtok, pero etok *lindero** 
<Sync time="1850.444"/>
ikali:xpan ne:n ka:mpa etok n' Mario. Yo:n kali:xpan, ihkó:n yetok, ka:mpa yetoya tapahti:lo:ya:n.
<Sync time="1858.197"/>
Eh, *de proyecto**. Ompa parahko yetok *lindero hasta** paratani iwa:n *mocolinda:rowa nocompadre** Becedas.
<Sync time="1864.98"/>
De ompa wi:tsa para ampó:n iwa:n mona:mikia: Juárez. Wa:n i:n *después** pos ke:meh te:a:xkatih
<Comment desc="El significado de te:a:xkatih no está claro"/>

<Sync time="1871.031"/>
iwa:n mona:mikia ne:n tein *par..., de n' escuela** ya. *Hasta** nika:n panowa:ya. Nochi *hasta** ne:.
<Sync time="1878.172"/>
Ke:mah, *hasta** ne:. Iwa:n *mocolinda:rowa** Esteban wa:n ne: ka:mpa *Lindi**.
<Sync time="1884.079"/>
Nochi, yeh iwa:n *mocoli:nda:rowa:ya** ne:, ne:pa *lo ke es lindero** n' ohti, **camino real**.
<Sync time="1889.294"/>
Yehwa nohjó:n we:weh..., we:wehohti, yehwa nohjó:ni.
<Sync time="1893.999"/>
Ke:mah, a:mo a:kin teh mokwi:lihtok
 Ke:mah, a:mo a:kin, a:mo a:kin, ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1898.757" endTime="1904.561">
<Sync time="1898.757"/>
Pos tel miak tasohka:..., ah, *este**, ¡'ne:chtapohpolwi! ¿Ke:ní:w moto:kay? Yankwika:n 'te:chtapowi.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1904.561" endTime="1907.117">
<Sync time="1904.561"/>
José Pedro Felix Diego.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1907.117" endTime="1909.164">
<Sync time="1907.117"/>
¿Ka:nachi xiwit tikpia?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1909.164" endTime="1916.685">
<Sync time="1909.164"/>
Nikpia de yo:n *año** ke:meh nikihtoh, *treinta i..., año treinta y seis**. ¿Kanachi xiwit para a:man?
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1916.685" endTime="1918.343">
<Sync time="1916.685"/>
¿Kati:yeh to:nal tinemik?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1918.343" endTime="1921.435">
<Sync time="1918.343"/>
Ne:, se: *dia miércoles**.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1921.435" endTime="1922.981">
<Sync time="1921.435"/>
¿*Fecha**?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1922.981" endTime="1928.198">
<Sync time="1922.981"/>
*Fecha, mes de septiembre** wa:n *dieciocho**
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1928.198" endTime="1934.72">
<Sync time="1928.198"/>
*Dieciocho de septiembre de milnovecientó:s treinta y seis**.
<Sync time="1931.597"/>
Aha. Ke:mah, ekintsi:n nikpia *como setenta y dos**.
</Turn>
<Turn speaker="spk1 spk2" startTime="1934.72" endTime="1939.576">
<Sync time="1934.72"/>
<Who nb="1"/>
Ompakahkwí:n eski, ke:mah.
<Who nb="2"/>
Ke:mah, ke:mah , ni..., nita:tah ya.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1939.576" endTime="1942.764">
<Sync time="1939.576"/>
I..., ¿Ka:ni ticha:nchi:wa?
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1942.764" endTime="1965.027">
<Sync time="1942.764"/>
Nika:n, pos ekintsi:n nicha:nchi:wa nika:n, *este**, Dicio:nko. Limontai:ka:n.
<Sync time="1949.713"/>
Ne: ne:, ne:, nietoya ata ne:pa ta: timattok, pero ke:meh mikik nona:nahtsi:n, entó:s ne:, 
<Sync time="1956.186"/>
ne: nose:lti nimoka:w niwa:lah ka:mpa nom..., nomontika:w, ka:mpa nosiwa:pil.
<Sync time="1960.077"/>
Ah, ninemia *hasta** ne:pa Xa:l Loma dos, Xa:l Loma dos ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1965.027" endTime="1966.452">
<Sync time="1965.027"/>
Limontai:ka:n, Xaltipan.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1966.452" endTime="1969.375">
<Sync time="1966.452"/>
Mm, Xaltipan, Xaltipan. Ke:mah.
</Turn>
<Turn speaker="spk1" startTime="1969.375" endTime="1970.945">
<Sync time="1969.375"/>
Pos, tel miak tasohka:matik.
</Turn>
<Turn speaker="spk2" startTime="1970.945" endTime="1975.758">
<Sync time="1970.945"/>
Ka:n teisá:, komo yehwa sah.
</Turn>
</Section>
</Episode>
</Trans>
