Pos kwali tine:chili:s nika:n ta:tah, nika:n timoahsih nika:n tietokeh *o** nika:n tinentokeh kwali tine:chili:s katí:n pahti ne: para toto:nik ke:meh i:n te:kwi. Te:kwi de se: mosektia *o** te:kwi ihkó:n se: nentinemi *o** teisá: kikwa, kwali tine:chili:s Ke:mah, nehjó:n toto:nik te:kwi ata *cuando** yo:n se: moa:palowa wa:n se: kawa:ntok semi *este** niman te:..., te:kwi toto:nik pero yo:n *este** te:ka:wa niman *o** mitska:was niman komo titoto:nia *fuerte**, mitskokowa motsontekoh pos xiktekika:n yo:n *este**, tehwa:n ne: de ne: tikta:liah ne:n pos onkak seki xiwtsitsi:n tikilwiah chakaixiwit, xa: tiki:xmati Ke:mah. Ne: iselo xikteki se: *rollo** wa:n xikma:momotso:ka:n ihkó:n kwaltsi:n wa:n xikawa:nti:ka:n ika refi:noh wa:n mah ika mitsmetspi:ka:n, mah ika mah mitsta:lili:ka:n, ika mah mitspi:kika:n ika se: tasa:l wa:n mah mitsta:lili:ka:n refini:toh nochi ne: takawa:nti:l wa:n ke:mah ximopi:ki tepitsi:n Wa:n timi:to:ni:s wa:n ika yo:n taneki:sa toto:nik. Taneki:sa. Yehwa ta:tah neh nikmattok, *a ver** teh ta:ká:n tikmati ok oksé: pos kwali tine:chtapowi:s, a:kin nika:n timoahsikeh pos kwali timotapowi:skeh pahtsitsi:n. Pos neh nikmattok de yo:n toto:nik te:kwi ne:n ke:meskia se: mosektia ke:meh i:n ka:sá: ika se: kwa:lkwi se: tama:mal i:n tiwehwei:n pos te:chpi:tsa n' ehekat, ke:meh tisiowtiwi:tseh wa:n timoki:xtiliah toi:ka:ntapech pos te:chpi:tsa n' ehekat wa:n yehwa yo:n te:kwi yo:n toto:nik. Yo:n toto:nik wa:n ke:masá: *siempre** se: a:paliwi ke:meh i:n tiowih ti..., kowtah titekititih pos de a:mo timo..., timotsakwah, ihkó:n a:mo timopi:kih pos tein nochi te..., se: a:paliwi nochi se: ipanko, nochi itech se: itsontekoh, nochi ke:meh se: yetok wa:n yehwa yo:n te:kwi nehjó:n toto:nik wa:n yo:n toto:nik ne:n ika no: kaxa:ni yo:n te:i:xkwa:ta:liliah nehjó:n tomat iwa:n tepitsi:n refini:toh wa:n no: *igual** nika:n no: te..., te:panta:liliah wa:n se: i:ka:n. Wa:n no:, no: kwali yo:n xiwit yehwa yo:n ke:meh tikihtowa chakaixiwit wa:n yo:n ochpa:wa:s, *escobilla** tikiliah. Nehjó:n inalwayo no: ki..., no: kwaltia wa:n yo:n pi:na:wits inalwayo, *antes** ne:n tota:tahwa:n kikwiah no: de yo:n o:me taman nehjó:n n' ie:wayo nehjó:n tio:kowit. N' ie:wayo kikwiah wa:n seko sah ne: tanechikowa:yah wa:n kimanayah wa:n ika te:metspa:kayah, ika te:metspa:kayah wa:n te:ta:lilia:yah sikie:ra ihkó:n ne:n pachtsi:n, kima:..., seki kima:xakwalowah, te:metspi:kiah ihkó:n nochi tekimilowa:yah ika n' a:ya:t wa:n ke:mah te:ilwiah mah se: mote:ka ya. Ompa se: mote:kaya wa:n se: mi:to:nia:ya ke:meh i:n tehwa:n, no: *igual** ne: kone:meh, no: ihkó:n kinchi:wayah, kinmetsa:ltia:yah, no: tepitsi:n kikwiah yo:n o:..., o:mekilit, no: kwiah, ki..., kimanayah. Kimanayah iwa:n ya, tanechiko:l, kiliah tanechiko:l, yo:n, yo:n chakaixiwit kikwiah sayoh ne:n n' i..., n' i..., iyo:lselo, n' i..., iyo:lselo, ka:mpa imahma:yo de n' selik wa:n iwa:n kimanayah ne:n e:wat de ne:n tio:kowit. Wa:n yehwa yo:n nalwatsi:n de ne:n, de ne:n ochpa:wa:s kiliah ne:n ki..., kikoto:nayah wa:n kimanayah iwa:n ne:n pi:na:wits, nochi n' i..., inalwayo, kisenechikowa:yah wa:n ki..., ika te:metspa:kayah. Ika te:metspa:kayah pero yo:n a:mo, a:mo nikmatik ox ne:n te:tai:ltia:yah pero yo:n ika te:metspa:kayah wa:n te:metskimilowa:yah kwaltsi:n wa:n ke:mah te:..., te:ta:liliah ne:n kochtapech ne:pa, ompa se: mote:ka ya, ke:mah te:..., te:pantake:ntia:yah wa:n *después** se: ihsaki a, se: mi:to:nihtok a. Entó:s nehjó:n *después** ki:sa ya, ki:sa ya nehjó:n wa:n sepa ne:n tomatsi:n te:i:xkwa:pi:kiah wa:n te:ilpia:yah ika se: teisá: se: tilmahtsi:n ika te:pikiah wa:n pos vaya ne:n te..., nika:n te:ta:lilia:yah se: iyo:lpan, ika yo:n xiwit, a:ko:kohxiwit te:pepechowilia:yah nika:n pero kwaltsi:n kipa:tayah yo:n tomat, yo:n tomat kipa:tayah wa:n te:ta:lilia:yah entó:s *cuando** ihkó:n te:machilihtiayah ok *o** se: kimachilihtia:yah ox de nika:n se: ima:ko ox ne:n, ox kaxa:ntiw a, ox ne:n te..., *cuando** de kaxa:ntiw a, kwaltsi:n nehjó:n, ke:meskia yo:n se:wi a. Wa:n sepa se:, se: ... Te:kwitok toto:nik nochi se: mi:to:nia, nika:n ke:meskia se: mi:to:nia, *hasta** i:n ihwitsitsi:n nochi mokehketsa *cuando** te:kwitok *hasta** yo:n ke:masá: neh nikakia ihkó:n, ihkó:n, pi:pil neh no: nikimpia ne:n *hasta** yo:n kochtahtowah yo:n *tanto** toto:nik kinkwitok. Yo:n ke:masá: se: kita ihkó:n, teisá: ihkó:n ne:nentok pero yo:n pos ke:meskia se: takochistok, se: kitstok yo:n *porque** ne:n te:kwi toto:nik ke:meskia yo:n tekol ne:n te..., te:chichinawtok *porque** ye:kfuerte *hasta** yehwa yo:n se: kita ne:n niman kihto:s ne: tsahtsi ne:, ta: kitstok ne: toni, pero yo:n ke:meskia mokochimowtihtok ne:n *tanto** toto:nik. Pero ika yo:n xiwtsi:n, ne: oso tomatsi:n se: ... Te:ta:lilia:yah wa:n te:metspi:kiah pos nochi se: se:wia *después** kwali se: moka:waya ya. Wa:n yo:n a:mo no: nikihto:s ke se: *viaje** sah te:ta:lilia:yah, yo:n komo kitah sepa se: kaxa:ni pos sepa se: te:ta:lilia:yah, te:ta:..., kinta:liliah kone:meh, oksepa te:metspa:kayah, sikie:ra e:xpa. Kie:ra e:xpa te:metspa:kayah ika yo:n ne:n nalwatsi:n de n' *escobilla**. *Escobilla** ika te:metspa:kayah inalwayoh wa:n yehwa yo:n pi:na:wits inalwayo wa:n yehwa ya chakaixiwit wa:n yehwa n' e:wat de ne:n, de ne:n tio:kowit. Ke n' tio:kowit n' ie:wayo no: kwaltiaya para n' teisá: toto:nik, ihkó:n de n' to:nawis, pero yo:n no: taman, entó:s yehwa i:n neh nikmattok de nehjí:n toto:nik pos yehwa nehjó:n pahti pero teh xa: kachi tikmattos wa:n tine:chili:s. Niknekia nika:n xa:, xa: tikmati ok katí:n *más** pahti. Pos tepitsi:n no: nikmati ta:tah ne:n yehwa para n' toto:nik yehwa ne:n xo:me:t no: kima:xakwalowah wa:n yehwa ya n' chakaixiwit iwa:n ok no: kikwih ok komo *telfuerte** toto:nia ne:n *o** titoto:nia tehwa:tsi:n *o** se: pili ke:meh, ke:meh a:kin kiahsis yo:n kokolis iwa:n ya ne:n tomakilit, tomakilit yo:n onkak kahfe:ntah iwa:n no: kima:xakwalowah *porque** tomakilit no: sese:k. Entó:s yehwa ya yo:n ika te:metspa:kah kwaltsi:n wa:n ika te:kwa:aha:wiah wa:n neli te:..., te:ta:liliah nika:n se: ipoxko ne: pahtsi:n, pa..., pachtsi:n tein ne: kima:xakwalowah wa:n ipachiotsi:n a:mo kitamo:tah. Kite:mowah yehwa yo:n *este** ne:n tehwa:n tikiliah a..., a..., a:ko:kohxiwit kita:liliah wa:n nika:n te:pepechowiliah para mah ki:sa n' toto:nik se: ipoxko kihtowah ne:n ta:tahmeh wa:n entó:s ihkó:n *este** te:ta:lka:wia ya yo:n kokolis yehwa yo:n neh no: nikmattok ta:ta. Pos kwaltsi:n nochi nika:n ti..., timoahsih, nika:n tinentokeh mah timoli:ka:n katí:n ne:n kwali pahtsi:n para te:chna:mikis ma:ski tehwa:n oso ke:meh topi:piltsitsi:n tikpiah ne:n seki kinkwis toto:nik pos no: tikmattia:tih katí:n pahti ne:n te:chte:molia:yah ne:n tota:tahwa:n, ta: *después** pero te:ch..., te:chka:wilihte:wkeh yo:n pos no: tikmatiowih wa:n ekintsi:n no: de... Pero kwali tikili:skeh se: tokni:w katí:n ne:n kwali pahti mah tikte:mo:tih n' xiwtsi:n *o** mah tik..., *o** mah tikte:moli:ka:n *o** mah tik..., Tikmanili:ka:n pos nochi no: ti..., timoliah ke:ní:w, ke:ní:w tikchi:waskeh, *Porque** yo:n toto:nik pos sayoh para se:, se:, se: i:x..., se:, se: miki, se: i:xtayowas *porque** yo:n semi a:mo, ke:masá: a:mo no: te:na:miki pero yehwa nehjó:n xiwtsitsi:n, nehjó:n neh nikitaya ne: ke:man pos nehjó:n te..., te:na:mikia *o, o** kinna:mikia *o** te:na:mikia ihkó:n *porque** no: ke:masá: te:chkwia nehjó:n toto:nik. Yo:n toto:nik nehjó:n kihtowah de kalaki ne:n taihtik de nika:n se: iyo:lpan *hasta** tani pos yehwa yo:n ne: se: ihyo:tami, se: ihyo:tami wa:n a:mo, a:mo se: pahti ok pero de sepa ihkó:n de te:ta:liliah yo:n xiwtsi:n, te:metspi:kih wa:n seki te:i:xkwa:ta:liliah wa:n nikneltoka ke:meh yo:n tine:chilwih de n' tomakiltsi:n pos no: nikme:diomati ne:n yo:n kwali pero ke yo:n tak no: kihtowah no: tak sese:k. Yo:n a:chá: no: sese:k para pos yehwa yo:n te:..., te:na:miki no: wa:n pos nochi yehwa i:n de n' xiwtsitsi:n, ta:taman nochi tikmatih wa:n kwaltsi:n nika:n timahsikeh pos nochi tik..., tikmattia:tih katí:n se:meh pos kwali ti..., timolihtokeh ya. Ke:mah ta:tah, neh yehwa sah nikmatia yo:n pahtsitsi:n. A:, yehwa sah. Pos kwali tine:chakas mo..., moto:ka:i de ke ke:ní:w timono:tsa wa:n pos ka:n, ka:n tiwa:le:w. Mm, yehwa sah ta:tah. Mm. Pos neh nimono:tsa niMartín Becerra Nazario, niwa:le:w ne: Tecoltepec. A:, neh no: nik..., nimitsili:ti ka:n niwa:le:w, neh niwa:le:w ne: xola:l San Miguel Tzinacapan, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián.