*Bueno** ta:tah *este** a:xka:n tehwa:tsi:n nika:n sepa towa:n tietok tiknekiskiah xite:chtapowi i:n xiwtsi:n tikihtowa ke teh tiki:xmattok wa:n ke no: pahti, tiknekiskia xite:chtapowi ke:ní:w mono:tsa, toni kipahtia, toni ne:n se: kikwi para se: kimo..., se: kikwi para mah te:pahti, mah se: mopahti ika tiknekiskia nochi xite:chtapowi ke:meh tehwa:tsi:n tikmattok. Ke:mah nimitstapowi:ti nejí:n xiwtsi:n, nejí:n ke:meh te:chilia:yah ne:n tota:tahwa:n ke:ní:w para timopahti:skeh ika i:n xiwtsi:n. Nejí:n xiwtsi:n kiliah yekawilxo:chit wa:n i:n oksé: taman cho:kilxo:chit, pos i:n yekawilxo:chit kiliah, ke *cuando** yo:n, yo:n ka:wiltiah ne:n kone:meh, pi:piltsitsi:n, nochi ihkó:n tsikitsitsi:n pos kwitih nejí:n yekawilxo:chit wa:n ka:wiltiah entós:n najó:n pe:wa ya ekaeski:sah. Ekaeski:sah nejó:n *porque** yehwa ne: ki..., kika:wiltiah nejí:n xo:chit, i:n yekawilxo:chit wa:n *después** nejí:n yekawilxo:chit iwa:n cho:kilxo:chit ki..., kikwih ya i:n, i:n xo:chit, i:n se:, i:n se: kiliah ne: cho:kilxo:chit, nejó:n yehwa no: kikwih para ne: to..., topah. Yehwa kikwih topah ki..., kima:xakwalowah nochi kwaltsi:n ihkó:n wa:n kimanah wa:n se:, se: tai. Wa:n nochi te:ox..., te:ohxilia nochi se: i:xko nika:n wa:n ka:mpa se: sahsa:liwtok, nochi te:ch..., te:chohxiliah, ti..., kima:xakwalowah nochi ihkó:n kichi:wah wa:n tepitsi:n ne:n *traguito**, ihkó:n tepitsi:n tai:l. In kima:xakwalowah nochi ihkó:n kichi:wah wa:n nika:n te:ohxiliah nika:n. Te:ohxiliah para a:mo se: ye..., ki:sas eski nika:n se:, se: iekatsolko. Entó:s *porque** te:temowa nochi esti nika:n te:..., no: ke:meskia te:kokoh wa:n ke:meh yo:n se: kimachilia pané: yo:n a:t ki:sa pero a:mo a:tsi:n. A:t no: ki:sa pero de ne:n esti, wa:n yehwa ya i:n kichi:wah, te:..., na:miki no:, semi, semi te:na:miki. Yehwa i:n wa:n ne:n *antes** ne:n kone:meh pos yehwa:n a:mo kimatih, ne:wí:n nemih, kikwitih i:n yekawilxo:chit. Ka:wiltiah pero *después** pos nejó:n ki..., ki:sa ne:n esti itech n' i..., iekatsolko nika:n, iekatsolko ki:sa n' i..., esti wa:n yehwa ya nejó:n te:..., ki..., yehwa ya kikwitih i:n cho:kilxo:chit ki..., kima:xakwalowah ya no: iwa:n ya. Wa:n kima:xakwalowah kwaltsi:n wa:n yehwa ya te:..., te:ohxiliah nochi kwaltsi:n, ke:masá: ika te..., tea:ltiah wa:n no: seki kimolo:ntiah ika te..., se:, se: tai tsikitsi:n. I:n a:mo semi tel, a:mo nikihto:s chichi:k, ta: i:n kwaltsi:n sah, nochi neli wa:n yehwa yo:n te..., te:..., te:pahtia. Wa:n neh nikneltokak, nejó:n se: *viaje** kwito no:pá:n se:, se:, se: taki:tskil, ihkó:n kwito wa:n ki..., kimakakeh wa:n seki kima:xakwalohkeh ihkó:n wa:n nejó:n te:ch..., te:chna:mik wa:n tikitayah ne:n ti..., kihtowa ne:n no:pá:n "kwitih yehwa i:n xiwtsi:n" kihtowa, "i:n, se: taki:tskil" kihtowa "wa:n xikmanaka:n oso x'ma:xakwalo:ka:n" kihtowa "wa:n kina:mikis" kihtowa "ne:n kone:tsi:n ihkó:n de ke, sioh" kihtowa itech namosahsa:liw wa:n itech namoi:xkwa:ko ximota:li:li:ka:n nika:n se:", ihkó:n kwaltsi:n x'ma:xakwalo:ka:n wa:n kwaltsi:n ne:n mah moka:wa *hasta** no: tepitsi:n poso:ni, de: poso:ni kwaltsi:n ihkó:n ke:mah nochi se: mo..., nika:n se: mota:lia, nika:n i:n ka:mpa se: sa:sa:liwtok de se: nika:n, se: i:xkwa:ko de nika:n ahko, de i:n se: iekatsol, nika:n wa:n nika:n se: ikechkochi:ka:n wa:n no: seki te:ta:liliah nika:n se: ikwa:..., kwa:yo:la:n, nika:n, ka:mpa yetok se: ito:naltsi:n. Nika:n se: ikwa:to:naltsi:n nika:n yetok, nejó:n wa:n nika:n nochi, se: i:xkwa:ko nochi wa:n nochi se: ima:ko, nika:n sah, se:..., ka:mpa se: sahsa:liwtok, ompa se: te:ta:liliah nochi wa:n pos yehwa yo:n te:na:miki, niman kihtowah ne: ta: se: imomá:n, se: ipopá:n niman kihtowa, "a pos ne: kina:mikiti a *porque** pos pané: nochi *hasta** se: mi:to:nia. Wa:n yehwa i:n nochi se: mo..., te:ta:liliah nochi se: i:xkwa:ko wa:n seki ika te:..., te:altiah, te:altiah kwaltsi:n wa:n ke:mah, ke:masá: se: motsompi:ki a, *después** tamati..., sayoh tsikilitsitsi:n ki:sa ne:n soh ye:k sosoloka n' esti, a:mo miak ok. Ihkó:n kaxa:ntiw, ihkó:n kaxa:ntiw, *después** kihtowah "pos ton tik..., tikta:lilih i:n, i:n pili, pané: kaxa:nik a de n' esti wa:n semi ki:saya. Kihtowa "pos ta: yehwa i:n ekawilxo:chitsi:n no: kwali wa:n i:n cho:kilxo:chit" kihtowa "despúes** yehwa i:n, kinchi:wilia *mal** pero *después** yehwa se: kikwi wa:n se: kisema:nilowa cho:kilxo:chit. Cho:kilxiwtsi:n wa:n se: kima:xakwalowa wa:n yehwa ya i:n" kihtowa "semi kwali." Wa:n kihtowah se: tik..., ika tika:ltih *o** tikta:..., ke:mah se: kima:xakwalowa wa:n se: ki..., se: mi:xkwa:ta:lilia nochi nika:n se: i:xkwa:ko, ka:mpa i:n se: iekatsol yetok, ahko wa:n nika:n, kampa nika:n se: ikwa:kko. Se: ikwa:yo:la:n, ka:mpa yetok se: ito:naltsi:n, entó:s nochi wa:n ke:mah nochi te:tahta:liliah, se: sahsa:liwtok nika:n i:n se: ima:ko, nika:n se: ise:katan *o** se: [i]metsko, nika:n ka:mpa se: itankwa:oloch. Nika:n se: itankwa:oloch, ompa nochi se: kitahta:lilia wa:n nika:n se: ike:sko nika:n wa:n yehwa yo:n nochi te:..., te:na:miki a, ke:mah. *Este** ekin tikihtowa:ya ke no: se: moohohsa se:, itech se: ikwa:to:nal, welis tite:chtapowi:s ka:nikahkwí:n yetok yo:n se: ikwa:to:nal wa:n toni yo:ni. A: yo:n ... Aha:. Yo:n se: ikwa:to:nal kiliah nejó:n yowaltsi:n wan tekochtik, tekochtik se: ikwa:to:nal, yo:n *cuando** se: tsikitsi:n pos motekochowa, motekochowa nika:n i:n se: ikwa:to:nal wa:n tepitsi:n ihkó:n *porque** seki se: i..., itson, se: ihwitsitsi:n ihkó:n pané: ihihkatok. ihihkatok nika:n i:n, se:, ke:meskia tekochtik, tekochtik nika:n, *cuando** se: kone:t ihkó:n mo..., motekochowa wa:n kiliah n' i..., ikwa:to:naltsi:n. N' ikwa:to:naltsi:n ompa no: se: mota:lilia, ke:mah. kwa:to:nal. I:n kwa:to:nal yehwa no: yo:n kiliah ikwa:a:w.: N' ikwa:a:w yeh, yeh yetok nik..., n' ikwa:a:w nika:n ka:mpa i:n se: i:xkwa:ko, nika:n yetok se: ikwa:a:w, ihkwi:n, ihkwí:n de wehka yetok se: ikwa:a:w. Yo:n ikwa:a:w no: taman, yo:n ikwa:a:w nika:n yetok, i:n, nika:n i:n, de nika:n yetok ne:n se: ikwa:a:w, nika:n *cuando** se: kone:t ihkó:n tekochtia. Tekochtia wa:n se: i..., nika:n se: ito:naltsi:n nika:n yetok i:n, se: ikwa:..., se: ikwa:ko, mm, ompa yetok. Nejó:n *cuando** se: kwa:a:wetsi pos te:..., se:, kitila:nah, kih..., kihyo:tila:nah, kikwih ihkó:n wa:n kihyo:tila:nah, entó:s panki:sa ne:n ... Yo:n *cuan..., ** yo:n se: kilia se: ikwa:a:w *cuando** yo:n pankalaki ihkó:n wa:n para, para yo:n se: wetsi, entó:s de panki:sa ya pos kitila:nah ika ininte:noh ki..., kit..., kihyo:tila:nah ihkó:n wa:n panki:sa, entó:s yo:n se: pahti a, mm. Toni, i:n se: ikwa:to:nal *o** se: ikwa:a:w. Se: ikwa:a:w. A:, wa:n komo yo:n tikihtowa ke kitila:nah toni yeh ika ne:n, ke:ní:w se: mokokowa. Mm, pos, pos ki..., ki..., kikwih tsikitsi:n ne:n, yo:n *cuando** se: wetsi wa:n taneki:sa se: ikwa:a:w. *O sea** seki kone:meh ihkó:n de tsikitsitsi:n wetsih wa:n taneki:sa se: ikwa:a:w, ihkó:n moka:wa tekochtik. Ihkó:n moka:wa tekochtik, ke:mah kikwih tsikitsi:n *traguito**, ne:n *refinito** wa:n kimahkwih wa:n ke:mah kipantila:nah. Nika:n kipantila:nah, kipantila:nah ihkó:n wa:n de ompa ke:mah kitah, mo:stika oso wip[ti]ka a:mo tei ok, kwaltsi:n moalaxowa ya se: itsontekoh, ihkó:n, ke:mah. I:n kwa:to:nal no: i:ksá: no: pankalaki oso panki:sa *o** teisá: ihkó:n mah no: *este** teisá: no: mah, mah, mah tikihto:ka:n ne: i:ksá: no: teisá: mahyá: ika, ompa ne:si ke se: mokokowa. Nejó:n i:n, i:n kwa:to:nal kiliah nejó:n, kwa:to:nal kiliah *de que**, pos ompa ne:si no: se:, de se: mokokowa, ke:meskia yo:n panki:sa n' ihwitsitsi:n mox..., mo..., mo..., moxehxe:lowa nika:n ihwitsitsi:n, yo:n ne:si ke yehwa yo:n te:... teisá: te:ahsi. Wa:n yo:n pos se:, se: yewalika sah ihko:ni mochi:wa, se: yewa..., a:mo miaktsi:n ne: se: ikwa:..., kwa:tsontsi:n, a:mo miaktsi:n pahpanki:sa. Entó:s yeh..., tein yehwa ya yo:n se: ki..., eka..., ekaeski:sa, yehwa yo:n kiliah se: ikwa:to:nal, ke:mah. Ton kokolis ne: ompa ki:xne:xtia ke se: kipia. Pos yehwa ya de n', de se: yekaeski:sa, ke:meskia se: mochihchika:wa. A:, kihto:sneki ke komohkó:n se: ekaeski:sa. Mm, mm, mm. Ke:meskia yo:n se: ekaeski:sa, yowi nika:n se: ixkwa:ko wa:n yowi a *hasta** nika:n i:n, entó:s ka:mpa se: ikwa:to:nal ya. Ke:mah, de se: yo:n se: yekaeski:sa, pos se: ekaeski:sa ihkó:n chahchala:niti ne:n, ne:n se:, se: iesyo, ke:mah. Entó:s tikihtowa ke ke:man se: ekaeski:sa se: mochihchika:wa wa:n ihwa:k a mokehketsa se: itso:n, se: ikwa:..., itech se: ikwa:to:nal. Ihwa:k mokehketsa. Se: ikwa:to:nal. Ke:mah, yehwa yo:n moahkokehketsa, we:wehka, a:mo miak semi. Mm, we:wehka, ke:meh eskinstsi:n nochi sohso:wtok ne:n se: itson *porque** a:mo teh te:kokowa pero *cuando** te:kokoh yehwa yo:n de se: ekaeski:sa pos yehwa yo:n mokehketsa, mm. I:n kwa:to:nal no:, sayoh ne: mokehketsa se: i..., se: itson ke:man se: a..., se:, se: ekaeski:sa *o, o** nochipa ya kwa..., ihkatinemi se: itson. Pos seki tokni:wa:n seki i:pa ihkó:n ne:n mokehketsa n' tsonti wa:n seki de n', de n' yo:n tikmachiliah yo:n, yehwa yo:n ne:n te:..., te:machilia se: imomá:n pos mokehketsa ya se: itson *cuando** i:n te:..., te:kwi i:n se: ekaeski:sa, ke:mah. Entonces este** miakeh ki..., miakeh kipia, a:mo sayoh tein mokokowah. Seki, seki miak kipiah pero we:wehka, ihkó:n we:weyak ne:n ahkoihkak, pero seki de n' a:mo, de n' ke:meh i:n te:chkwi nejí:n kokolis de i:n se: ekaeski:sa, pos yehwa yo:n mokehketsa, de se: mochihchika:wa, mm. Wa:n ke:ní:w se: kimati se: tokni:w ke mokokowa oso a:mo, komohkó:n no: ihihkatok itso:n. Pos yo:n ihihkatok, ihihkatok intson de n', i:pa ihkó:n de ke a:mo, a:mo, a:mo momehmela:wa, a:mo moso:sowa, i:pa ihkó:n wa:n seki *casi** so:wtok ne:n tsontsi:n, so:wtok pero komo tikmachilih tiekaeski:sati pos mokehketsa ya. Mokehketsa ya se: itson, mm. Seki so:wtok kwaltsi:n se: itson, kwaltsi:n so:wtok, pero komo tikmachili:ti a nejí:n se: yekaeski:sa, se: mochihchika:wa se: iekatsolko, ihkó:n yowi nika:n wa:n nik..., mokehketsa ya se: i, se: itsontsi:n, kiliah i... se: ito:naltsi:n, mm. Entó:s tikihto:sneki ke yo:n, ke miakeh kipiah ihihkatok no: inintso:n itech n' ikwa:to:nal *o** inkwa:yo:la:n. Mm. sayoh ke nochi inintson iwki ihihkatok, nochi ke:meh kipia tsonti, nochi ihihkatok. Ihkó:n i..., Nochi ihihkatok. Wa:n tein, tein kipia ne:n itson so:wtok sayoh mokehketsa n' ikwa:yo:la:n sah, a:mo nochi. A:mo nochi, sayoh *cuando** kimachili:tih de i:n yekaes..., komo yekaeski:sah, ihwa:k a ne:n sowtok ihkó:n intsontsi:n wa:n ke:mah mokehketsa ya, yo:n de nika:n se: yekaeski:sa ya. Mm, kwaltsi:n *pues** i:n ne: nejó:n tein tehwa:tsi:n te:chtapowih, i:n neh a:mo nikmatia. A:, pos yehwa nimitstapowi yehwa de nik..., de nikmati. Welis tine:chtapowi:s moto:ka:i. Nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Neh ninemik nika:n Tozán, Jonotla. Nehwa ekintsi:n ninemi ni..., ne: Xopanako, San Miguel Tzinacapan kiliah, ke:mah, nehwa nikpia e:yi powal xiwit ika e:yi xiwit, mm.