Tahkatilih na:no. Ne:ki: na..., *Este** we:i ti..., we:i te:kwehmolo:l ika niwa:la:wa, xa: tiknekiskia tikowas se: nowi:pi:l . A:, tiknamaka wi:pi:l. Niknamaka. Pos nehjó:n a:mo wel nimitsilia ni..., nimitskwi:li:s *porque** neh, neh no: nimomachtih. A:, no: tiweli, a:. No: nimomachtih tepitsi:n sikie:ra para to..., toga:stoh. A:, entó:s nehjó:n a:mo timoyo:le:was tikowas. Pos a:mo nimoyo:le:was, sikie:wa nehjó:n mah tikitaka:n ke:ní:w ne:n tachihchi:w. A:, *este** tikneki tikitas no:ma:chi:walis, a:. Ke:mah, ke:ní:w tikchi:wa teh. *Este** neh nikwa:lkwia xkita sah i..., i..., no..., i:n, ke:meh i:n xikita, kita i:n nikwa:lik *este** kipia sa:lih. wa:n iwa:n i:xyewaliwik, mm. Ka:n nikmati ox tikwelita, os ka:n tikwelita. Pos nikwelita pero neli yehwa n' ipati:w a:mo te:chahsi. A:, es que nimolia:ya kit xa: timoyo:le:waskia tikowaskia i:n nosa:lihwi:pi:l. Ke:mah. Pos ne:n, neli kit nehjó:n no: nimomachtih kit wa:n no: yehwa i:n ni..., niaktiwa:lah, xikita sah. A: *este** wa:n yo:n ti..., wa:n yo:n nehjó:n no: wehka:w a tiweli. Yehwa i:n no: nik..., nikwa:lkwik. Pos neh nehjó:n te:chmachtihkeh nehjó:n wa:lahka se: *programa** mono:tsaya PIMUDE. A:. Itech ne: xiwit chikwe:i powal wa:n, wa:n chiko:me xiiwt tak. A:, entó:s ne: ke:man ya. Ke:mah, ne: ke:mantsi:n ya. Aha:. Mm, se: taktson wa:n ika chikwe:i, chikwe:i xi..., chikwe:i xiw..., chikwe:i xiwit wa:n, chik..., chikwe:i wa:n kaxto:lomo:me xiwit. Mm, mm. Ihko:ni tak ne: se: kihto:s, nehjó:n te:chmachtihkeh. Mm, entó:s ne: ke:man ya. Ke:mah, ihwa:k i:n pe:wak, neh pe:wak nimomachtia. Yekinika ne:chtahtanihkeh mah nikte:chihchi:walti yo:n kowtsitsi:n kilwiah tso:tsopa:tsmeh. W..., w..., mm. Wa:n e:yi kowmimil wa:n ... Ke:mah. Wa:n, wa:n ne: yehwa ya n' o:me kowtsitsi:n para n' xi:yo:kowit. Mm, ohtamimil, mm. Wa:n se: yehwa ya yo:n kiliah paki:yo:t. A: *porque** ... A: pos yo:n o:me xi:yo:yoh tikchihchi:w, a:, o:me xi:..., wa:n yo:n o:me xi:yo:yoh ke:ní:w no: to..., no: owih oso ke:ní:w mochi:wtiw no: tein o:mexi:yo:yoh. O:me, o:me ne:n, o:me ne:chtahtanihkeh mah nik..., mah nikwi:ka wa:n ika niktetekwinoh n' *hilo**. Ehe, o:me xi:yo:yoh nimomachtih. Pos yehwa sah yo:n, yehwa i:n, ira:ra:yas sah yowi. A:, yeha sah. Ke:mah, yehwa sah i:n pe:wak ika nimomachtih wa:n ... Wa:n teh tiki..., ke:ní:w tikilia i:n ra:ra:yas, ke:ní:w mono:tsa i:n ra:ra:yas. I:n pos kiliah yehwa ya o:me xi:yo:t. A:, a. Wa:n tein i:n sa:liw kiliah e:yi xi:yo:t, e:yi xi:yo:t kikwi. Pos i:n, i:n teh tikilia sa:lih. Sa:liw. A:, wa:n neh a:mo iwki nikilia, xikita nowi:pil tein wa:lki, neh a:mo kipia i:ni. A:mo kipia. Neh niki..., i:n sa:lih *porque** i:n neli mosa:lohtiw ke:meh yo:n pehpech se: kima:wi:pa:na. Wa:n i:n neh nikilwia, i:n, i:n teh tikilia te:sa:lih, neh nikilwia ne: i..., i:xmahtsa:l. I:xmahtsa:l. *Porque** nika:n xikita sah ke:man se: tachihchi:wa oho:me motetsi:lowa wa:n nika:n ke:man sepa itech ohpa titapehpenati. Nika:n mo..., moi:xmahtsa:lohtiw a n' *hilo**, *por eso** neh nikilwia i:xmahtsa:l. Wa:n i:n sa:lih, pos sa:lih *porque** neli moma:itkittiw. Ke:mah. Ke:meh pehpech se: kisa:lowa, se: kihkiti, se: ki..., se: kima:wi:pa:na, iwki i:n sa:lih yahtok. Mm, wa:n tehwa:n te:chmachtihkeh, sa:liw yehwa i:n tein e:yi xi:yo:t yowi. Pero ... A:, pos teh ka:n tiwa:le:w na:no, ka:n tikayo:t, a:. Neh niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Ke:mah. *Por eso** a:mo tikmati *porque** neh nika:n nocha:nkopa tiwi..., neh niwi:tsa nika:n *por** Zacatipan. Ompa nochi, *por** nochi i:n ne: de Cuesalan paratani nochi tikmatih, nochi tiki:xmatih *por, por** sa:lih. Sa:lih. Sa:lih wa:n miak ke:meh, ke:meh i:n teh mosa:lihwi:pi:l nimitsilwi:..., niki..., nikitstok a, teha:n tiki:xmatih sa:lih, i:x..., sa:lih ika i:xyewaliwi. *este** i:xmahtsa:l ika sa:lih, i:xmahtsa:l ika i:xyewaliwik wa:n oso i:xmahtsahtsa:l ika ko:koto:ntok ... I:nko:konto:ntok a ne: i:n i:xyewaliwi, tikokototsah, entó:s nochi tikma:nelowah Mm, yehwa ya yo:n kwi:ka kiliah ia:almo:yo. Mm, tak eski. Ke:mah. Ne: nochi yeha ne: ti..., a:, aha:. Tehwa:n iwki ne: te:chmachtih a:kin te:chmachtihka ke mono:tsa ia:..., ia:almo:yo ne:n kwi:katiw kwa..., yo:n nehje:n kohkoto:ntiw *hilo**. Ke:mah, yehwa ne:n ... Teha:n tikiliah te..., te..., tikpehpe..., tikpehpenah wa:n tikokototsah. *Porque** tik..., t'kokototsah ke:man tiktamipehpenah, nochi tikpi:pilahtiowih, entó:s tikonto:ntiowih ne:n i:xtahmachio. I:xtahmachio para kwali ne:, kwaltsi:n mo..., moi:xkwia no:, no: kwaltsi:n mota ya. N' i..., ke:mah yehwa ne:n sikie:ra chikwase:n, chikwase:n no: ika kowtsí:n se: kitetekwinowa wa:n ompa se: kina:lkalakihtiw a. Para paki:yo:t. Ke:mah. Pero paki:yo:t se:sah na:no nehnemi. Se:sah, pero tein yo:n para ne:n i:xta:tahmachyo ya. Yeh se: ko:koto:ntiw pos no: se: kitetekwinohtiw ika se: teisá: para se: kipano:ltihtiw yo:n ia:almo:yo kilwiah. Yo:n neh a:..., a..., Ke:mah. Neh a:mo ke:mah n'tetekwinowa *porque** neh nochipa nikma:pano:ltia ika *hilo**. *por eso** tapowal sah wa:n ika nomahpilwa:n nikoto:ntiw *hilo**, niktamachi:wa sah *hilo**, nikpowa ka:nachi i..., ka:nachi i..., ka:nachi kechpa ya:skeh, ka:nachi *vez** nikalaki:s i:ni. entó:s niki:xpowilia nochi n' *hilo**, nikta:tamachi:wa wa:n niko.., nikoto:ntiw wa:n a:mo teh nikwi nió:n se: kowit. Nochi nikma:kalakihtiw wa:n ma:chihchi:wtiw ika nomahpilwa:n. Tikma:koto:ntiw sah. Nochi, nochi n' ta:tamachi:wilia n' *hilo**, para a:mo nika:wilo:s *hilo** sayoh niktamachi:wa i:n ton *tanto** de weyak wa:n ka:nachi, ka:nachpa n'pano:ltili:s. wa:n ka:nachi iw..., ka:nachi i:xyewaliwik ya:s wa:n ompa yo:n nikoto:ntiw nochi para kwaltsi:n mo..., ki:sa kwaltsi:n *dibujado**, ki:sati. Ke:mah. kwaltsi:n i:xtahmachioh, kwaltsi:n pisi:ltik i:xtahmachio ki:sa. Ke:mah, ke:mah. Pero nochi ika tate..., nochi i..., nochi yeha i:ni. Pero i:n teh tikilia sa:lih, i:n no: kwali se: kokototsa wa:n i:n neh nikilia neh no: sa:lih no: se: kokototsa wa:n i:n nikilia i:xyewaliwik no: se: kokototsa. Ke:mah. Wa:n tein y..., yetok tein kisemela:w..., kisemela:wilia ... Wa:n onkak tein se: kokotochilia *por eso** telmiak xi:yo:t ki:saki. Ke:mah. Komo tikoto:nilih i:ni wa:n tikoto:nilih i:ni wa:n tikoto:nilih i:ni ... Ki:sati *hasta** mahtaktimo:me xi:yo:yoh, *hasta** mahtaktio:na:wi xiyo:yoh. *Hasta** kihtowah sempowal wa:n se:. Sempowal wa:n chikwe:i xiyo:t Xi:yo:kowit, ke:mah. Para nochi modibuja:..., nochi, nochi, nochi ki:saya, aha:. Neh niwelik *hasta** de sempowal wa:n chikwe:i xi:yo:t, yeha yo:n niweliko wa:n nikihkitik ke:nah nit..., Para nochi yowi ne:n i:xta:tahmachyo. Pero semi telowih nanah. Owih pero komo se: kinehneki se: weli, se: weli. Pos we:noh na:no, *este** tasohka:matik miak tine:chyo:lmela:w i:n mowi:pi:l wa:n no: nikitako ya wa:n takah chi:chiko to..., totanemili:l wa:n ti..., tikto:ka:itia ma:tachihchi:w ke:ní:w mono:tsa. Telowih. Se: weli, se: weli, ke:mah. Se: kiowihita i:n ... toma:chi:walis. *Este** ka:nachi xiwit na:no tikpia teh titahkiti? Tak nehjó:n ka:n nikmati yahtok pero ne: ke:man ya ke:meh se:, se: sempowal wa:n kaxto:l xiwit xa:. A:, titahkiti. Ke:mah, nipe:wak nitahkiti. De tiwelik. Mm. Neh nikpia tahko *ciento** wa:n chikwe:i xiwit de niwelik nitahkiti, de niwelik. A:mo, neh *apenas**. *Porque** nikpia ekintsi:n e:yi powal wa:n chikwe:i wa:n nikpiaya mahtakti xiwit *cuando** neh niwelik i:n, i:n sa:lih wa:n i:n i:xyewaliwik. Wa:n neh *cuando** nimo..., we:noh ke:man nimo..., pe:wak nimoskaltihtiw, nikinitaya ne:pa no:..., ¿Wa:n a:koni teh mitsmachtih? Pos tehwa:n te:chmachti nehjó:n siwa:t se:, siwa:t ... *Primero** se: te:chmachti:skia mono:tsaya. A:kon siwa:t *o** siwa:t, oso ka:ni, a:. A:mo nikelna:miki ke:ní:w mono:tsaya na:nahtsi:n, mote:nkepak, a:mo kinekik te:chne:x.., te:chnextili:s. Mm, mm. Sepa se: kite:mohkeh te:chne:xtilih yeh mono:tsa Concha Juárez Salgado. Mm, mm. Entó:s a:mo mitsne:xtilihkeh mocha:nkopa, ke:meskia de mo..., mo..., de mowe:i..., a:. Yehwa i:n ... Ompa, ompa te:chne:xtilih pero no: kimachtihkeh, a:mo nikmati ka:ni kimachtihkeh. A:mo de mo:momá:n, mowe:ina:n, ke:meh ... A:. Wa:n yehwa no: ... A:mo, a:mo *porque** yehwa:n a:mo kichi:wayah. Wa:n neh niknehnekik. Mm. Pos nimo..., nimo..., we:noh pos no: ne:chka:w nota:totsi:n mah nik..., mah nimomachti wa:n *hasta** a:man nikchi:wa *porque** nikwelitak i:n tekit nikchi:was. Mm, mm. Neh nochi nimomachti i:n kami:sah, nochi kwali nikchi:waya. Mm. Wa:n de niwelik yeh pos no: niwelik i:n wi:pi:lmeh, nochi nikinchi:waya. Ekinika pe:wak ... No: niwelik neh i:ni pero *este** tikmatis kami..., kami..., kami:sah a:mo ni..., a:mo nikchi:wak *Porque** neh nikitak kachi *más** nikpiaya *más, este** ti..., kachi tekit nikpiaya i:n tama:tahkiti:lis ke *todo** de n' mah ne:, mah, mah nikami:sahchi:wa wa:n no: niwelia n' kami:sah pero neh nikelka:w ke:man pe:wak, pe:wak nitahkiti. Kami:sah. Pos neh sikie:ra para neh nimakia ya nikchihchi:waya *porque** pos neli a:mo ahsi tomi:n para se: moma:patili:s. Pewak nikihkiti miak xi:yo:yoh de i:n ma:ta:chihchi:w. Entó:s nikelka:w ta..., kami:sahtamach, mm. A:man a:mo n'chihchi:wa ok. Mm, we:noh na:no telmiak tasohka:mati ne: se:, se: to:nal niwa:la:s wa:n sepa tine:chyo:lmela:was toni ne:n tikchi:wak wa:n ke:ní:w tikchi:wa mowi:pi:l Ta: no: iwki neh, achto neli nimoskaltih yehwa nikchi:waya, pero ke:man nimomachtih ya ika i:n tahkiti:lis pos yehwa ya pe:wak nikchi:wa wa:n wi..., ne:n kami:sah a:mo nikchi:wak ok. Yehwa i:n *más** nimomachtih. Se:, ke:man sepa niwi:tsa nimitswa:lkwili:s se: nosa:lihwi:pil tein *más** kwaltsi:n tachihchi:w Wa:n ihwa:k a nimitsye:kne:xtili:s koma:mo tiweli, mah niow na:no. kwaltia no:, kwaltia no: na:nah. We:noh na:no. Tasohka:matik tine:ch..., tine:chilih ke:ní:w titahkiti teh, neh niwa:le:w ompa ne: San Miguel Tzinacapan, mm. We:noh, we:noh. A:mo teisá:, we:noh, we:noh, entó:s, aha:. Timotaskeh sepa ya na:no, mah niow. We:noh na:no timo..., ni..., niowa, ne: *este** sepa timoitaskeh a:it ke:maniá:n. *Este** ta:ká:n sentahman tine:ch..., tine:lna:miki wa:n tine:chte:mo:sneki *o** tika:hsika:matisneki noma:tachi:wi:l, ke:ní:w ni.., ka:ni nietok. Ke:na:mo na:no. Ke:na:mo na..., Neh niwi:tsa de ne: Tepango, Zacatipan. No: ni:xpowtok nika:n Cuesalan. *Este** ke:man tiknekis titatsi:ntokas *por** no..., *por** noto:ka:i, nimono:tsa Francisca Rivera Pérez wa:n ni..., ni..., ompa nicha:nchi:wa nika:n i:n, a:man nicha:nchi:wa i:n xola:l Cuesalan. Wa:n *este** komo tikneki tine:chtatsi:ntoki:s, welis tine:chkalpano:s. kwaltia no: na:no. Ampó:n s..., ampó:n nimitsachkawi:ko ya wa:n *este cuando** tikpias pa:kilis welis nimitsne:xtili:s ma:tachihchi:w. kwaltia nona:ntsi:n komohkó:n. Entó:s timonawatiah na:no, mah niow sepa. We:noh na:nah pos ... *Porque** timotaskeh se: to:nal, a:mo n'mati ke:maniá:n. Pos neh no: nika:n ni..., Entó:s ke:man sepa niwi:tsa xa: tine:chkowili:s a nowi:pi:l. kwaltia no: nona:n mah ... kwaltia no: nona:n. Wa:n ihwa:k nimi..., n'wa:lkwis sepa se: nowi:pi:l *más** kwaltsi:n wa:n tikwelitas. Xa: tikwelitas tein noma:tachihchi:w. Xa: ihwa:k ok timoyo:le:was tine:chkowili:s, mm. We:noh. kwaltia no: na:noh, neh no: ni..., Nimitsnawatia no: nika:n, miak tasohka:matik wa:n neh niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. A:mo teisá:, mm. Wa:n nimono:tsa niCelina Gonzalez Nazario. Ta: se: kelka:wa, mm. We:noh. Mm, tasohka:matik, mo..., moto:ka:i pero xa: nikelka:was sepa, mm. Mah niow.