Takahtilih na:no. Kineki:n na:nah. Ne: xa: niwa:la:ya, nimi..., niknenti:ko seki cha:lemeh xa: tikwelitaskia tikowaskia se:. A:, tiknamaka cha:lehmeh. Ke:mah. Wa:n ke:niwki yo:n *Este** ti..., pero tak mah nimitsne:xtili, ta: ya:ken niwa:lah, nimitsnamaki:lti:ko, *este** xikita sah i:n nikwa:lkwik. kwaltia komohkó:n nikitas kie:ra ke:ní:w tachihchi:w. In nikwa:lik, kita sah i:n ne:n, i:n cha:leh *este** e:yi xi:yo:t x'mowiso. I:n e:yi xi:yo:t, ehe. E:yi xi:yo:t. A:, neli yeh. Aha, nika:n i:n. I:n e:yi xi:yo:t i:n nik..., nik..., nikwa:lkwitok i:ni. pero i:ni komohkó:n ti..., de i:n, i:n se: nimitsmakatok i:n e:yi xi:yo:t wa:n i:n se: xikita sah, i:n se: chikwe:ixi:yo:yoh nikwa:lkwik pero teh xmowiso katí:n tikwelita, yeha i:n cha:leh oso i:n cha:leh tikneki. Ke:mah. I:n de chikwe:i wa:n i:n se: de e:yi xi:yo:t. Wa:n i:n kahka:nachi a no: tate:k tikchi:wa ne:n cha:leh. Ke:mah. A:, tikneki tikmatis i:n ka:nachi, a:. Nikneki nikmatis. Pos i:n xikita sah, i:n ke:meh kipia e..., e:yi powal wa:n ma:kwil *centímetro** kipia i:ni de pata:wak wa:n entó:s nikta:lilia n' *hilo** se: *ciento** ika o:me powal *hilo** i:ni. Mm, de weyak. Wa:n ika weyak nikta:lilia o:me *metro** ika na:wi powal *centímetro** de weyak, mm. De weyak. Iwa:n ya ite:mpayo. Mm, ke nika:n ite:mpayo tika:wililhte:wa i:ni, komo tikneki tikchihchi:was, komo teh tikneki tikchi:was. Ke:meh i:n nimitsne:xtilihtok, ke:meh i:n nocha:leh. Tika:wilia sempowal *centímetro** de ne:paka. De weyak. Wa:n nika:n ka:mpa titamiti tikta..., tika:..., tika:wa ya sempowal wa:n mahtakti *centímetro** de weyak no: ka:mpa tiki:xti:ti. Ke:mah. *Porque** i:n kowmeh a:mo aki ok se: kichihchi:wa. Ke:mah, ta: pos no: kitsakwilia ya ne:n ... Ke:mah motokotsowa. Mm, motokotsohtiw n' *hilo**, mm. Kati:ye:h tikwelita na:no, yeh i:n tein i:n, i:n e:yi xi:yo..., e:yi xi:yo:t sah oso i:n chikwe:i xi:yo:t. Nehjó:n achto xine:chilwi ke:ní:w pe:wa tiktehte:ka, ke..., ke:mah ox ta:lpan. A:, de i:n nimi..., A:, yeh ne: nik..., ni..., niko..., nikwi se:, se: *tabla**, nikowa wa:n ke:mah n'ta:tamachi:wa ihkwí:n se: cua:cua:rtahkone:meh. Mm. Pero kihtowah kit i:n se:, se: *kwa:kwa:rtahkone:t neh nikilwia, kipia kit mahtakti *centímetro**. Ke:mah. Entó:n ompa ne: nikwa:lkoyo:nihte:wa ne:n ta:blahtsi:n wa:n sepa se: nikoyo:nili:ki. Ohka:n nikoyo:nia iekapan wa:n sentapal no:, no: ohpa:n iwa:n moi:xna:miki. No: ohka:n. Wa:n tatahkoya:n se: takoyok kipia no: para ompa moi:xkelpacho:ki a wa:n tatahkoya:n kipia ma:mahtakti *centímetros** nochi kohkoyoktik *hasta** ke:meh weyak n' *tabla**. Ke:mah. Ompa yo:n teh tikmati a ke ton, para ton tikneki t'chihchi:was, para cha:leh *o** para kechpa:yoh. *O** para wi:pi:l *o** para wi:pi:lkone:t. Nochi yetok. Nochi ompa yetok. Aha:, para kechpa:yoh sayoh t'ta:liliah *este** sayoh se: *metro** ika s..., ika ka..., kaxtol *centímetro**. Para che..., para chaleh, para kach..., kechpa:yoh. Para ... Para kechpa:yoh, kechpa:yoh sah. No:, no: cha:leh pero tikiliah kechpa:yoh, mm. Wa:n cha:leh tikta:liah ya ne: e:yi powal wa:n ma:kwi:l *centímetro** 'ta:liliah. De weyak, de pata:wak. De pata:wak, de pata:wak. Wa:n o..., o:me *metro** ika o:me powal *centímetro** t'ta:liliah ika weyak De weyak. Entó:s mo..., mo..., ki:sati ke:meskia mah tikihto:ka:n o:me *metro** wa:n ika na:wi powal *centímetro** ika weyak, mm. De weyak. Wa:n ka:nachi de tapowal n' *hilo** tikta:lilia na:nah. Mm, yeh ne: para i:n chal tein nimitsne:xtilihtok a. I:n kikwi, komo tikchi:wati i:n tein chikwe:i xi:yo:t. sayoh tiktehte:kas se:, se: *ciento** ika sempowal *hilo**. Se: *ciento** ika sempowal *hilo** wa:n komo para wi:pi:l. Mm. Para wi:pi:l yeh sayoh ... Ompa yo:n teh tikmati a ke:ní:wki tikneki, *este** os para, para, ox pata:wak oso pitsa:wak. Komohkó:n kipia ne: se:, se:, se: sempowal wa:n mahtakti *o** sempowal wa:n kaxto:l *centímetro** ika pata:wak entó:s tikta:lili:s ne:n wi:pi:l *solamente** e:yi powal. E:yi powal. E:yi powal *hilo** wa:n komohkó:n tikta:lilia para, para de o:..., o:me powal *centímetro** ika pata:wak kipia tikta:lili:s *este** komo wi..., wi:pi:l kipia tikta:lili:s *este** e:yi powal wa:n kaxto:l. E:yi powal wa:n kaxto:l, komoke. Mm. Ika... Ne:n *hilo**. Mm. Wa:n para wi:pi:l ika we:yak nika:n tikta:li:s para wi:pi:l *este** sayoh mah ne: sempowal wa:n se: *metro** ika sempowal wa:n mahtakti *centímetro** ika weyak ne:n wi:pi:l. De weyak. Mm, wa:n komohkó:n ke:chpa:yoh sayoh se: *metro**. A:. Wa:n ika, ika sempowal *centímetros** ika weyak. Ke:mah. Aha:, nochi, nochi a:mo sentaman sah, no: ta:tamachi:wtok para we:i *chal**, para nohne:l *chal** Nochi yetok sah, nochi ta:tamachi:wtok. Ke:mah. Wa:n komohkó:n yo:n ika mokwa:ilpiah. No:, no: mahyá: tahkitil no: ke:meh, tikilwiah tehwa:n tai:xkwa:ilpi:lo:nimeh Ke:mah, ke:mah, aha:. No: tachihchi:w ke:meh i:ni. Yeh nochi sa:lih ke:meh i:ni pero kilwiah sa:lih pero neh nikilwia neh i:x..., i:xmahtsa:l tahkitil, i:xmahtsa:l tahkitil. I:xmahtsa:l. Antó:s yeh se: kita:lilia *solamente** wa:n kaxto:l *hilo**. A:mo miak semi, pero ehe:yi tapowal, eheyi: tapowal *por** se: tapowal. A:mo miak wa:n ika weyak ... Ehe:yi tapowal wa:n komohkó:n ika weyak *solamente** tikta:lia yeh para yo:n kwa..., kwa:..., kwa:ilpilo:nimeh. *Treinta y cinco centímetros** De weyak. Mm, de weyak. E:yi powal wa:n t..., sempowal wa:n kaxto:k *centímetro** de weyak pero i:xta:tahko nochi, ke:meh i:n nimitstapowihtok nochi de ta:tahko. Ke:mah, ke:mah. Aha, para teh tiki:xmela:wati:w a. Mm. Komo no: timoyo:le:wa sa:te:paniá:n tikchihchi:wa i:n *chal**. Ke:mah. Pero nikneki na:no xa: tine:chkowili:s sikie:ra se:tsi:n, sikie:ra para no..., kie:ra para notaxkal, ne:pakawi:n nimokowili:s, ta: wehka niwi:tsa. Wehka tiwa:l..., ka:n tiwa:le:w teh na:weh. A:, ompa tiwa:le:wa. Neh niwi:tsa *hasta** ne: Zacatipan, ne: *este** Tepango, Zacatipan, *hasta** nika:n, mm. Wa:n no: nii:xne:stok ne: i:n Cuesala:n, teha:n nika:n i:n Cuesalan, teha:n nika:n i:n Cuesala:n ti..., Ne: ke:man nochi nika:n te:aca:wia:yah nika:n Cuesalan. Pos ... Wa:n no: wehka niwi:tsa wa:n n'nekia xine:tsi:n sikie:ra se:tsi:n ma:s[ki] de i:n, ma:s[ki] de i:n neh nikilia neh i:n tahkitil i:xmahtsa:l. Ke:mah. Pos yeh no: ne:nke:n tsi:nki:stok i:n, i:n *rebozo**. Ehe, wa:n ka:nachi a no: ipati:w ne:n ... Mm. I:n *rebozo**, i:n *rebozo** ne: nimitska:wili:s na:no ma:s[ki] telte:tsa:wbara:toh, niteltapolowa ta: ... No: *hilo** no: yawi ne: e:yi powal *peso** ne:n tahko *ciento** ipati:l de *nohilo porque** se:sempowal wa:n ma:kwi:l *cada cono** wa:n nikowa o:me Ke:mah, ta: pati:yoh. Entó:s nimitska:..., nikitska:wili:s i:n cha:leh, xikita sah, telkwaltsi:n tila:wak. Ke:mah. Pero i:n tahkitil kita i:xma:matsa:l, nochi yeha. Nochi yehwa. Nochi yeha, sayoh porin niki:xtahmachio:tihtiw. I:n nimitska:wili:s i:n *chal** ika, ika o:me *ciento** Ika o:me *ciento**. O:me *cinto** Wa:n komo se: kineki mah, mah kiwi:ka miak taman i:xchihchi:wka:yo. Pe..., Pero i:n *este** a:mo, pero i:n, ke:meh i:n sa:lih a. Antó:s i:n *más, más** tepitsi:n *menos** ne:n *hilo porque** kachi ke:ski, kachi ke:ski *hilo porque** tikomoya:wati i:xsehse:. Wehka tsikwi:ntiw. Wa:n i:n i:xmahtsa:l yowi i:xoho:me. Mm. Wa:n i:n sa:lih yawi i:xsehse:. I:xsehse: yowi. Entó:s nika:n sayoh tiktehte:ka, komohkó:n yeha i:n de chikwe:i xi:yo:t 'chihchi:wati. Sayoh t'tehte:ka sayoh se: *ciento** ika sempowal *hilo**. I:xehe:i. Ke:mah, para n' cha:leh, ke:mah, mm. Aha, para n' cha:leh, yeha tein nimitsilihtok para weyak. Wa:n para nohne:l pos ne: no: *igual** para tein i:xmahtsa:l wa:n no: *igual** tein i..., i:n sa:lih. Pero no: iwki sah nochi tein wehwei *rebozos**, aha: wa:n tein para ne:n tat..., e:yi, de e:yi *cuarta** de chal** ika pa:pataktsitsi:n. Ke:mah. *Este** kiwi:kas tahko *ciento centímetros, cincuenta cent..., centímetros** kwi:ka ya. Ke:mah. I:n mah tikihto:ka:n, mah, ma:ski koyo:kopa tikihtohtokeh ya. *Este** mah yeha i:n mah kwi:ka komohkó:n yo:n cha:lehkone:t a, entó:s yeha sah yo:n tiktamachi:wilia se:, se: tahko *ciento centímetros** kita:lilia. Ke:mah. Para se: cha:lehkone:t wa:n para we:i cha:leh entó:s tikta:lilia e:yi powal wa:n ma:kwil *centímetro** ika pata:wak. Yehwa ya kiliah *setenta y cinco centímetros** coyo:kopa, *setenta y cinco**, a:mo. *Sesenta y cinco**. Mm, *sesenta y cinco, sesenta y cinco, sesenta y cinco centímetros**, mm. *Por eso** e:yi powal wa:n ma:kwi:l, mm. A:ah, aha. Antó:s *este** yeh nimitsilia neh komo teh tikneki kati:nyeh ya n' cha:leh t'chihchi:was. Tikchihchi:wa cha:leh kone:t, tikchihchi:wa we:icha:leh *o** tikchihchi:wa para ke..., take..., takechilpi:lo:ni. Para mokechpa:yoh sayoh yeha n', se:, se: *metro** ika mahtakti *centímetro**. Ke:mah, ke:mah, ta ... Komo tikneki mah nohne:l, para sayoh mokechpa:yoh. Wa:n sayoh mokechpa:yoh wa:n tein *más** ahsitok we:i kechpa:yoh tikiliah teha:n Para sayoh kechpa:yoh, kechpi:kkat. Tikta:lia se: *metro** wa:n semp..., sempowal *centímetro**. Tikta:lia para we:i kechpa:yoh, pero tiki:xkepacho:ti, tiki:xmela:wati o:me *metro** a wa:n ika sempowal, o:me powal *centímetro** ya mochi:wati a de weyak. Ke:mah, de weyak a. De weyak a. Ke:mah. Mm, wa:n ompa yo:n *hilo** para yo:n tikchi:was no: tikta:li:ti ke:meskia mah tikihto:ka:n *mohilo**, a:it a katí:n tikneki tikchi:was komo ke:meh i:n nimitsne:xtilihtok a de teh..., tahkitil i:xmahtsa:l, pos ompa tikta:lili:ti se: *ciento** wa:n sempowal *hilo** no:. Ne:n tatehte:k, ke:mah para kechpa:yoh ya. Para i:xmahtsa:l, para kechpa:yoh, mm. Para kechpa:yoh a. Wa:n komohkó:n tikneki para ne: we:i, we:i *chal** eski Entó:s ompa 'ta:li:ti se: *metro** i..., a: ompa, para we:i cha:l tikta:li:ti se: *ciento** ika o:me powal wa:n ma:kwi:l *hilo**. Para we:i cha:leh, we:i chal. *Más** pata:wak a, *más** pata:wak a wa:n *más** weyak a, mm, mm. No kwaltsi:n para kwaltsi:n tila:wak yowi. Para we:i cha:leh, para tepitsi:n achi i:x..., i:xtsaktok wa:n wa:n no: i:xtsaktok tepitsi:n ki:sa. Wa:n para i:n sa:lih yeh nochipa, nochipaa xkelna:miki na:no Para n' cha:l we:i wa:n pata:wak se: *ciento** wa:n sempowal *hilo** se: kita:lilia, ma:ski we:i, ma:ski tsikitsi:n. Ma:ski de pata:wak, mm. Pata:wak wa:n weyak. Ke:mah. Aha. De pata:wak a, ke:mah. Mm, *este**, yeha yo:n nimitstapowia na:no wa:n ... Ne:chkwi:lia na:no, ne:chkwi:lia sikie:ra se:tsi:n, ne:chkwi:lia. Pos xikita sah nona:ntsi:n pos ekintsi:n a:mo noma:ko ne:n ipati:w. Pero *pues** nika:n i:n toxola:l tehwa:n i:n San Miguel Tzinacapan pues miak kaltsitsi:n yetokeh ... *A ver** ka:ni a mitschi:wilis:keh kwalta:kayo:t, mitskwi:li:skeh i:pa wi:pi:ltsi:n pos nimitskwi:li:skia neh pero yehwa ya n' ipati:w a:mo toma:ko. ˇAy dios! a na:no ne:x..., Ma:ski nimitskwe:ntahti:s tahko komohkó:n, nimitskwe:ntahtia wa:n tine:chixta:wili:s tahko. Pos wehka ya niwa:le:w *hasta** ne: s..., *hasta** ne: Tepango kwalka:n, ye:kkwalka:n niwa:le:w na:no wa:n ekintsi:n ka:n sikie:ra nitakwahtok. Wehka ya tiwa:le:w. Ke:mah, ta: pos neli i:n no: se: maya:na se: ohtoka. Mm, ke:mah. Entó:s komo tine:chkwi:lia xne:chmaka sikie:ra tahko. Ke:mah. Pos kwaltia komohkó:n, tak mah moka:wa komohkó:n wa:n sepa tikitaki:w *a ver** ke:maniá:n sepa tiwi:tsa wa:n ... kwaltia komohkó:n na..., Mm, a: we:noh. Entó:s meh na:no xke:waya ne:n tasa:ltsi:n wa:n mah niow *porque** tayowati. Tayowati neli, telmiak ... Neh nimono:tsa niCelina González Nazario, nietok nika:n San Miguel Tzinacapan. Kan teh tiwa:le:w teh nona:ntsi:n. Tayowati. Ke:ní:w timono:tsa na:no chika. A:. a:ah. Tepango. Tepango, Zacatipan. Neh ko..., [...]ka:n ke:masá: tikahsika:matisneki ke:niwkitik noma..., noma:tachihchi:w. *Este** kwali tine:chtsi:ntokas *por, por** noto:ka:i, nimono:tsa Francisca Rivera Pérez. Iwki moto:ka:i teh. Aha, iwki nimono:tsa. Mm, ne: xitatsi:ntoka ne: Tepango ke:man tiahsis ka:ni nimoahsi. Ke:mah, komohkó:n ... *Eso**. Ompa mitsi..., mitsilwi:skeh *porque** no: ne:chi:smattok miakeh towa:mpoywa:n. Ke:mah. Mm, we:noh na:no telmiak tasohka:matik mah niow wa:n sepa nikitaki:w tein moka:wa ok no do..., notaahsika:yo:w. Ke:mah ta ... A:mo teisá:. Ke:mah, tiwi:tsa, tikitaki:w, ta: nika:n tehwa:n xola:l San, San Miguel Tzinacapan. We:noh na:nah. Mm, mm. Aha, mah niow na:no, mm.