Axka:n tehwa:tsi:n sepa tiknekih xite:chtapowi yo:n xiwtsi:n ne:n tein tikwa:lkwi, ke:ní:w mono:tsa wa:n toni ne:n kipahtia, toni achi se: kikwi wa:n ke:ní:w se: kichihchi:wa. A:, i:n xiwtsi:n, i:n tikiliah tsompilxo:chit wa:n tsompitsoxiwit, nejí:n xiwit, xiwtsi:n, pos yeh no:, no: semi kwali para ika se: mopahtia. I:n se: mopahtia *cuando** ... A: i:n kipia icho:kilo no: semi, kipia no: cho..., icho:kilo achi ne: kostik. N' icho:kilo kostik. Wa:n i:n te:kwi *cuando** se: mo..., ke:masá: se: kikwi se: *dolor**, ke:meskia yo:n se: mihmiki. *Cuando** se: mihmiki pos yehwa i:n ki..., kikwitih i:ni, tsompilxo:chit wa:n kima:xakwalowah kwaltsi:n, moka:wa ke:meh xapoh, ke:meh xapoh moka:wa, de ompa ke:mah nochi te:..., te:ohxiliah, ika te: maltia, se: maltia, nochi te:altiah nochi, kipanetsah ika se: ihkó:n ko:ntsi:n. Kipanketsah wa:n miak n' a:tsi:n kita:liliah wa:n mah motokotso, ke:mah te:altiah ya. De ompa ke:mah seki kwiti wa:n kim..., kima:..., kima:xakwalowah kwaltsi:n, de kima:xakwalowah wa:n nochi te:ohxiliah nochi se: ihsahsa:liwya:n. Se: kima:xakwalowa i:n wa:n kwaltsi:n ne:n moka:wa ke:meh xapoh, mm. Yo:n, nehi:n xiwtsi:n semi, semi kwali, i:n semi kwali para yo:n se: mihmiki, yo:n se: mihmiki nijó:n, *a veces** te:chilia ne:n to:má:n, topopá:n, to:pá:n kihtowa, ne:n te:iskaltihka:w kihtowa "I:n xiwtsi:n kihtowa semi xiktasohtaka:n" kihtowa "i:n a:mo xik..., a:mo x'postekika:n, i:n a:mo xiktamo:taka:n ne:wi:n, ta: i:n semi kwali para yo:n se:, se: mihmiki". Yo:n se: mihmiki nejó:n *cuando hasta** se: wetsiti wa:n ite..., se: ite:noh ki:sa pané: yo:n teisá: posok, se: ichihchi ki:sa. Wa:n yehwa i:n kwitih wa:n kima:xakwalowah, achto kimanah wa:n no: te:tai:ltiah tsikitsi:n, kimanah ompa ke:mah nochi kwaltsi:n te:altiah, nochi se: itsontekonko, nika:n nochi, nochi. kwaltsi:n wa:n mah moka:wtiw seki tsikitsitsi:n xiwtsitsi:n, itech i:n ko:mit moka:wa seki, entó:s nochi mah, mah te:kwihkwi. No: mah te:kwihkwi wa:n de ompa ke:mah sepa kikwih ne:n, nehí:n kikwih se:, ihkó:n se:, se: taki:tskil wa:n kima:xakwalowah kwaltsi:n, ke:mah nochi nika:n te:ohxiliah wa:n nika:n se: ikechkochi:ka:n wa:n nika:n no: te:ta:liliah ka:mpa i:n se: ikwa:to:naltsi:n. Wa:n nochi nika:n se: iahkolko, nika:n se: ima:ko, nochi nika:n ka:mpa se: sahsa:liwtok, i:n ka:mpa se: itankwa:olo:t, nochi se: kita, nochi te:ta:liliah, nochi nika:n se: iko:tsko. Se: iko:tsko nochi te:ta:liliah, nika:n ka:mpa i:n se: taksa, nochi, nochi se: ixokpal nochi te:ta:liliah, nochi se:, se: imahpilwa:n, nochi kwaltsi:n ihko:ni teohohxiliah wa:n ke:mah te:cho..., te:ohxiliah wa:n se: motsompi:ki ika: ne:n, te:take:ntiah ya ika ne:n a:ya:tsi:n oso ika teisá: ihkó:n te:take:ntiah wa:n se: mito:nia. Yo:n se: mi:to:nia *después** te:..., te:na:miki a yo:n se:, se:, se: mihmiki, mm. I:n xiwtsi:n ne: tikihtowa ke yehwa, yehwa yo:n kokolis kipahtia, ke:man se: mokokowa ka:nachpa n' te:makah wa:n *o** se: ... Wenoh, ihkó:n ke:meh tite:chtapowih, sayoh sepatsi:n sah se: kikwi *o, o** se: kichihchi:wa wa:n te:ta:liliah wa:n ika se: pahti a oso wehka:wa. A: nejí:n wehka:wa te:..., te:altiah, xa: ke:meh se: na:w..., na:wpa, na:wi *viaje** i:n te:altiah wa:n te:ohxiliah nochi, kima:xakwalowah wa:n moka:wa ke:meh xapoh. Poso:ni, poso:ni kwaltsi:n ke:meh yo:n poso:no, kwaltsi:n wa:n te:altiah sikie:ra naw..., na:w..., na:wi *viaje**, nawka . Ihkó:n nochi te:chipa:wah, te:altiah, a:mo, se: *viaje** a:mo te:na:miki, entó:s nejó:n ke:meh na:wpa te:..., te:a:ltiah wa:n na:wpa te:ohxiliah nochi se: i:xkwa:ko, nochi se: isahsa:liw para te:na:miki. Niman kihtowah ne: kina:miki, ta: a:mo teh ki..., a:mo teh kimachilia ok, A:mo kimachilia ok, a:mo ki..., ta: yo:n, yo:n, yo:n kokolis te:kwi ke:meskia yo:n se: kochtiw sah. Se: motihtila:na ihkó:n wa:n se: ite:noh se:... Ki:sa se: ichihchi, se: ichihchi pochiktik, entó:s ki:sa wa:n yehwa ya yo:n te:..., *después** ke:meskia yo:n momoloka de se:, ihkó:n se: nasikateta:lia . Pos a:mo no: se: ki..., des..., a:mo no: de ke ma..., de ke se: kipia i:ni, pos a:mo no: te:ka:wah mah se: yowi kowtah *porque** ne:nkah se: motetekwino:s, ke:masá: se: kimachilia ne:wí:n se: tama:me:wtok oso se: tachipa:wtok ihkó:n *o** se: kwiti se: ikowtsi:n pos se: wetsis ne:wí:n wa:n se: mo..., mo..., mo..., motepexiwi:s *o** ihkó:n se:, se: wetsis wa:n ompa se: mokoko:s a. Entó:s wa:n yehwa i:n xiwtsi:n ihkó:n tikpiah se: kone:tsi:n ompa ne:, se: *nosobrino** wa:n ika i:n xiwtsi:n pos tik..., kipahtihkeh, pahtik *hasta** a:xka:n. Ke:mah *hasta** a:xka:n, ekintsi:n a:mo teh kimachilia de i:n, i:n kwali semi i:n xiwtsi:n, ke:mah, tsompitsoxiwit, ke:mah, i:n kwaltsi:n no: semi, sayoh ke semi cho:kiloh, mm. I:n tikihtowa se: kima:xakwalowa sayoh ixiwyo. Mm, mm, ixiwyo sah. Ikowyo a:mo se: kikwi. A:mo se: kikwi, ikowyo a:mo. No: se: kikwi tepitsi:n tein selik para se: kimana, pero se: kima:xakwalowa yo:n iyo:lselo, iselo se: kima:xakwalowa, kwaltsi:n moka:wa, mm. Tein chihchika:wak ixiwyo, a:mo kwaltia ok. A:mo kwaltia ok, yo:n *solamente para se: kimana, kwaltsi:n poso:ni ne:n de n' selik, kwaltsi:n ihkó:n se: kichi:chi..., nio:nó: te:ma:kokoh, mm. I:n xiwtsi:n ka:ni ne:n mochi:wa, no:ya:n sah onkak. Onkak ihkó:n itech n' ohti oso ne:wí:n ka:mpa ne:n kahfe:ntah ihko:ni, onkak nejí:n xiwtsi:n wa:n ne:wi:n, ne:wí:n ihkó:n itech n' ohti, se: kita wa:n i:n miak, miak ki..., kitasohtah i:n xiwtsi:n *porque** i:n semi kwali, mm. A:mo semi kite:xi:mah, ka:wah, mm. *Este** a:man t'nekiskia xite:chtapowi, xa: kipahtia oksé: kokolis i:n xiwtsi:n. Pos i:n xiwtsi:n sie..., yeh ne: nik..., nikelka:w yo:n, es ke:meh tine:chilwihtok ika yo:li:k para se: kelna:miki. I:n xiwtsi:n no:, no: kwaltia para ne:n icho:kilo kikwih no: wa:n kima:xakwalowah, ne:pa te:ta:liliah se: nika:n se: ikechkochi:ka:n wa:n nika:n se: ika:n, *porque** yo:n ke:masá: *fuerte** se: tatasi. I:n a:mo para opochehkat, i:n para se: tatasi *fuerte**, ihko:ni, entó:s *cuando** te:na:miki a:mo semi se: tatasi ok, a:mo semi se: tatasi ok, te:, se: kihtowa ne: se: i..., niman se: ita:tah ihkó:n kihtowa "ne:n pos i:n kina:miki a i:n nopili, ta: a:mo tatasi ok *más**" yehwa wa:n no:, no: se: mota:lilia nika:n se: ke:ch..., ikechkochi:ka:n no:, *casi** ke:meskia e:yi, nejó:n ohka:n nika:n wa:n seko nika:n, ke:meskia e:yi, e:yi se: ki..., te:ta:liliah, e:xka:n, mm, e:xka:n te:ta:liliah. Nika:n ke:ní:w mono:tsa, ka:mpa tikihtowa no: te:ta:liliah nika:n. Nika:n se: iyo:lpan mm, wa:n nika:n se: i:ka:n, se: iyo:lpan nika:n, yo:lpan nika:n te:ta:liliah mm, se: yo:lpan, mm. Ka:nachpa te:ta:liliah ke:man se: mokokowa. Pos te:ta:liliah sake:ra na..., naw..., na:wi, na:wi *viaje o** e:yi *viaje**, mm. e:yi, e:yi, koma[mo] seki te:ta:liliah ihko:ni, mm. Xiwtsi:n tein kikwih tein sehselik oso tein chihchika:wak. Yo:n seki tein chihchika:wak n' imahma:te:mpan, yo:n imahma:te:mpan kikwih, a:mo kikwih ikowyo, ke:mah. Nochi xiwit. Nochi xiwit, nochi xiwit sah, kihitah, mm. Wa:n iseltihtsi:n kita:liliah *o** ton iwa:n kinta:liliah. Iwa:n ne: tsikitsi:n ne: refini:toh, mm, iwa:n refini:toh tepitsi:n kita:liliah, mm. Refini:toh tsikitsi:n kita:liliah wa:n ika kima:xakwalowah wa:n para te:ta:liliah se:, nika:n se: iye:lpan, mm wa:n se:, nika:n se: ika:n, mm. A:, *entonces**, entó:s te:ta:liliah ne: tama:xakwalo:l, a:mo iwki xiwit pa:pata:wak te:ta:ta:liliah. A:mo. N' ta: yeh tama:xakwalo:l no:, tama:xakwalo:l sayoh se:, se: kohkoto:na tsikitsitsi:n ihkó:n ke:meh kwali se: kima:xakwalo:s wa:n ta:ta:liliah se: iye:lpan, ihkó:n se:, ihkó:n se: *bolita**, se: *bolita** nika:n te:ta:liliah wa:n ika *mismo** de n' xiwit tein pata:wak ika te:sowiliah ya pero tatampa de n' tsikitsitsi:n, ihkó:n, achto kima:xakwalowah, mm. Ne:chtapowi moto:ka:i. A: neh, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, ninemia nika:n Tozán, mono:tsa Jonotla Tozán Jonotla pero ekintsi:n ninemi nika:n Taliah Xopana:ko, kiliah San Miguel Tzinacapan. Nehwa nikpia e:yi xiwit ika e:yi, ika e:yi xiwit, e:yi powal xiwit ika e:yi, mm, *más** e:yi xiwit, mm.