A:man. Entó:s tehwa tikmatisneki ke:ní:w mochi:wa se: ma:se:walkali. 'Ne:chilwi. Ke:ní:w se: ma:se:walkali. Pos ma:se:walkali se: kichi:wa *primero** se: tasentilia n' kwameh, wa:n ompa de petstik yetokeh ya n' kwameh. nochi taihtiyo:meh, kale:walmeh, *este** kiliah te..., ne:..., ka:lte:mpio kilwiah wehka:wta:tomeh, kalte:mpio tein ka:mpa motsi:nketsa n' kale:wal. Ompa ne: tatahko, ne: mono:tsa, kilwiah tatahko..., tatahkoyo:t, wa:n ompa sepa ne:paka *de este** n..., ne:pa de ne: ahko ya *caballete**, ka:mpa mokwa:ta:li:tih n' kale:walmeh. *Caballete**, yehwa yo:n t'matisneki n' teh n' kali, ihko:ni mochi:wa, achto se: tasentilia n' kwameh, ompa petstik yetokeh ya n' kwameh, nochi a, n' kwameh n' tein mokwiskeh n' ahko, entó:s pe:wa ompa se: tatamachi:wa ya n' ta:lpan, xtatamachi:wa ya n' ta:lpan ka:nika moketsaskeh n' kalikximeh, ompa ihkó:n se: tatamachi:wa se: kita:lia ya ke:meh tehwa:n tima:se:walmeh a:mo *metro**, tikwih n' kowit wa:n ihkó:n t'ta:liah, se: nika:n *cargador**, wa:n ompa nika:n sepa t'ta:lia n' taihtiyo:n, ika *tikidescuagrarowah** wa:n para ompa ya se: kichi:was n' koyok, no: se: kichi:was n' kalikxit se: kito:kas, se: kichi:was a n' *hoyo**, Ompa se: kichi:wa ya n' *hoyo**, ka:mpa se: kichi:was a n' *hoyo** entó:s ika se: tatamachi:wa *mismo** n' kowit. Ihkó:n ta:tomeh kichi:wayah wehka:w, a:mo *metro, que** a:man nochi *metro**. Yehwa yo:n. Entó:s ompa yo:n se: kichi:wa ya n' *hoyos**, ompa ke:mah se: kiketsa ya n' kalikximeh. Ompa de se: kketsa n' kalikximeh se: kitili:ntia ya, pa sepa se: kita:lilia ya n' *cargador, para** mah *derecho** moka:waka:n, se: ki..., tatili:ntia ya pero mah kipia ya *cargador, para derecho** moka:was se: kitamachi:was *pa' centro** ke:ní:w ox kwali yetok, a:mo kwali etok, entó:s *como que** se: kitokihtiw, ta:ká:n te:nto:ktok ihkó:n pos se: kimela:wa, se: kiitstok ka *mismo** ne:n..., ka yo:n *cargadores mo que**, entó:s ompa se: taahkota:lia ya nochi yo:n, ompa soh se: kitili:ntia ya n' kalikximeh, t'ta:lia nika:n *cargador**, seko no:, ompa seko nika:n taihtiyo:t, ompa ke:mah se: tatili:ntia ya, nochi yo:n mah se: kilpi ika *lazo para** a:mo chikotia, mon..., ta: mo motapowa, yowi se: *lado** wa:n newí:n sepa ihkwí:n mote:nto:ka, wa:n para a:mo se: kilpia, kilpia ne:n ta:tomeh kichi:wayah, kilpiah ika *lazo** wa:n tatili:ntiah ya n' kalikximeh, para a:mo i:n sa ilakats. Entó:s ompa yo:n kitili:ntiah ya nochi petstik n' kalikximeh, ompa kitihtiyah ya n' ta:nka:yo:t, kita:tamachi:wah n' taihtik ox kwali etok oso a:mo xa:ká:n chikotik, entó:s sepa se: kitokiya, entó:s para se: kitili:ntihtiw. n' kalikximeh. Ompa kwali moka:wa ya, se: tatili:ntia ya *mo que** se: k..., taitak a nochi ke:ní:w yetokeh, e..., se: kipaliwili..., ki:..., kipilowilia:yah n' ta:tomeh tech..., se: tetsí:n *para derecho** moka:wa n' kalikxit. se: *hilo**, ika se: *hilo** ihkó:n kipilowilia n' tet, Entó:s mo yetok *a plomo**, pos yetok *derecho**, O:me kinchi:..., kinketstiwih wa:n ompa kitamachi:wa sepa seko. Iwki para moka:wa kwali. Wa:n sepa yo:n tatahko 'na:litstia:ka:n yo:n taihtiyo:t, pos ejo:n para a:mo tapowis se: kitamachi:wa *centro**, ka:nachi *vara** kipia nika:n wa:n ne: seko, para mah a:mo chikotia. Ompa pos kwali moka:wa ya, pos se: tatamachi:wa pos ttatili:ntia nochi n' kalikximeh, ompa ke:mah ne: wi:tse ya ne:n, se: kita:lia ya ne:n taihtio:meh ya. Ompa de taihtio:meh, ompa ke:mah ne: nochi ya yo:n taihtio:meh yetokeh ya, ompa t'ta:lia ya nika:n ne:n *sole...**, ne:n ta..., tat..., kalte:mpio kilwiah, ka:mpa motsi:nketsa ya n' kale:walmeh. Ompa ke:mah yo:n kita:liah ya yo:ni, nochi nika:n wa:n nika:n, ompa ke:mah *después** yo:n kita:liah ya n' kale:wal. Kita:lia se: kowit a nika:n tatahko, kikechilia se: kowit, ke..., a: wehka:w a:mo kipiaya *pie..., piederechos**, sanoke kita:lilia:yah se: kwowit, *horqueta**, wa:n komo a:mo kalikxit sah. Pero se: kitatekilia ya, kipia, mah kipia n' *imosca para** ompa mota:li:s n' *caballete**, entó:s ne: nika:n mokwitketsa ya n' kale:wal wa:n ne: ahko se: kkwa:ta:lia ya itech yo:n *horquetas, mo ke...**, ta: n' *para n' caballete** ya mota:li:s nika:n. Ompa ke:mah se: kitili:ntia no: yo:n kowit te:n *para n..., mah caballetes** ta: mota:lih ya n' *caballete** ompa ke:mah se: kitamachi:wa nochi ox kwali etok, tatahko moka:wa nochi wa:n komo a:mo entó:s se: kitamachi:wa, se: kitili:ntia sepa se: kitope:wa n' kowtsí:n mah momela:was. 'pilowilia yo:n *pilón** ne:n yo:n tet *mo que** ika we..., ika *hilo**, Ompa pos yo:n kwali moka:wa ya, entó:s pe:[wa] tikinta:lia ya n' kale:walmeh, kinta:liah ya n' kale:walmeh, ompa ke:mah *este** ki..., nochi *parejo**, ne:wí:n wa:n nika:mpawí:n kitekpa:nah *parejo**. Ompa ke:mah *este** komohkó:n kilpiah, a:mo kisohsoh, wehka:w nochi kilpia:yah ika kwomekat, a:mo kintsa..., a:mo kisoyah, entó:s pe:wa se: kiwi:pa:na ya, se: kilpihtiw *cada** kale:wal, se: kitsi:nilpia wa:n ahko, se: kitekpa:na kwaltsi:n, ompa xikihilpi a. para a:mo moli:ni:skeh ok, para a:mo moxola:was. Ompa yo:n tami tikihilpia nochi, petstik ne:wí:n wa:n nika:wí:n, komohkó:n *palma**, xa: tiki:xmati m' *palma**. Se: kitekiti a m' *palma**, ompa ke:mah se: kitap..., se: kisaka nochi, nochi, petstik, ompa ke:mah se: ki..., petstik se: kisaka m' *palma**, se: kitapa:na ya, ompa de se: kitapa:na ya, ompa se: kite:mowa ya n' *compańeros**, ta:ta:ke:walmeh para se: kiwi:pa:na ya itech n' kale:walmeh. Seki ne:wí:n kiwi:pa:nah, seki nipawí:n, se ma:tami se: to:nal komohkó:n se: kineki mah ma:tami n' to:nal, se: to:nal, se: miakeh, se: chikwase:meh. Petstik se: ma:tami a, ompa sepa se: kipantsakwati a n' ahko, ika *mismo m' palma, pero enteros** a, a:mo k..., a:mo, a:mo taxama:ni:l ok. Se: kipantsakwa ika se: mahtakti, mahtakti *palma**, se: kita:lia seki kowtsitsí:n ihkó:n a..., mahyá: *hojas**, wa:n ompa se: kilpilia ya ne:n n' *caballete** de ne:n *tapadera** ya. Kemih se: *de diez, doce, doce palmas**, ihkó:n se: *kkru:cruzarowa**, a:mo, a:mo seko sah ihkó:n se: kinepanowilia sano se: ihkó:n wa:n seki nika:n tatahko wa:n seki nika:n. Entó:s para kitsakwa, para a:mo kalaki n' a:t. Iwki yo:ni yo:n. żTikakik a, *tikentenderoh** ya? *Porque** neh de yo:n de m' pa..., li..., *de kalipalma** niweli n' oko..., *palmakali**, n' ta: nikitaya n' ta:tomeh ihkó:n kichi:wayah, ka:n iwki ki:saya. *Después** pe:wak no: nimochihchi:wilia, neh nikinitaya sah yejo:n kichihchi:wah. Ke:mah. Pos yo:n tami a, ma:tamih ya, kipantsakwah, ompa tami a n' kali. Ompa sepa pos yo:n nika:n yo:n komo ma:tankeh ya pos kita:liah ya, kinakastantsakwah ya nika:wí:n ka:mpa yo:n tapo:tok, ka:mpa ihkó:n motsak..., tapo:tok a. Inakastantsakka, *mismo** tsak..., *mismo palma**, no kipihpilowiliah, kitek..., kiwi:pa:nah ika *hilo**, ika kwomekat *que** a:mo onkaya *hilo**. Ompa de ma:tamih yo:n kinakastantsakwah *puro** kwomekat, a:mo, a:mo onkaya teihsá:, mah se: kikwi teihsá: *hilo, alambre** ke:meh ekintsi:n. *Alambre** n' kilwiah pero kwomekat, *alambrillo** n' kilwiyah. Entó:s *puro** kwomekat. De ompa yo:n tatami a nochi ahko, pos se: tachihchi:wa, ompa ke:mah se: kite:mowa ya n' kwowit, para se: tatsakwa ya m' *puerta** de n' taih..., tatsakwil a, ke:meh i:n. Yehwa ya ke:meh ne: *tarro** kixaxamatsa wa:n komo a:mo ki:xtatapatsah n' *tarro** wa:n se: kisoh..., se: kiwi:pa:na ya. Ika kwomekat n' ihilpitok. Wa:n no: kwomekat ika se: kwi:pa:na, [ko]mo se: kineki se: kixaxamatsa ke:mih ne:, ke:mih ne: ma:pata:wak, ika *hacha** seko se: kich..., wa:n komo a:mo t'tatapatsa n' *tarro** wa:n se: ke:witikehketsa ya ke:mih ne:, seh se:meh, seh se:meh se: kwi:pa:ntiw, se: tatsakwa ya. Ompa se: tamitatsakwa ya pos ompa se: yowi a, ompa se: mo..., ompa yo:n yetok a, ompa se: moyetoti a. Ihkó:n wehka:w n' kichi:wayah n' kalimeh. Wa:n komo a:mo ne: nejó:n, nejó:n chi:wiya wa:n kichi:wayah no: de xiwit n' kali, a:mo *palma**, kichi:wayah xiwit, anay, kiliah anay nika:wí:n onkak *o** chini:nah ixiwyo, pero yeh *más** owih *porque** kichi:wah *rollos** wa:n kilpihtiowih. Wa:n ne:n *palma** a:mo owih *porque** yeh sayoh se: kitatapatsa wa:n se: kiwi:pa:na, kwaltsi:n mochi:wa n' kali, a:mo taxiwtata n' tatampa, wa:n *cartón** ne: kawa:ni, ke:meh a:man onkak *cartón**, ihko:ni mochi:waya n..., kichi:wayah n' ta:tomeh n' kali de wehka:w. żTikmatik a? żToni *más** mochi:wa kwa:k se: ma:tami kalih? A:, *cuando** se: ma:tami a, pos ihkwa:k a n' tikihtowa ne:n mah se:, Se: kitio:chi:wa ya. se: kitio:chi:wa ya. T'ta:lia *agua bendita**, se:..., tikyewalo:ltia nochi n' kalihtik, Ompa ke:mah, tami a n' kali tami a n' kali ompa yo:n a:..., a:koni a yo:n tikilia, yo:n a:kin eski kwali tikilwi:s mah mitschihchi:wili se: *crucecito**, yeh para** tah..., yehwa ya n' tahpixkeh, ompa kipilowah ya kalihtik, kita:liah ya. Yehwa ya yo:n kaltahpixkeh moka:wa ih..., pero achto kita:liah n' tatio:chi:wala:t, Ompa kichihchi:wa ya yo:n a:koni n' tiknekis mah ki..., mitsilwi:s, tikilwi:s mah mitschihchi:wili n' *crucecito**, entó:s yeh kichihchi:wa ya wa:n ompa kita:lihte:wa ya, kit tamik a n' kali. Pero kipia de etos yo:n *crucecito, cada** kali. Pos ompa yo:n, iwki a yo:n nimitsilia, ompa pe:wa se: kichi:wa ya, *mo que** kichi:wah ya n' ta:tomeh katka kitekih ya n' kowit, kitekih kwowit *o** kwowit sah *o** ohtat, toni mo..., onkak ohtat, ohtat, komo a:mo kowit sah, yehwa ya n' ika tatsakwah ya, kichi:wah ya..., kitsakwah ya n' kali, para a:mo kala..., yo:n tatsakwah *por..., para** a:mo kalakis se: itskwinti, para a:mo kalakis se: piotsi:n, ta:ká:n se: kipia pio. Para mah metskalakiti itech se: *iplato, porque** ta:lpan, ta:lpan takwa:yah, a:mo ke:meh kintsi:n, nochi ta:lpan. Titakwa:s m..., wa:n a:mo mota:lia:yah itech *silla**, mota:lia:yah n' ta:tomeh, mota:lia:yah ika se: ikpaltsí:n ihkwi:ntsi:n, ta:lpantsi:n. Te:walkehkechiliah ya ne:n tapalo:l wa:n se: takwa ya, tikote:noh. Wa:n na:nomeh tisiyah a:mo ne:, a:mo ka..., a:mo ahko. Ta: tisiya ika tankwa:petat, ihkó:n ompa kiso:wtok m' petat wa:n ompa ne: tistok. Tankwa:ihkak n' tisi wa:n ompa *cerca** n' tikote:noh. Kita:l..., kita:lia wa:n kki:xtia itech metat, kikwe:kwe:chohtiw wa:n kta:lia n' koma:lko. Wa:n a:man a:mo, *diferente** ya. *Porque** a:man ma:ski ke:meh i:n siwa:meh ok..., tisih ok seki n' siwa:meh pero ahko ya metat. Wa:n ahko ya *bracero** wa:n wehka:w na:nomeh tisiyah ta:lpan. Ta:lpan ihkak metat, ta:lpan tiko:mit. Iwki yo:ni katka ma:se:wal. żYehwa sah? Ke:mah. *Que** a:xka:n ma:ski tisih siwa:meh *pero bracero** ya, ahko. Ahko yetok n' koma:l, ahko yetok. Wa:n metat ahko yetok no: metat. Wa:n na:nomeh yehwa:n kihyo:wihkeh *más, porque** ta:lpan ne:n..., pos xki:xeheko te:kokoh nika:n se: itankwa:y wa:n tak iwki tisi:yah, ika tankwa:petat. Nika:n etok n' imet wa:n nika:n etok n' tiko:mit. Kkwe:chohtiw ne: wa:n 'ki:xtihtiw wa:n kita:lihtiw nika:n, tech n' koma:l. Nika:wí:n takwah ya, se: takwa ya mohkó:n se:..., te:tamakah ya, ompa *cerca** no: n' ka:mpa n..., ka:mpa ne:n *cocina**. Ompa sah n' te:na:lmakatiw n' taxkal, kwa:lta:lihtiw itech xi:kal ka..., xi:kal katka, a:mo ke:meh kintsi:n. Onkayah xi:kalmeh wa:n yehwa kkwiyah para taxkal. A:mo ke:meh kintsi:n *puro plástico** taxkalxi:kal kita:liah. Ihko:ni wehka:w ne:n motekipano:koh n' ta:tomeh. Wa:n kahfe:ntsi:n te:makayah ika *sokitaza** wa:n komo xi:kal no:, de yo:n kwowxikal onkak, xi:kal *de árbol** onkak tsiwahkal, pero kwowit moketsa wa:n ta:ki xi:kal. Yehwa n' ika te:makayah n' kahfe:ntsi:n. Ekintsi:n a:mo ke:meh a:xka:n, xo:chiohkeh n' *tazameh** ika ttaih n' kahfe:n, ika ttaih, *hasta m' platomeh**. 'kwa:k *puro** sokikaxit katka, wa:n komo a:mo teh sokikaxit, komo a:mo kip..., a:mo se: i..., xi:kal ika te:te:kiliah n' emo:l. Ihkó:n ta:tomeh motekipano:koh. Wa:n kwaltsi:n *más** motekipano:koh, a:mo ke:meh e..., e:xpa n' takwa:yah n' to:nal, xki:xeheko takwahte:wa n' kwalka:n wa:n nepantah sepa kitamakatih, a:mo ke:meh kintsi:n. Pero neli n' tekitiyah, tietok *seis a seis** a:mo ke:meh..., *nada de las cinco** yowi a. żYehwa sah? Tamik. żTikmatik ke:ní:w n' tikchi:was n' kali?