Ta:ta xite:chtapowi i:n kokolis ne: tein kite:ne:wah cha:wis, ke:ní:w ne:n te:kwi oso ke:yeh te:kwi wa:n tonika se: mopahtia. Nehjí:n cha:wis, se: kilia cha:wis *cuando** yo:n teisá: te:mowtih, ke:masá: se: tokotsiwtok *o** se: yetok ne: itech n' a:te:nte:noh, itech we:ia:t wa:n te:no:tsah wa:n te:no:tsatih se: mokeptik:sah wa:n se: mowi, *hasta** yo:n se: wiwiyoka. Entó:s ompa ke:meskia yo:n se: mohka:kwi *o** ka:sá: ika nehjó:n te:, ihkó:n te..., teisá: te:mowtih, tikitas teisá: ihkó:n, se: ehekat tikaki, pané: yo:n wetsiki teisá: *o** ne:wí:n tikakis xa: monohno:tsah entó:s tik..., tikmowilia. Ke:meskia yo:n mitskwi ne:n, *casi** mitskwi a nemowtil *porque** nemowtil, nehjó:n de miak taman, *casi** ki..., i:n cha:wis yo:n yehwa ekintsi:n tikitstoyah. Tsonpitsot, nehjó:n nochi yo:n cha:wis yehwa yo:n tikiliah xi:ni se: itson. Yo:n xi:ni se: itson wa:n seki ne:n kone:meh ok, seki okichpi:pil, seki siwa:pi:pil, de yo:n kokolis yehwa no: pe:wa de nemowtil *porque casi** ke:meskia te:kwi cha:wis. I:n cha:wis te:kwi nochi, nochi te:ke:mi *porque** a:mo se: takwa ok. N' cha:wis se: i:xtololowa:n nochi kohkostia wa:n nochi se: i..., i:xko, se: ima:ko nochi kohkostia wa:n a:mo se: takwa, se: mote:ktinemia *porque** yo:n, yo:n te:kwi yo:n cha:wis no: de te..., nemowtil, *casi** de ne ... Ompa te:..., ke:masá: yehwa yo:n se: wetsi, se: wetsi itech we:ia:t, kihto:s "nipano:ti itech i:n a:t. A:mo nikmowilia". Ihkó:n timoxola:wa wa:n tiwetsiti, timomowti:s *hasta** tiyo:ltsahtsi, tiyo:ltena ne:paka, nemilia ne:wí:n pané: 'toskawa:ki. "Mah a:mo nipanowa:ni itech n' a:t, *a ver** niwetsik". Wa:n no: *igual** itech n' ohti, 'tanemilihtiw ihkó:n ke tiwetsiti pero ke:man tiwetsiti ke:meskia yo:n tikwala:ni pos timomowtia wa:n entó:s niman tikihtowa pos ekintsi:n nikili:ti mah ne:chno:tsatih ne: ka:mpa, ka:mpa niwetsik itech n' a:t. Sepa 'te:mowa ya a:koni ne: kino:tsati:w se: ... Kihto:s "ne: ta:tahtsi:n weli *o** ne: na:nahtsi:n" Ti..., kino:tsati, entó:s ekintsi:n ompa ne: xik..., xikno:tsati ompa ne:, kwi:kah se: *veladora** a:te:nte:noh, kino:tsati, ompa ke:mah se:... kwa:lkwih ya n' a:tsi:n, kwi:kah ihkwí:n se: tapalkatsi:n, kwa:lkwih ya n' a:tsi:n. Kwa:lkwih wa:n ompa kino:tstiwi:ts, kino:tstiwi:ts, moto:ka:i ke:ní:w María oso, oso José, kino:tstiwi:tseh ya, mah wi:ki a, *porque** a:mo ampó:n xieto. Sepa kwa:lkwih tepitsi:n yo:n texa:l oso n' a:tsi:n *o** se: tetsi:n. Ehkoh wa:n kita:liah ite..., ka:mpa kochi, ka:mpa kochi, itsontan, nehjhó:n tetsi:n. Entó:s nehjó:n tetsi:n ompa kita:liah para mah, mah wi:ki a, *porque cuando** yo:n we:i a n' a:t pos ke:meskia kwi:ka ya, kwi:ka ne:n ya se: ... Te:wi:ka ya, yehwa ya yo:n te:kwi a, se: mokochi:to:nia ya, se: mi:to:nia ya, nochi se: te:ke:mi ne:tó:n, *parejito** wa:n se: tatsiwi a, se: mote:ktinemi a wa:n a:mo se: takwa ok. Wa:n sepa pos yehwa yo:n te:..., a: se: ichichi:kka, se: ichichi:kka ihkwi:ni ne:n moka:wa, chihkoltia. Entó:s kitila:nah ihkó:n, ihkwí:n yet..., *cuando, cuando** yetok se: momowtihtok, ihkwí:n yetok ne:n se: ichichi:kka, ompa ke:mah kitila:nah ihkó:n, momela:wa ya. Entó:s nehjó:n tepitsi:n kaxa:ni a, ki..., kaxa:ni de yo:n wa:n ke:mah yehwa yo:n nochi te:..., kwitih nochi yo:n xiwtsitsi:n kite:..., se: kite:mowa ya. Se: kite:mowa yo:n o:mekilit, teahwach, yeh okotsokowxiwit, yehwa ya tehtsonkilit wa:n nochi ma:ta:nkehxiwit se: tasenchi:wa ya wa:n yo:n ika te:altiah ya, te:altiah ya wa:n ika te:..., te:yo:lpan, nika:n no: te:ta:liliah. Kima:xakwalowah, no: te:ta:liliah wa:n pos kisohsowah ka:mpa se: kochi, ka:mpa se: kochiti a ompa te:sowiliah wa:n pos yehwa yo:n pos te:na:miki, mm. I:pa yehwa sah yo:n tein tehwa:tsi:n tikmattok, a:mo tikelna:ki oksentaman xiwtsitsi:n oso ... Pos yehwa no: ne:n yo:n awakaiswat no: kikwih, no: kikwih yo:n xiwtsitsi:n wa:n yehwa ya ne:n ma:ltantsi:n seko sah kinelowah wa:n ika te:a:ltiah. Nehjó:n nochi ika te:altiah para mah tene:ki:sa, nochi yo:n tsi:tsika:sxiwit, nochi sentama:nelowah, sentama:nelowah nochi, nochi *escobilla**, nochi niki..., sen..., *escobilla** inalwayo, nochi kisema:nelowah wa:n ketsah n' a:tsi:n miak wa:n ika te:altiah. Ke:masá: *hasta** yo:n se: metste:te:mi, te:te:mi. Te:kwi de yo:n ne:n cha:wis te:kwi, *porque** cha:wis nochi, nochi wa:n yehwa yo:n nochi, nochi nika:wi:n, nochi xi:ni se: i..., se: itsontsi:n, xi:ni. Xi:ni se: itson wa:n yo:n de se: pahtitiw sepa ixwatiw ya. A:xka:n komo se: pahti a nehjó:n, se: ... Kite:mowah ya yo:n o:mekilit, kite:mowahya n' o:mekilit wa:n yehwa ya yo:n xiwit ne:n, ne:n ma:ltantsi:n. E:yi kima:xakwalowah wa:n te:..., te:kwa:ta:liliah ya nika:n. Te:kwa:ta:liliah ya de se: pahtitiw a, entó:s te:kwa:ta:liliah ya para mah e:wi sepa se: itsontsi:n. Ta: yo:n *cuando** se:, yo:n xi:ni se: itson *cuando** aya:mo semi se: chika:wak, xi:ni *por medio** de yo:n te:kwi yo:n cha:wis, Yo:n cha:wis te:kwi, entó:s xi:ni se: itsontsi:n, xi:ni se: itson pero de yo:n, yo:n kokolis te:.., te:kwi, de yo:n, yo:n cha:wis ne:n, yo:n nochi de nemowtil. Nehjó:n yo:n nemowtil ke:masá: se:, se:, se: wetsi wa:n se: ... Yehwa yo:n se: ki..., se: kwala:ni de se: wetsi, *o** i:ksá: se: tokotsiwtos ne:wí:n oso tikote:noh wa:n mitstsahtsili:ti, timokeptiki:sa, timomowtia ya. Timomowtia ya oso ke:meh i:n se: moa:palowa ke:meh i:n tiowih ne:wí:n kowtah, timoa:palowah wa:n tiaktokeh, ihkó:n tikochih, toa..., a:paltik nika:n nochi to..., titilmah a:paltik wa:n ihkó:n tikochih ya. Tane:si wa:ki. Entó:s nochi nika:n, nochi te:kwi a, nochi te..., ne: te..., de..., nochi se: ... Te:kwi nehjó:n, entó:s nochi se: wa:ki ne:pa, se: itilmah pos yehwa yo:n te:chi:wilih *mal**, te:kwi a ke:meskia yo:n cha:wis. Te:kwi a, a:mo se:, a:mo se: takwa ok, nio:nó: wel se: ohtoka ok pos ta: nio:nó: wel se: ye:ketok. Se: kineki ... Te:kwis *más** kochis Kochis se: kineki, se:, se:, ma:s[ki] se: tekititos ihkó:n pero tiko:kochkamacha:lo:s, timotihtila:nas *porque** mitskwitok a yo:n cha:wis, a:xka:n ke:meh yo:n, ke:meh yo:n nika:n se: i:xtololowa:n pos se: tachia pané: yo:n kwikwitsika. Ke:meh yo:n se: kita pané: seki okwiltsitsi:n ne:nentokeh, *porque** ne:n se: i:xtololo yehwa ok. Se: i:xtololo no: se: netok komo se: kimachilia kwali se: yetok, a:mo teh te:kokowa, se: pa:ktok, pero komo te:kwik yo:n cha:wis se: nentinemi, a:mo *igual**, de se:, se: na..., nasikaki:stinemi, se:, se: tachia tayowaya:n. Tayowaya:n se: tachia, entó:s a:mo *igual** se: nemi, ke:meskia yo:n se: kinita okwiltsitsi:n, seki si:talimeh, ihkó:n se: kinita yo:n yo:lpihpimeh, yo:n tsikitsitsi:n se: kita ihkó:n *o** teisá: ihkó:n tsitsikwika, se: kitas ihkó:n kichi:chi:wtok. Yo:n a:mo se: ye:ktachia *porque** yetok *mal** se:, de nochi se: ki..., se: ... Nika:n se: *icuerpo parejito**, se: imetswa:n wa:n se: ima:ko *hasta** itech se: itsontekon. Ke:mah, *solamente** ke:meh i:n, yehwa yo:n te:kwi de seki nohne:lmeh ok, okseki ihko:ni, o..., okichpi:pil *o** siwa:..., *o** siwa:pi:pil, *solamente** ke:meh i:n tehwa:n, de sepa se: chika:wak pos yo:n moyo:kolia xi..., xi:ni se: itsontsi:n *porque** se: chika:wak a. Pero *cuando** nehjó:n se:, se:, se: nohne:l ok wa:n yehwa ya yo:n se: kimachilia pos yehwa nehjó:n te..., te:kwi nehjó:n cha:wis *porque** yo:n cha:wia semi no: taman, yo:n cha:wis yo:n kostik, cha:wis. Yo:n tikochtos ihkó:n pero timi:to:nihtos. Ma:ski tasese:ya pero timi:to:nihtos *porque** ke:yeh mitskwiti, mitskwitok nehjó:n cha:wis. Tiwa:lihsas nochi mo..., motake:n nika:n, motilmahtsi:n nochi, nochi, nochi tia:paltik. Nochi nika:n moi:xko, moma:ko, niman se: kihtowa ne:n, ne: ki..., ne: kihtowa "ne: kwiti n' cha:wis a, ye:k nochi moyowali:to:nih ya. A:mo *porque** ... Wa:n i:n tehwa:n pos timi:to:niah ka:sá: ika ti..., ti..., titekititih *o** tiwi:tseh itech ohti pos timi:to:niah kwaltsi:n wa:n yo:n de tayowa pos timi:to:niah pero yo:n te:chkwiti cha:wis. Yo:n te:chkwiti cha:wis, yo:n a:mo, a:mo timoyo:koliah. A:mo timoyo:koliah timi:to:ni:tih pero *solamente cuando** takawa:ntok, ke:mah pero *cuando** tasese:ya ihkó:n wa:n mah te:kwi nehjó:n ne:to:n pos yo:n cha:wis, ke:mah, yehwa i:n nimitsilia, mm Tikihtowa ke se: tsonxi:ni, nochi senxi:ni se: itson os..., *o** ka:n o:me e:yi tsonti sah, a:mo se: kwa:xipetstia. A:, nehjí:n tsontsi:n ki..., xi:ni, we:wehka de nika:n xi:ni, de nika:n i:n pe:wa, nochi de nika:n i:n se: ikwa:nahnakastan wa:n nika:n i:n xi:ni, xi:ni, ihkó:n xi:ni. Nika:n i:n, nochi se: ikwa:nahnakastan ihkó:n we:wehka, ihkó:n, ihkó:n wehwetsi se: itson. Yo:n, yo:n de se: mi:to:nia, de se: mi:to:nia ke:meskia yo:n xokoya se: itson. Ke:mah yo:n, yo:n kwa..., yo:n, yo:n nochi xi:ni se: itson pero yo:n ma:ski a:mo se: mokoko:s, yo:n de, de se: chika:wak a. Pero *cuando** yo:n kokolis te:kwi cha:wis ke:meh nehjó:n ma:ski nohne:lmeh pos xi:ni intson. Xi:ni intson pero pe:wa de nika:n i:n nochi, nochi, nochi xi:ni ihk..., ihkó:n we:wehka, mochi:wa kanak..., kana:wak se: itsontekon kana:wak, kana:wak a se: itsontekon, yehwa de ne:n cha:wis, ke:mah. Yehwa yo:n tikihtowa ke komo se: momowtih a:te:nte:noh, ompa yowi tapahtihkeh wa:n ompa te:no:tsati. Ta:ka:n we..., telwehka nimomowti:ti, mah tikihto:ka:n ne: es..., neh nika:n ninemi Cuesala:n oso, oso ne: xola:lpan ka:mpa teh tiwa:le:wa wa:n nimomowti:to ne:kwí:n wehka, wehka, se: we:ia:t ka:mpa a:..., a:xa: atox nika:n achka yetok, mah tikihto:ka:n yetok ne:wí:n s..., mah se:, moneki mah se: ohtoka sikie:ra e:yi to:nal, na:wi to:nal, moneki ya:s tapahtihkeh. A:mo, a:mo yowi, ompa sah ne: ki..., kino:tsa, soh se: te..., se: kimaka ne: kinino:tsa ne:n kokoxkeh, de ne: kikwitok cha:wis wa:n kino:tsa ya, kino:tsa ya ne:n ... Ompa kino:tstok ihkó:n, resa:rohtok ne: *porque** a:mo weli, a:mo wel kino:tsati *hasta** ne: *porque** ta: wehka. Kino:tstok pero a:mo se:, a:mo no: se: *viaje**, ta: wehka:wa kino:tstok, mah, mah wi:ki a, *o** ke:masá: kino:tsah, kino:tsah itech, itech yo:n ahpá:s. Tehwa:n tikiliah ahpá:s, *antes** ahpá:s tikwiah, ekintsi:n tikiliah tso:tsokol, pero nehjó:n tso:tsokol tehwa:n tikiliah ahpá:s entó:s ompa ki..., ompa kino:..., kino:tsayah de wehka. Wehka ne: momowti:tih, kinino:tsayah ika yo:ni, kita:lia:yah tepitsi:n n' a:tsi:n, kite:kilia:yah wa:n kino:tsah ika yo:n ahpá:s. Entó:s ne:n wi:tsa ya, *solo** nika:n ke:meh ekintsi:n, *solamente ka:mpa *cerca** ke:mah, yowi ne:n tano:tskeh, kwi:ka *niveladorita**, ompa ne: kwi:ka wa:n kixo:taltia wa:n ompa ne: kino:tstok a. Ompa kino:tstok a. A:te:nte:noh komo ompa ne: pos kwa:lkwi ya ne: n' a:tsi:n wa:n te..., texa:l, a:xka:n ta:ká:n itech n' ohti, ta:ká:n itech n' ohti pos ompa no: yowi wa:n komo *ce..., ce....** komo *cerca** itech n' ohti, komo ta:ltsi:n, ta:ka:n wetsik itech n' ta:ltsi:n pos ompa ne: ki..., kwa:lkwi tepitsi:n n' ta:ltsi:n wa:n kitatsonwi:tekilia ompa mah, mah me:wa ya, mah a:mo wetsto ok, mah wi:ki a. Mah wi:ki a nehjó:n *porque** ompa ya ne:n wetstok, ne:n wetstok mah a:mo ompa yeto ok, mah ka:wa ya ne:n ta:ltikpak, pos ompa ya ne:n wi:tsa ya wa:n ompa ya moka:wa ya pero de wehka pos a:mo wel yowi, yehwa ya ika yo:n kino:tsayah, kino:tsayah, mm. A:mo teh tikelna:miki ok, yehwa sah. Pos pa..., pané: yehwa sah wa:n nehjó:n, yehwa sah pané: nikelna:mik. Xine:chilwi moto:ka:i. Neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, mm.