A:man ta:tah xite:chtapowi ke:ní:w se: kichi:wa ne:n tikilia wito:n. Mm. Pos ekintsi:n name:chtapowi:ti ke:meh nikmati tepitsi:n de n' *antes**. Pos tehwa:n nehjó:n *cuando** no:pá:n iwa:n tinemiah pos tikchi:wayah, ka:mpa, ka:sá: ika tia:yah itampa se:, tehwa:n ti..., tikiliah xokot, *naranja, mata**. Ka:sá: ika tia:yah tikitah nentokeh semi *palomitas** wa:n seki yo:n tikiliah e..., e:lo:to:to:meh. *O** tikilia:yah semi yo:n *primaveritas** nehjó:n nemih. *O** seki** ne:n, seki *pajaritos** de no: kikwah xokot pos tikitah miak ne:n, yehwa yo:n poxkos no: semi kikwa xokot. Pos ompa ne: nentokeh. Kihtowa no:pá:n kihtowa, "Tiketsaskiah", kihtowa, "se:, se: wito:n". "A:", nikilia, "pos welis, welis", nikilia, "se: wito:n". ¿Tiweli?" Nikilia, "Pos aya:mo nie:kweli pero *de todos modos** tikitaskeh". Pe:wa kichihchi:wa yo:n witó:n no:pá:n. "¡X'tekiti", kihtowa, "seki kowtsitsi:n! Seki pisili:tos, we:noh, pisi:ltik, pihpitsa:wak". "Entó:s, wa:n nehwa", nikihtowa. Nik..., nikwiti, nikwiti se: kowit ihkó:n para ne:n wito:nkowit. ¿Pos de toni?. Pos pe:wa. "Nikte:mo:ti se: kowit tein achi ihkó:n mo..., mela:wak". Entó:s pe:wa tikchihchi:wah. Tikchichi:wah yo:n wito:n. Pe:wa tikchi:wah ihkó:n kowtsitsi:n, a:mo we:weyak. Ihkwi:ntsitsi:n. Entó:s ihkwí:n tikchi:wah nijó:n wito:n, nika:n titachkwah tepitsi:n wa:n nika:n i:n, titachkwah ihkó:n wa:n nika:n tikta:liah nijó:n *corralito**. Entó:s nika:n i:n. Entó:s nika:n tikehketsah sehse:, ne:n, nik..., nika:n tikehketsah sehse: *horquetita** tsikitsi:n. Wa:n nika:n se:. De yo:ni, tikta:liah ya ne:n xokot, *naranja o lima o** tikta:liah ya, tikiliah ne: chi:chiwala:yo:t iteyo. Tiktapa:nah wa:n nika:n tikta:liah. "We:noh, a:xka:n", kihtowa, "¡x'kwiti", kihtowa, "yo:n pahpatae:wat! Tiki:xtili:tih", kihtowa "yo:n ichti". Entó:s pe:wa nikwiti. Ke:mah kimali:na ya no:pá:n. Kimali:na kwaltsi:n, pitsa:wak. "A:xka:n x'te:mo", kihtowa, "se: ihkwi:ntsi:n kowtsí:n para ne:n mi:nkat". No: mi:nkat. Kita:lih yo:n mi:nkat wa:n kita:lih ihkó:n. *Aparte** yo:n mi:nkat ihkwí:n pilkatok ka:mpa nika:n pilkatok tsikilitsi:n ihkó:n wa:n *aparte** de weyak ihkó:n. Ihkó:ni. "Entó:s", kihtowa, "ihkwí:n tikchi:watih", kihtowa, "ne:n nochi tikta:lih ya ne:n ...". Nikilia, "*Parejo**, nochi ne: xokot, ne: nochi *parejo**. "A:, we:noh". Entó:s ne:chilia, kihtowa, "¡X'to:ka", kihtowa "ne: kowit, x'to:ka!". Nika:n etok ne:n *corralito** wa:n nika:n nikto:kak ne: k..., [*por]que** yeh pitsaktik ne:n *corralito**. A:mo we:weyak ihkó:n. Nika:n ihkó:n y..., yetoya ihkó:n. Entó:s pe:wa n'to:kak. Tik..., tikta:lilihkeh *hilo**. Ke:mah t'te:mpilohkeh ya. Nika:n t'ta:lilihkeh ya nijó:n sehse: *horquetita**. "¡Ekintsi:n", kihtowa, "x'te:mo se: kowtsí:n ihkó:n!". "We:noh". Pe:wa nikte:mowa wa:n nika:n tikwi:ltihkeh, nika:n etok ne:n kowtsí:n mi:nkat ihkó:n. Wa:n nika:n tikwi:ltihkeh ya ne:n *ganchito** wa:n ihkwí:n yetok. Entó:s ihkó:n mahoktok de n' ta:ltsi:n, ihkó:n, a:xka:n ke:mah kita:lih ya ne:n posali:toh ihkó:n. Ihkó:n kita:lilih ya. Ihkwí:n. Entó:s nika:n etok ya n' kowtsi:n. We:noh kita:lilih. "We:noh", nikilia. "A:xka:n ke:mah tiowih", kihtowa, "ne: parahko sepa okseki tikinte:mo:tih". Tiahkeh seko, itampa se:, ne: chi:chiwala:yo:t se: we:i *mata**. Ompa tikinahsitoh ompa ne: miak takwahtokeh n' chiktehtsitsi:n. "We:noh", kihtowa, "ekintsi:n", kihtowa "'taketskeh ya" kihtowa. "Ekintsi:n seko tiowih. Nika:n tikinitas sepa *igual**, ¡x' teki kowtsitsi:n!". Ompa ke:mah nikteki tein weli kowtsitsi:n ya ompa, sepa nikteki pos ta: ne:. "¡Teh xkitati! 'Kitati xa:, xa: se: yetos a *mientras** ke nima:tami nika:n". *¡Uta!** nikitato ni..., nikita ompa pilkak a se: *paloma**. Ompa pilkak, nikita ehekai:xko ihkó:n. Itech imetswa:n nochi mopilohkeh ompa itech, itech imestwa:n mopilowah ihkó:n. Nikita ehekai:xko ihkó:n pa:pata:ntok. Nikilia, "Popá:n 'wi:ki". "¿Ke:yeh?" "Nika:n etok se: *paloma** mokwik ya". "A:mo, tite:kaya:wa." Nikilia, "¡Xwi:ki *carrera**!". "A:", kihtowa, "*paloma** takah. Pero a:mo xmomowti", kihtowa, "yo:n a:mo, a:mo ya:s", kihtowa. "Ta: kwali kikwik itech imetswa:n, ihkó:n". Pa:pata:ntok, ihkó:n pa:pata:ntok. 'Ki:tskih. "I:n *paloma**", kihtowa, "a:mo tikmikti:skeh, a:mo takoko:l", "¿Ke:yeh? Pero ta: i:n we:lik". Kiht..., nikilia, "Tikwa:skeh". "I:n tikwi:katih", kihtowa "yetok se: *jaulita**", kihtowa, "wa:n nijó:n ompa tikta:li:skeh". Ihwa:k tikchihchi:wayah nijó:n kowtsitsi:n de xo:no:t. I:n tikonkui..., kitehtekiah, kitehtekiah xo:no:kowit wa:n ompa kipia ne:. *O** yo:n, yo:n pesma, yo:n pesmatsitsi:n ihkwí:n nochi ki..., [ki]sohsoya no:pá:n. 'Kahkalakihtia:ya. 'Kahkalakilia:ya wa:n ki.... "A: i:n ompa tikalaki:skeh". "We:noh". Entó:s nijó:n kimetsilpih. Tikwi:ka se: *bolsita** de n', de *morral, morral**. Ihkó:n ompa kikalakih. We:noh. "¡Ekintsi:n sepa", kihtowa, "ekintsi:n ximomachti" kihtowa, "xtaketsa, xta:li!". Sepa ne: nikta:lih. Nipe:wa nikta:lia ya ne:, mahyá *atravesado** ne: niktek i:n. Neh nimowelitstiw a, ta: katka ninohne:l ok. Nimowelitstiw a, *porque** nikwi:ka ya *palomita** tikwi:kah ya. *Después** pe:wa nikpale:wia parahko no:pá:n. Sepa ka:mpa chi:chiwala:yo:t. Pos ompa nijó:n tima:tankeh. *Lo mismo**, seki nikwito, ne:n, ihwa:k nikwito se: kahfe:nkowit, kafe:nkowit, melaktsi:n. "A: nika:n nikwa:lkwi se: kahfe:nkowit". De yo:n *antes** onkaya yo:n kahfe:nkowit, mehmela:wak. Nikilia, "Se: kahfe:nkowit ne:pa yetok, ne: a:mo, a:mo no: ye:kselia ok, nikwiti yeh". "We:noh". "Sayoh", kihtowa, "xa: kwala:niskeh". "A:mo, ta: pos wa:ktok ya". "A: we:noh, kwit...,". nikwito. "A:xka:n ke:mah", kihtowa, "¡x'chihchi:wa", kihtowa, "teh!". Pe:wa nikchihchi:wa ya, ke niwelik, niwelik. Entó:s 'taketskeh ya wa:n tiahkeh ne:wí:n sepa tiowih. *¡Uta!** seko tikinahsitoh no: m' *palomas**, nentokeh itampa se: xika:lkowit. Kihtowa, "Pero nika:n", kihtowa, "nentokeh", kihtowa, "sepa *palomas**". "A: we:noh, sepa oksé tikta:li:tih". Ompa miak nentokeh de yo:n chi:chi:ltikeh wehwei:n, seki wehwei:n wa:n seki tsikitsitsi:n. We:noh pe:wa tikta:liah nijó:n. Tikta:lihkeh seki nió:n, yehwa ya, ne:n, nijó:n, wito:n. Kihtowa, "¿Tikwa:lkwik, ne:n, tamali:n seki?". "Ke:mah, nikwa:lkwi o:me, e:yi, xa: se: ma:kwi:l". "Entó:s tikehketsatih, tikehketsatih, no: ke:meskiah nejó:n, we:noh pero *primero** tikchihchi:watih ne:n wito:n wa:n mokwis". Entó:s tima:tankeh yo:n wa:n sepa tiwi:tseh. Tikitah nika:mpa ompa pilkak se: yo:n pe:sohchikteh. Mm, sepa pa:pata:ntok kai:xko , ihkó:n. Pos nikilia, "Mokwik se: pe:sohchikteh ne: tani". "A: we:noh". Wa:n niktomak wa:n sepa niye:ktaketsak. Ne: parahko sepa niow. Parahko niow nijó:n takah no:, no: tak takwa:ya yo:n kiliah te:na:ka:l. No: takwa:ya, no: 'kwa:ya yo:n. Ompa niow, *¡Uta!** nikita se: *pajarito** xoxoktik. Mm, nikno:tsa no:pá:n nikilia, "¡Xiwi:ki!" "¿Ke:yeh?". "Nika:n pilkak se: *pajarito**, xoxoktik a:mo niki:xmati. We:i ite:mpi:l". "A:", kihtowa "ne:n", kihtowa, "mo..., mokwik". Nikilia, "Mokwik". "A: we:noh, no: ehekai:xko ne:pa." Nikilia. "Semi ne:che:kma:tehtepi:nih ya". "A:", kihtowa, "takah te:na:ka:l, *pico de canoa**". Kihtowa, "*porque rarayado**", kihtowa, "n' ite:mpi:l". Nikilia, "A:mo niki:xmatia". We:noh, de yo:n tikinkwikeh, no: nimowelita ya. Nijó:n *pajaritos** tikinkwikeh, ne:n, chiktehmeh. Entó:s ompa ke:mah pe:wa. Pe:wa nijó:n tikin..., tikchihchi:wah ya nijó:n, nijó:n wito:meh. Pero yo:n no: taman. *De veras** yo:n komo se: mokwi:ltih, se: i:xko se: kipitsi:ni:s se: i:xtololo, *porque** ahkotsikwi:ni. Wa:n ekintsi:n no: *igual** no: kichi:wah pero a:mo ihkó:n, ekintsi:n kita:liah oksé: *hilo**. Wa:n tehwa:n yo:n de ichti tikwiah *porque antes** a:mo teh *hilo** katka. Yehwa yo:n tikwiah. *Hasta** tamali:n tikwiah yehwa de n' ichti tikintakechilia:yah yo:n [nimi]tsilia *palomitas**. Tikintakechilia:yah *palomas** no:. Yeh no: ka:mpa, ne:n, se: *vez** neh nimitsilia ompa ne: tikitatoh, tiketskeh ne:n wito:n. Wa:n kihtowa no:pá:n, "Tikwa:lkwi ne:n tamali:n". Nikilia, "Etok ok", nikilia, "xa: ma:kwi:l *o** chikwase:n". Teh mota:lia:ya wa:n kimali:naya yo:n pahpatakowit, yo:n ke:meskia kana:rtik, tein palaktik a. Tiki:xtia:yah wa:n kwaltsi:n ki:sa ichti. We:noh. A:mo semi takwa:wak. Ihkwí:n ne:n ti..., kitehtekia. Entó:s wa:n t'ta:lilia:yah posali:toh, t'ta:liah nika:n posali:toh. Entó:s, *después** tikchi:wayah ihkwí:n, ke:mah. "Ay", kihtowa, "ekintsi:n nika:n ne:stok ye:kmohtihtokeh *palomas**", "¿Mohtihtokeh?". "Ke:mah". Entó:s nochi itampa de ne:n pesma, kowit, ne: xi:kalkowit xi:ntok ne:. "A:, pos nika:n ne:nemih palo:mas, nochi moo:htiah". "Entó:s, ¡'ketsa" kihtowa "se: kowit nika:n" kihtowa "wa:n nika:n" kihtowa "wa:n x'ta:li yo:n *trampa!**. Tikta:li:s ihkwí:n, ihkwí:n tikta:li:s, ihkwí:n". Entó:s nika:n ihkatok i:n kowit wa:n nikahkwí:n ne: yetok. Entó:s nika..., nika:n nikta:lia se: kowit nika:n i:n, ke:mah nika:n [ika] xiwit nitahtatsakwa. Pos de nika:n yowia panowa itech ioh nika:n i:n wa:n ke:mah moki:tskia ya ihkó:n. [Ihk]wi:n. De ompa ke:mah, titaketskeh wa:n tiahkeh. Ne: ti..., tikitatoh ne:n *trampa**, a:mo teh mokwi yo:n, tikiliah, ne:n, itech wito:n. Ompa parahko tikinchiakeh, sepa tiwa:lahkeh tikitah ompa, ompa ne: sepa a:mo wehka:wak ke:meh se: *dos horas** tikchiakeh parahko. Tikitah ompa yetok se:, se: tewiyo:n. Yo:n ke:meh *pollito** papatakatok ompa ne:. [Ni]kihtowa, "¡'Ya:ti!", nikilia, "i:n tewiyo:n". I:pa niki:xmattok. Kihtowa, "Ne:, a:mo ya:s", kihtowa, "ta: ki:n..., miktok a", kihtowa. "Kitektok n' *hilo**". Ke:meh se: *pollito*. "¿Ox ne: no: tiki:xmati?". "Ke:mah, pos ta: tine:chne:xtilih ne: ke:maniá:n". Entó:s ne:..., ne:paka nikita wetstok papatakak se: moh..., molpih takah se: *we:ipaloma** de yo:n *kwa:moradi:tos**. Nikilia, "Wa:n se: i:n yetok *paloma**". "Mikik a". "Mikik a". Pos pe:wa tikin..., tikinwa:lkwih ya. I..., mo:stika sepa tiahkeh. Pos ika yo:n witó:n pe:wa nikchihchi:wa ya. Nikchiwa ya yo:n wito:meh. *Cada vez** ka:mpa se: *xokomata** pos niow nikitati a. Eski taki:s..., esk[i], eski t.... *Bueno** kiowtos oso taki:stos, neh niow *porque** nimowelitak de que nikinkwi i:n chiktehmeh. Mm, pero nehwa ne:chne:xtilih no:pá:n. Entó:s pe:wa ne:chne:xtilih. *Después** pe:wa nikwik a, ne:n, nikwik a, pe:wa nikinchihchi:wa ya no:. Pe:wa nikinchihchi:wa wa:n pos no: nimomatik. Pero ta: yo:n se: kita:lia itampa ne:n xokot. No: weli n' ahko, se: *corral** se: kichi:wa wa:n se: kita:lia ni:nipaka no: weli n' ahko. Ahko no: weli pero yo:n se: kita:lia ne:n *hilitos de trampa** ne:n *corral**, ahko se: kita:lia para yo:n e:lo:to:tomeh *o primaveras**. Ahko takwah. Entó:s se: kita:liti yo:n *corralitos** itech i:n xokot, ahko takwah, tikitas papatakatok a ne:n e:lo:to:to:t, yo:n kohkostikeh. Entó:s no: se: mowelita ya, mm. Entó:s no:tikwa:yah ya chi:lposo:n, a:ko:loh no: semi we:lkeh. Ke:mah wa:n pos yehwa yo:n nochi nikitak. Yehwa yo:n poliwia de n' wito:meh pero pos ekintsi:n nochi no: ta..., no: taman kita:liah, ekitsi:n a:mo kachi se: kita ok, de nijó:n wito:meh, ne:n *pajaritos**, ne:n chiktehmeh. Nehwa wehka:w ihkó:n nikitak wa:n pos *más** nemiah ok *palomitas**. Ekintsi:n no: nemih pero a:mo semi ok. Yo:n, yo:n *palomitas** semi kikwah xi:kalkowtet. Entó:s ompa se: kintakechilia ya wa:n se: kwa:lkwia nijó:n. Entó:s *igual** ne:n *primavera**, no: nemih itampa, no: nemih. Wa:n yehwa yo:n kikwah wa:n pos ne: ahko pos miak *pajaritos** takwah, ahko. Pos kipanxi:niah ya, yehwa ya kololowah ne:n *palomitas**. Ka:mpa a:tawit pos no: ne:nke:n se: kinta:lia *trampa** pos ta: mokwih *porque** tai:tih a:tsi:n wa:n ompa ya ne: kite:mowah ne: ton, ton 'kwa:skeh. Entó:s ompa se: kinkwih pero yo:n wito:n no: kwaltsi:n pero semi tel, semi se: kimowilia. ¿Pero ke:yeh?, komo *te:toca:roh** yehwa se: itoskak *o** se:, se:, se: i:xko pos te:i:xwehwelo:s. Pero yo:n a:mo, a:mo mikih yo:n *palomas o** ke:ní:w. Yo:n *paloma**, yehwa ya name:chilia tatayewaloh, tatayewaloh, papatakatok, mm. Papatakatok ompa ne: *hasta** .... Pos koma:mo miki, tak mikis komo wehka:wa ompa yetok, ta: mets..., [mo]metstili:ntia, mm. Yehwa name:chilia ke:ní:w se: kichihchi:wa nijó:n. A:mo se: kichihchi:wa ihko:ni, we:noh, *rueda**. Se: kichihchi:wa ihkó:n, mm. Ihkó:n se: kichihchi:wa ihkó:n. Nika:n etok n' kowtsí:n, nika:n etok, ne:n, *ganchitos** nika:n i:n, wa:n se: kita:lilia kowtsí:n para ahowtok. *Asi que** yowi a nika:n *pajarito** kita n' itakwal ne:, yowi a, yowi a nika:n paniá:n taksati, mahoktiki:sa ya wa:n mets..., mometsihilpia ya. Mometsilpia nika:n kalaki de i:n, kalaki i:ni wa:n motili:ntia ya nika:n i:n, papatakatok a, papatakatok a, pampilkak ihkwí:n, pampilkak ya. Ke:mah, yehwa nijí:n semi, no: kwaltsi:n nijí:n tekit de m..., para se: kikwa:s nijó:n chiktehtsitsi:n, mm, mm. ¿Entó:s nochi a de wito:n? Ke:mah. We:noh x'te:chilwi moto:ka:y. N[eh] nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. ¿Ka:nachi xiwit tikpia? Nikpia *sesenta y tres**. Wa:n xola:l ka:mpa tiwa:lewa. Pos ka:mpa niwa:lewa ne: Tozán, Jonotla. Wa:n tinemi. Pero ekintsi:n nietok Xopanaco, ne: San Miguel Tzinacapan We:noh tasohka:matik miak.