*Bueno** pos na:nah ekintsi:n tehwa:tsi:n kwali 'te:chtapowi:s ke:ní:w ne:n wehka:w tapa:tskayah Mm, *es que** tiktekiah owat, wa:n tiksakayah, 'te:mah ka:mpa *trapiche** wa:n mo:stika kwalka:n, se: o:rah de tane:si tikwitih kwa:koweh ixta:wat wa:n tikwa:ilpiah ya wa:n ke:mah tikta:liliah *yubo** wa:n kowyu:ntas** tikwa:ilpiah. Wa:n ke:mah ti..., tikwa:ilpiah wa:n tikilpiah itech *espeque** wa:n mota:liah o:me:n trapi:chehtsi:ntan wa:n tikalakiah owat, se: nika:n, se: nepa mowa:lkepa ihkó:n. Entó:s pe:wa 'tapa:tskah ya, lo..., *seguro** de tane:si 'mattok de tono:ras, se: o:rah de tane:si, ke:mah tapa:tsaka ya, tipe:wah ya. Entó:s ne:pa tikitah ox tahko ahsi a *caso**, kitaxo:taltiliah ya para mah molo:ni a. Ke:mah tepitsi:n tamolo:ni wa:n kipahyo:tiah ya, kownex tikpa:tayah wa:n mi:xte:ka wa:n t'te:kiliah ya para mochi:wa ya kwali *panela**. Ke:mah kitatokiliah, kimanah, kimanah *hasta** tsokowa:ki, *hasta** mochi:wa nekti, ke:mah pe:wa nehjó:n mochi:wa *panela** ya. Chochopoka ya, tachochopoka, mochi:wa *panela** ya. De *panela** mochi:wa, se: kima:nelowa ya ika se: kowit, tikiliah tehwa:n tahmolo, entó:s t'ma:nelowah, t'ma:nelowah *hasta** kitiliah ya kwali *punto** moka:wa ya, ki:xtiah ya. Ke:mah kinelowah, kinelowah wehka:wa, *hasta** kwali kitah ke: kwali a para kite:te:kaskeh ika *moldes**, se: kite:te:ka ya, ke:mah se: kite:te:ka, ne:pa se: kitekpa:na ya, mah se:wi a para okyowatika se: kihki:xtia, se: kipihpi:ki a, ke:mah. Wa:n itech i:n tekit te:wa:ntiah *este** nochi ta:kameh *o** no: tapale:wia yah siwa:meh. No kwaltia tisiwa:meh. kwaltia tisiwa:meh, se: mota:lia trapi:chehtsi:ntan, se: kalakia owat wa:n ne:paka se: wa:n se: mopale:wia. Wa:n se: tamana, se: kitatokilia *caso** no: se: kwaltia se: siwa:meh, ke:mah *por eso** se: kimati ke:ní:w se: kichi:wa, mm. Wa:n ta:kameh toni kichi:wayah. Pos tamanah ya no:, te:pale:wiah ya no:, tamanah yehwa:n takalakiah seki ika n' owat, seki komo a:mo teyi, a:mo ahsi nochi ta:kameh, se: kowsaka para manis ne:n *panela**, pos se:, tapale:wiah siwa:meh ya, mm wa:n ne:n, nehjó:n seki sepa owatekih. Pos ika yo:n timosempale:wiah ya, ke:mah pero yo:n chi:walis semi *fuerte**, mm. Ke:meh ka:nachi tokni:wan tapale:wiah para tapa:tskah. Pos se: mosempale:wia, se: miakeh, se: o:men sah a:mo se: weli, mm. O:men ta..., nimitsilihtok, se: nika:n takalakia, se: ne:paka mowa:lkepa, ke:meh yo:n tietok, ompa 'kalakia n' owat seko, *es que trapiche** e:yi, ihkó:n, ihkó:n. Tatahko yetok te:na:n tikilia:yah, ninipaka tanakastan tein pilimeh, entó:s nika:n se: ihkó:n kikalakia n' owat, se: nika:n, mm. Entó:s mochi:wa ya nekkwa:t wa:n se: tapa:tska ya. Tikihtowa nankipahyo:tia:yah, ke:ní:w nankimatiah. Ke:mah, tikpahyo:tia:yah ika kownex. Ke:mah para kwahkwali *panela** ki:sa, kownex se: kipa:ta wa:n se:.... Mi:xte:ka se: kichia, se: kite:kilia sakie:ra o:me *viaje** para yehwa yo:n ye:kkwahkwali *panela** kinamakah, mm. Wa:n tikihtowah no: kima:nelowa:yah, koma:mo se: kima:neloh. Ka:n kwaltia, tata, ke:mah tata. Entó:s se: kima:nelowa, de pe:wa chochopoka ya pe:wa ya se: kima:nelohtiowih ya. No tikihtowa:ya i..., ihwa:k *este** mo:stika kikihki:xtiah ya ne:. Ke:mah. Mo:stika kwalka:n se: kihki:xtia itech *moldes**, se: tapihpi:ki a, ke:mah. kwali 'te:chtapowi:s ke:ní:w se: tapihpi:ki. Pos ika to:tomo:ch se: tapihpi:ki oso ika owasakat. No: weli ika owasakat se: kita:ta:lia, se: ke:kelpachowilia *panela**, o:me se: ki:xna:miktia wa:n se: tapihpi:ki a, se: kihilpia ika xo:no:t, ke:mah. Tehwa:tsi:n *este** tikmattok ke:ní:w se: kito:ka ne:n owat. Ke:mah. Owat ikechtayo, ke:mah se: kito:ka oho:me. Ne: ke:man t'to:kayah sayoh ika kowitso:k, a:mo ke:meh a:man kichi:wah, nochi *hoyos**, e:mah tiktachkwiliah wa:n tikto:kah oho:me owat, ninipaka ihkó:n momaxalowa. Wa:n yehwa ya yo:n selia ya, mochi:wa ya owakone:meh, mm. Ka:nachi xiwit wehka:wa se: kito:ka owat wa:n para se: kiteki kwali. Se: xiwit wehweia, mm. Ke:ní:w se: ki:xmati n' owat ika kwaltias a para se: kipa:tskas. Tein xo:chiowa. Tein xo:chiowa ya, chika:wak a, mm. Tein pilimeh ok, pos aya:mo xo:chiowa, selik ok. Yo:n ihwa:k kinamakayah sayoh *panela o** no: 'kowayah nekkwa:t. No:, no: te:kowilia:yah wa:n nekti no: kikowah wa:n *panela** tiknamakayah, katka *barato**, katka nahna:wi tomi:n. Mm, a..., ka:sá: ika *a veinticinco** se:hse: tomi:n kilia:yah, mm. Yo:n nekkwa:t toni kichi:wilia:yah tein 'kowayah. Pos tayih, tayih, ke:mah, taya:yah tokni:wa:n. A:kin a:mo kichi:wa pos wi:tsa 'kowaki ka:mpa kimantokeh *o** nekti kikowakih, mm. Wa:n nekti ton, ton kikwiah. Nekti pos yehwa yo:n se: kikwa ika witsti ata, *hasta** a:man, mm, yehwa yo:n se: kikwa, para witsti se: kimana, ika se: kikwa ya sepa. Wa:n no: moka:wa ya ne:n ipachio n' owat. Ke:mah, ne: kasa:cheh tikilia:yah, ke:mah yeh nehjó:n tikmimilohtiowih ya. Ke:mah, tiki:xtiliah i:xko wa:n t'mimilohtiowih, mm, tikchipa:wah, para chipa:wak ki:sa ya n' *panela**. Wa:n yo:n ika toni se: kiki:xtilia. Ika *mismo** ixi:wah tein ika se: taxi:wahwia, mm, ke:mah, se: kichi:wa ya *mas**, koma:mo se: kipia de yo:n tepos, a:man a..., wehka:w a:mo teh teposmeh katka. Tikwiah de xi:kalmeh, tikohkoyo:niah wa:n yeh tikwiah, mm. Ika toni se: 'kohkoyo:nia:ya. Xi:kal, se: xi:kaltsi:n ihko:ntsi:n, se: 'kohkoyo:nia itsi:ntan wa:n ke:mah para se: ta:taxi:wahwia ya, kihilpia ika kowit, kemetstiah. Ke:mah se: taxi:xi:wahwia ya para de po:poso:ni nekkwa:t para a:mo mimilowi, mm. Wa:n owapach toni kichi:wilia:yah. Owapach se: kikwi a para se: ikochpet katka tikinchi:wayah kochpetameh, tankwa:pechmeh wa:n seki para tataya, ika t'manah ya, mm. Ke:niwki yo:n tankwa:pech. Yo:n se: kwi:pa:na achichi i:n *mesita** ke:mah se: kiniwi:pa:naya wa:n kochpetat se: kichi:wa we:i ke:meh i:n *mesa** etok, yehwa ne: ke:man katka n' tapechmeh para kochih. Tehwa:tsi:n xa: tiweli t'chihchi:wa ne:n kochpetat. Neh niweli, niweli wa:n niweli tankwa:pech nikchi:wa. kwali 'te:chtapowi:s ke:ní:w se: kichi:wa yo:n. Se: ki..., se: kilpihtiw ika xo:no:t, se: kwi:pa:na, mm. Yo:n tankwa:pech toni ne:n kikwiah. Yo:n itech, de ta:lpan se: tisiah, wa:n se: motankwa:pechtia, ne: ke:man nochi ta:lpan 'tisiah, a:mo ahko. Ta:lpan timotahtankwa:ke:tsah, titahtapaya:nah ya, ke:mah. Ne: ke:man a:mo onkaya tonika se: kwe:chos nextamal, *solo** metat. *Bueno** pos a:man 'te:chtapowih ya nochi ke:ní:w ne: se: ki..., se: kichi:wa i:n *panela** ke:ní:w tapa:tskah, xa: wel 'te:chtapowi:s se: to:nal tein ke:man, teh *este** tipano:k ne: wehka:w, ke:ní:w ne, ton o:rah name:wayah wa:n nochi tein tikchi:waya. Pos wehka:w time:wayah kwalka:n, de 'tapa:tskayah time:wayah de, nehjó:n nimitsilihtok se: o:rah se tane:si, a:man ke:ní:w nankiliah se: o:rah de tane:si, ehe, para titapa:tskah o:rah. Ke:masá: tikchi:wayah o:me *paila**, entó:s pos kwalka:n time:wah. kwali 'te:chtapowi:s a:koni iwa:n 'tapa:tskaya wa:n ke:ní:w nochi nankichi:wayah. No:pa:wa:n wa:n nokni:wa:n, ke:mah. No:pa:wa:n wa:n nokni:wa:n iwa:n 'tapa:tskayah, mm. Ke:meh itech katí:n *tiempo** nantapa:tskayah. Wehka:w a. Ke:meh, s..., nitsikitsi:n katka. I:pa pe:wak ni..., nitamati i:pa nehjó:n tapa:tskah, ke:mah de pe:wak nitamattiw, nikpiaya *tres años, cuatro, cinco**, se: tamattiw a, ke:mah, se: chikwase:n xiwit se: pili tamattok a. Ke:mah, entó:s nehjó:n kitstokka toni kichi:wah, se: tapale:wia ya komo se: te:nawatiah, no: se: kichi:wa ya, sikie:ra kwa:kweh se: kipe:wa, ke:mah. Tehwa:tsi:n ihwa:k tipili katka, toni semi 'tapale:wia:ya. Nitape:waya wa:n niowapachsakaya. Ke:mah, niowasaka ma:ski ka:n ma:kwi:l owat ne:chilpili:ti:h wa:n no: ne:chma:maltiah, ke:mah. A:konimeh *más** name:chpale:wia:yah. Ka:n a:kah, tehwa:n sah *mismo** timopale:wia:yah, nokni:wa:n sah, katka o:men ta:kameh tein tayeka:nayah, ke:mah. Wa:n nehwa ya wa:n ompa se: nokni:w, pos yeh okachi pili katka ok. Wa:n yehwa no:má:n te:chtixilia ya wa:n 'tapa:tskah ya, no:pá:n yeh kitatokilia ya ne:n nekkwa:t. Wa:n mokni:wa:n ta:kameh, tikihtowa wehwein, toni kichi:wayah. Pos yehwa:n tapa:tskah trapi:chehtsi:ntan wa:n yehwa:n owatekih, yehwa:n kowtehtekih, nochi kichi:wayah para mochi:waya ne:n *panela**. Ta:ka:n teisá: tikelka:w kwali 'te:chtapowi:s ok. Pos no..., nochi a kit tein, tein ti..., titapa:tskayah iwki a ke:meh nikihtohtok. Komohkó:n a:mo teh tikelna:miki ok kwali 'te:chili:s moto:ka:y. A:mo ta: name:chili:ti ok se: tein tieto:kayah ya. ¿No: kwali name:chili:s? *Este** sa:te:pan. Sa:te:pan, a: we:noh. Entó:s mah nimitsilia, pos ke:meh name:chilih Eugenia Samitez Lucas. Ka:nachi xiwit tikpia. Ne:, *setenta y tres**. Katí:n xola:l tiwa:le:wa. San Miguel Tzinacapan pero nimoskaltih ompa ne: Tatsa:walo:ya:n. *Bueno** pos tasohka:matik miak.