We:noh ekintsi:n xite:chnohno:tsa de i:n ta:taman komekat, *este** tein onkak. we:noh *pues** o:me taman ne:n, miak taman komekat pero komo ke *este** ohka:n sah tikwis seki tein tikwih wahkalkowit wa:n seki tein ika se: tahtalpia. Ekinika xite:chnohno:tsa i:n kowp..., *este** seki kiliah kowpoposokani, teh tikilia poposokani, ke:niwki i:n. A: pos ekintsi:n ne:n name:chili:ti tepitsi:n loké:s de n' nik..., nikkamti sah *porque** a:mo teh se: kelna:miki pero name:chili:ti pero name:chili:ti. I:n poposokani, nehjí:n kwaltia para nehje:n tama:chihchi:walis, [iwki yo:n], wahkaltsitsi:n nochi kichihchi:wah *o** teisá: ihkó:n pos tikitah *o**.... Yehwa nehjí:n [kiliah yo:n] poposokani onkak nehjó:n de e:yi taman, seki ista:k wa:n seki chi:chiltik. Wa:n chi:chiltik nehjó:n, seki nehjó:n wehkapan mo..., momehmela:wa, mehmelaktik seki wa:n seki yo:n ihista:k ihkwí:n yowi, ta:tayewalowa inhó:n ke:meskia ne: moyewalowa. Pero no: kwaltia, pero i:n poposokani pos kiliah ke pos *antes** ne:n tota:tahwa:n nehjó:n kitayah ke a:mo, a:mo kinservi:ro:s i:n, a:mo kwaltias para tei[sá:] nehjó:n se: kikwis. Wa:n *después** nehjó:n kitakeh pe:wa ki..., no:pá:n pe:wa kikwelpachowa, kikel..., kita:tamachi:wa ika ima:i ihkó:n, wa:n kwelpachowa, entó:s kita ke a:mo posteki, entó:s kihtowa ne:n, i:n kwaltia para ne: wahkaltsi:n. Entó:s kichihchi:waya ihkó:n se:, se:nyowaltik ihkó:n, yowaltik kichihchi:wayah ihkó:ni, ompa ke:mah tikchihchi:wayah yo:n, kwaltsi:n kipostekiah ni:nipaka wa:n ke:mah kita:lilia:yah ne:n .... Ta: kiso..., kisoyah, de kisoyah, entó:s kita:tamachi:wayah ihkó:n ika se: *hilito**. a:mo ika *metro** ta: ika *hilito** kitamachi:wayah, *qué tanto** de nika:n wehka wa:n *qué tanto** de, de weyak, nika:n kita:lia:yah no: nika:n de pata:wak *qué tanto** de wehka wa:n nika:n *qué tanto** de wehka, entó:s de ompa ke:mah ompa kikwi:ltia:yah ihkwí:n, kite:nkwi:ltia:yah wa:n ompa kisoyah ya, nika:n kita:lilia:yah, nika:kwí:n wa:n moka:wa ya kwaltsi:n ihkó:n, sepa kita:lia:yah ne:n, kita:lia:yah ne:n xo:no:t. Ompa kita:lia:yah, nehjó:n kihilpihtia:yah ihkó:n, kwaltsi:n ihkó:n tiki..., tikihilpitia:yah wa:n ompa ke:mah kimali:nayah ihkó:n ne:n xo:no:tsi:n, Kichi:wayah ke:meh yo:n tamali:n, ke:meh yo:n tamali:n kichi:wayah, seki koto:nia wa:n seki a:mo koyo:nia, kwaltsi:n ihkó:n kichi:wayah wa:n oksé: taman no:, de i:n yowaltik pos kwaltsi:n no: kihilpihtia:yah, ihkó:n kiyewalohtia:yah, kiyewalohtia:yah, ihkó:ni *hasta** tatahkoya:mpa kisenilpiayah, kolo:chilpia:yah, ihkó:n ya. Entó:s moka:wa ihkó:n, tepitsi:n we:wehka ihko:ni pero pos nehjó:n yo:n kikwiah para teisá: tama:mal, para kiltsi:n *o** para sintsi:n, para teisá: ihkó:n kwiah. Wa:n nehjí:n wahkal i:n tein kisoyah de n' ihko:ni, achi ihkó:n niki.... Yo..., we:noh, no: ihkó:ni i:xtapalweyak, ompa kita:liah se:kone:tsi:n *cuando** yo:n nemi oso ihkó:n de panta:ltsi..., de: we:i, ihkó:n de weiak. Ompa kipanta:lia:yah wa:n kima:ma:yah, kilpia:yah, kita:lia:yah, kima:itia:yah ika yehwa yo:n xo:no:mekapal. Yo:n xo:no:mekapal ki..., kichihchi:wayah kwaltsi:n, ihkó:n kite:tekpa:nayah no:, kipowayah ne:n xo:no:t, kipowayah ihkó:n de, se sempowal ne:n n' ima:i, nika:n mahtakti kita:lia:yah wa:n nika:n ne: no: mahtakti. Entó:s ne: ki..., ninipaka kikwiah, ihkó:n kitekpa:ntia:yah mochi:waya sempowal, sempowal mochi:way ihkwí:n pa..., de pata:wak, pata:wak ne:n mekapaltsi:n ompa ke:mah kichi..., kita:lia:yah ihkwí:n nehjó:n kitekpa:ntia:yah ihkwí:n ika se: .... Ihkó:n ne: ki..., nehjó:n ke:meskia se: *hilito**, ihkó:n kichi:wayah wa:n ompa kilpia:yah ya, ke:meskia no: ki..., kilpihtia:yah, ompa kwi:ltia:yah ne:n mekat de ne:n xo:no:t, mekat,kiliah tamali:n, mekat wa:n kitamachi:wayah ihko:ni *qué tanto** de, de weyak wa:n ke:mah ki:xo:kwelpachowa:yah wa:n kilpia:yah ya ne:n wahkal. Ke:mah kima:mahtia:yah ya ihkó:n, kima:mahtia:yah ihkó:n a:mo, a:mo, a:mo koto:nia, entó:s pero yo:n xo:no:t kikwiah no: de yo:n a:mo i:xpoposowi, seki nehjó:n i:xmolochtia ihko:ni. kwaltia yo:n no: kwaltsi:n no: ihkó:n ne:n xo:no:tsi:n, de n' a:mo kipia n' i:x, ke seki kipia ii:x wa:n ne: kwaltsi:n de yo:n i:sta:kxo:no:t kipia ne:n ihkó:n se:semela:wa ne:n xo:no:t tikwiah. Wa:n yehwa yo:n ne:n tikitayah yo:n poposokani, semi, semi kwaltsi:n yo:n, yo:n kwaltsi:n mo..., mochihkolowa ihkó:n, mochihkolowa. No: *igual** oksé: de n' ista:k no:, no: kwaltsi:n pero yeh ne:n nimitsilia ne:n nika:n yowi ke:meskia tayewalowa ke:meh eskia ihkó:n chihkoliwtok wa:n yo:n ne: poposokani tein achi chi:chi:ltik, yo:n yowi wehkapan, mehmelaktik ihkó:n. Ahko yowi itech i:n kowit wa:n ninipaka ihkó:n, chihchi:chiltik ixo:chio, kwaltsi:n, ninipaka ihkó:n. Pero ima:te:mpan ka:mpa *cerca** de kipia ixo:chio, a:mo kwaltia, posteki, i:n kwaltia de itsi:ntan de n' pa:panki:stok, pa:panki:stok ihkó:n. Onkak seki pihpitsa:wak, pihpitsa:wak kikwih para yo:n kikwiah para yo:n yohyowaltik, ihkó:n yohyowaltik wa:n kit kikwiah yo:n, kikwiah wa:n ne: yo:n para ne:n wahkal yo:n achi tohtoma:wak, yo:n tato..., achi tohtoma:wak no: nimitsilia ika se: tamali:n kikwiah wa:n kitamachi:wayah pero a:mo, a:mo kikwiah yo:n *metro** tikiliah yo:n, ke:masá: se: kowtsí:n kikwih no: wa:n *qué tanto** de weyak, *qué tanto** de pata:wak wa:n pos yehwa nehjó:n no: ompa nik..., nikitak nehjó:n poposokani pos no:, no: semi kwali wa:n nie:wayo achi tihtila:wak no:, tihtila:wak n' ie:wayo poposokani wa:n se..., moka:wa kwaltsi:n nehjó:n seki chihchi:chi:ltik, kwaltsi:n moka:wa de se: kixihxi:ma. Se: k..., se: kixihxi:ma se:ki, se:, se:, se: tepos ihkó:n de ke se: kita:lia, se: kiko..., se: kichi:wtok, ihkó:n se: kichi:wtiw *hasta** ki:sa nochi ne:n ipane:wayo. Entó:s kwaltsi:n moka:wa ya wa:n ke:mah se: ki..., kitahta:liah nehjó:n xo:no:t, nehjó:n semi, semi kwaltsi:n no:, mm. ¿Ke:niwki ixiwyo i:n poposokani? A:, ixiwyo ne:n nextik, mm, nextik wa:n achi ma:pihpitsa:wakihkó:n, mm. I:n oksé: komekat mono:tsa tata:wikmekat, ¿Ke:niwki i:n? A:, tata:wikmekat, nehjó:n yo:n tata:wikmekat ne:n ki..., no: tata:wikmekat achi ista:k, wa:n yo:n no: yowi ihkó:n, yeh no: ikespan ihkó:ni, ihkó:n yowi, ihkó:n nochi motehtetsi:lohtiw, tata:wikmekat. Entós: yo:n no: seki, no: seki sah no:, no: onkak de n', de n' yowi ihkó:n mehmela:wak, de mehmela:wak wa:n no: yetok seki achi, achi ihkó:n chihchihkoltik ihkó:n, ke:mah. Yehwa yo:n no:, yo:n no: kwaltia, yo:n no: kwaltia ne:n para komekat para, para ika se: tahtalpia wa:n yehwa ya para wahkal, yo:n komekat ika se: kihilpia teisá: ihko:ni, se: tahtalpia, ika se: tawi:pa:na ihkó:n, a:mo, a:mo posteki de n' selik, ke:mah, yo:n no: kwaltia. I:n. ¿Ke:niwki n' ixiwyo wa:n ixo:chio? A:, ixo:chio i:n ne:n achi *moradito, moradito**, ahko mochi:wa, ihkó:n yowi no wa:n ahko mochi:wati a, ke:masá: ta:lpan ke:meh ne:. Wa:n ixiwyo. Ixiwyo yeh nehjó:n kwaltsi:n ihkó:n mote:tekpa:ntiw, mote:tekpa:ntiw itech ikowyo, ihkwi:kwí:n de wehweitsitsi:n, a:mo semi wehwei, *casi** ke seki its..., itsmoli:ni, a:mo mo..., mota:lia itsmol ohkó:n. I:n okseki komekat mono:tsa kwesalmekat. ¿I:n ke:niwki? A:, i:n, i:n kwesalmekat, yo:n no: yowi ke:meh ne: wa:n ihkó:n tayewalowa wa:n se: ki:xtilia se: n' e:watsi:n, moka:wa kwaltsi:n ihkó:n ra:ra..., i:ixtapal. Tikiliah *ra:rayitas** kipia, kwaltsi:n ihkó:n i:ixtapal, ihkó:n. Ke:meskia yo:n chihchi:chiltik ihkó:n, ihkó:n, ihkó:n, okachi kipia ihkó:n, ihkó:n wa:n nehjó:n no: kwaltia para ne:n wahkal, yehyewaltik, yo:n no: kwaltia. Yo:n ihkó:n yowi, ihkó:n yowi, ihkó:n yowi, ihkó:n kipia ipaniá:n ke:meh i:n, nochi ihkó:n, ihkó:n *ce:cerca** kipia, i:ixtapal ne:n *rayitas** ihkó:n ne:n ihi:xtapal, ke:mah. I:n ke:niwki ixiwyo wa:n ixo:chio. Mm, ixo:chio achi nehnextik, ke:mah, nehnextik no:. Wa:n ixiwyo. A:, ixiwyo. Ixiwyo yehwa ya ne:n achi, achi xohxoxoktik wa:n ika, eka..., ekayohyowaltik ihkó:n. I:n seki komekat tikilia witsmekat, ¿Ke:niwki i:n? Mm, i:n witsmekat, ne:wí:n ka:sá: ika tikitah itech tepe:t, ompa panki:stok wa:n i:n tikiliah yo:n wits..., witsmekat *porque** ka:mpa yowi ihkó:n nochi ihkó:n ne: ka:mpa ne:n itsmoli:ntiw ihkó:n tikiliah itsmol, ompa ki:stiw pané: witstsi:n, ihkó:n, ke:meh yo:n xokowits. Pero a:mo semi witsioh, kachi witsioh n' ima..., n' ima:ma:yo, n' mahma:yo ke:mah witsio ke:meh yo:n xokowits. Ompa ihkó:n tekpa:ntiw iwitsio, ihko:ni wa:n pos ne: nik..., nikowyotsi:n yo:n a:mo, *casi a:mo semi te:kokoh n', n' iwitsio ihkó:n ke:meh ke:meh xokowit pero n', nehjó:n ike:span ihkó:n yowi, ihkó:n yowi, ihkó:n yowi, ke:mah, yehwa yo:n. Wa:n ixiwyo wa:n ixo:chio, ¿Ke:niwki i:n witsmekat? A:, ixo:chio nehjó:n no:, no:, no: ihista:k, ista:k ixo:chio. Ixo:chio wa:n no: *casi** yeh ompa ihko:ni yowi, ihkó:n yowi, ka..., ka[mpa] ima:te:mpan wa:n ima:te:mpan ihko:ni, ihkwi:kwí:n ne:n ixo:chio pero ke:meskia mosa:lohtiw ihkó:n. Ke:meskia mosa:lohtiw nehjí:n xo:chit ihkó:n ima:te:mpan, wa:n ima:te:mpan de nika:n yowi ne: i:n mela:wak, ke:mah nika:n momaxalo:ti a, ihkó:n yowi nika:n momaxalo:ti a *hasta** ihkó:n yowi, *hasta** ima:te:mpan, ompa yeh ki:sa ya ne:n xo:chitsi:n, ihkó:n mo..., motekpa:ntiw. Ompa de motekpa:ntiw a ne:n ista:k, nochi ista:k ne:n xo:chitsi:n. Wa:n ixiwyo ¿Ke:niwki? Ixiwyo no: achi, achi nes..., nextik, chihchi:chiltik, achi ihkó:n, ihkwí:n yowi, ihkwí:n. Ixiwyo achi ihkó:ni yetok, ihkó:n, achi ma:yewaltik no:, mm. I:n oksé:. *O, o**. Wa:n yo:n no:, no: kwaltia para ne:n wahkal, no: kwaltia pero a:mo semi, kwaltia para yo:n yowaltsitsi:n kichi:wah, yo:n kwaltsi:n, yo:n kichi:wah *macetitas** kiliah wa:n yo:n yohyowaltik, ke:mah. I:n oksé: komekat 'to:ka:itia chili:yoh, ¿Ke:niwki i:n? A:, yo:n chili:yoh, yo:n chili:yoh ihkwi:ntsi:n tein achi mela:wak, ke:mah ihkó:n mochihchihkolohtiw, ihkó:n mochihchihkolohtiw. Se: kiteki wa:n se: kichi:wa ihkwí:n para se: kwelpachowa pero semi teltakwa:wak, achi tahtapa:ni. A:chi tahtapa:ni pero yo:n tikwih seki, semi tsikitsitsi:n ihko:ni para ihko:ntsitsi:n se: kichi:wa. Ne: *macetitas** oso teisá: ihkó:n se: kikwi pero yo:n a:mo semi wehkapan de mela:wak de ihkó:n, de *mas** ihkó:n motetsi:lohtiw, ihkó:n motetsi:lohtiw wa:n nehjó:n chi:chi:ltik ne:n n' i..., ikowyo, mm. Ixiwyo wa:n ixo:chio, ¿Ke:niwki? *Pues** ixiwyo ne:n, n' ixiwyo wa:n ne:n n' ikowyo no:, no: kwaltsi:n ma:yekawe:weyak ihkó:n wa:n achi chihchi:chihltik no: n' i..., n' i..., ixo:chio. Yo:n ixo:chio yowi, ihkó:n yowi, pero ihkó:n tehtetsi:ltik ihkó:n yowi wa:n ihkó:n tama:te:mpan wa:n ompa ya ki:sa ihkwi:kwí:n xo:chitsi:n. Ke:mah, chihchi:chiltik, chi:chiltik ke:meh ikowyo, ikowyo chi:chiltik n' ie:wayo, ke:mah. Nochi i:n, we:noh nika:n ahsi *este** pos ma:kwi:l taman ne:n komekat tein kwali se: kikwi wahkalkowit. I:n komekat tein i:n ma:kwil nika:n ti..., tite:chilwih, xa: cho:kiloh oso ka:n cho:kiloh. Ke:mah cho:kiloh, semi cho:kiloh, ke:meh i:n se: itilmah se: ki..., yo:n poposokani nika:n semi cho:kiloh moka:wa ihkó:n yohyowaltik, yohyowaltik ne: ke:meskia yo:n tapal, ke:meh yo:n cho:kil, a:mo ki:sa. A:mo ki:sa wa:n x'ta:lilia yo:n xapoh, teisá:, a:mo ki:sa, *antes** kita:lilia:yah yo:n o:mekilit, n' kita:lilia:yah nika:n pero a:mo ki:sa, semi telchika:wak nehkó:n n' i..., icho:kilo, mm. I:pa sayoh poposokani cho:kiloh. A:ah, no..., no..., nochi, nochi poposokani, no: ne:n tata:wikmekat no: ye:kcho:kiloh, no: *igualito** pero yeh ne:n cho:kil de ne: poposokani yeh chi:chiltik achi wa:n de ne: tata:wikmekat yeh achi ista:k icho:kilo, icho:kilo no:. Entó:s yo:n ki..., se: .... Tepitsi:n se: koli:nia wa:n ki:sa icho:kilo ihko:kó:n. Nehjó:n panchahchala:ni, panchahchala:ni n' i..., icho:kilo wa:n yek..., ye:kte:..., te:kwihkwi. Yo:n para se: ki..., se: kitekiti:w yo:n komekat se: mota:lilia teisá: ihkó:n tein ti:ltik *porque** [ko]moke tikwi:ka i:n pochiktiktilmah niman nochi, nochi se: ipoxko. Se: ipoxko wa:n no: te:i:xkokoh, pos se: mi:xahxi:ltia nika:n semi te:i:xkokoh no:, *porque** cho:kil. Ka:sá: se: kita pané: yo:n se:, se: chi..., se:.... A:mo se: ye:ktachia. Ke:mah, a:mo, a:mo *igual** se: ye:ktachia komo se: i:xko, se: ix[ko] chala:ni ne:n n' i..., yehwa ne:n cho:kil, mm. Komo se: i:xko chala:ni yehwa yo:n cho:kil, onkak teisá: pahti *o** iwki se: kelka:wa. A:mo ta: yehwa yo:n tikiliah yo:n pahti, yo:n *cuando** se: kone:tsi:n ne:n i..., itakwal ya, ne: te:momá:n te:i:x..., se: kikwis ika se: kahfe:nxiwtsi:n. Se: xiwtsi:n se: kikwi wa:n te..., kite:kah ompa ne: wa:n te:i:xta:liliah, se: mote:ka ihkó:n wa:n ompa te:i:xte:kiliah. Mm, entó:s tane:si ki:sa ya ne:n, ki:sa ya ne:n, ki:sa ihkó:kó:n pané: yo:n tsa:wal, mm. Yo:n ki:sa tsa:wil yo:n te:kokoh, ki:sa ya tsa:wal pos a:mo, ke:meskia tsa:wal, a:mo te:kokoh ok, mm. Yeh yo:n semi kwali no: kwesalmekat no: cho:kiloh. Mm, kwesalmekat nehjó:n a:mo semi, yo:n a:mo semi, ta: yo:n xahxakachtik, semi cho:kiloh yehwa ya n' tata:wikmekat wa:n oksé: ne:n poposokani, yo:n semi telcho:kiloh. Mm, wa:n ok..., oksé: kwesalmekat a:mo semi, yeh achi wa:kkatik, mm, no: achi wa:kkatik yo:n kwesalmekat. Witsmekat, ¿No: cho:kiloh? Yeh no:, no: tepitsi:n pero a:mo semi, kachi, kachi yehwa:n yo:n o:me, witsmekat a:mo semi, ta: achi wa:kkatik no:, mm. Chili:yoh ¿No: wa:kkatik? No: wa:kkatik, no:, katí:n o:me:n ye:k se: kioli:nia, ye:k nochi ike:span yo:n, chihchi:chi:lpoposokani ike:span niman achi ki:sa chihchi:chiltik ke:meskia yo:n nehjó:n ihkó:n chih..., chihchipi:ni nochi ne:n imakayo wa:n *igual** oksé: komo se: koli:nia no: yowi ihkó:n ista:k, mm. A:man i:n komekat tein kwali ika se: tahtalpia tikihtowa etok se: mono:tsa peto:lmekat, ¿Ke:niwki i:n? Yo:n ne: ista:k, mm. Wa:n i:n peto:lmekat ke:ní:w ne:n mochi:wa wa:n ke:niwki ne:n ixiwyo, ixo:chio. Pos i:n peto:lmekat ne:n ista:k wa:n achi ne:n wehkapan yowi wa:n ahko mochi:wati a n' ixo:chio, mm. Seki no: ta:lpan ihkó:n mowi:wila:na ihkó:n, se: kikwi para ika se: tahtalpia, peto:lmekat, *hasta** ne:wí:n ne: nehjó:n ka:mpa momaxalo:ti a ihkó:n, ke:masá: se: kiposteki ne:pa wa:n nika:n itsmoli:ni nika:n, seki mota:lia ihkó:n o:me maxal, nika:n se: yowi, nika:n wa:n ihkó:n yowi a wa:n ikwa:ko ihkwí:n ki:sa ne: pané: yo:n xo:cchitsi:n, mm. Pero wehka mowila:na, ke:meh nika:n wehka ne: yowi, entó:s se: kiti:tila:na ihkó:n wa:n ki..., i..., ompa, ompa mochi:wtiw nika:n ne:n nalwatsitsi:n. Nalwatsitsi:n nika:n i:n pero se:, se: kitila:na ihkó:n wi:tsa ya para ne: pero weyak se: ki..., se: ki.... Ompa ke:mah se: kikwi wa:n se: kwehkwelpachowa ya, se: kwelpachohtiw a, entó:s se: kwi:ka para ika se: tah..., tahtalpia ya, mm. Ke:niwki tapaloh ixo:chio tikihtowa ki:sa. Mm, a:, ixo:chio, ompa ne: ikwa:pan ki:sa ihkwí:n achi, achi nextik, nextik, mm. Nextik ne: ki:..., ki:sa ka:mpa ne:, ki:sa ne:n, nika:n yowi wa:n ke:masá: ihkó:n *o sea** ki:sa ne:n itsmol, ke:meh yo:n ii:x, entó:s ompa ya ki:sa. Wa:n ixowyo ke:ní:w ne:n peto:lmekat. A:, ne:n ixiwyo kwaltsi:n ihkó:n kipia i..., nika:n ima:te:pan nika:n ima:te:mpan yehyewaltik wa:n kipia se: weyak ke:meh eskia yo:n i..., ke:meskia *ipuntita** nika:n ihkó:n kipia weyakaxtik, mm. I:n se: komekat tikto:ka:itia te:sakamekat, ¿Ke:niwki? Mm, a: te:sakamekat, yo:n te:sakamekat ne:n no:, no: chihchi:chi:ltik wa:n achi ihkó:n motehtekwinowa wa:n panki:sa ipane:wayo. Ipane:wayo nehnextik, entós: yo:n yowi ihkó:n, te:sakamekat ne: panki:sa wa:n ne:wí:n tsoni..., motsonikapilo:ti a. Mm, yo:n se: kitila:na wa:n koto:ni wa:n kipia ke:meh se: na:wi n', n', taihtik, ne: kemeskia yo:n se: *hilitos**, yo:n n' i..., ne:n tamali:n, ihkó:n se: kitila:na wa:n koto:ni. Yo:n koto:ni de se: kitihtila:na, achi yema:nik. Mm, se: kitihtila:na, yema:nik *porque** komo se: kitila:na koto:ni, pero n' iye:wayo ihkó:n ki:stiw n' e:wayo, ihkó:n neh..., nehnextik, mm. Ke:niwki ne:n ixo:chio ne:n i:n te:sakamekat. Nehjí:n ixo:chio no:, no: achi ne: no: achi chi:chi:ltik, me:dio *morado**, mm. Wa:n ixiwyo. Ixiwyo yeh ne..., nextik, ihkó:n ma:..., ma:yohyowaltik, ihkó:n, ma:yohyowaltik nika:n, ke:mah. Wa:n i:n se: komekat tikto:ka:itia kwitaxkolmekat. A:, i:n kwitaxkolmekat yeh yowi ka:mpa yetok seki kowit ihkó:n, seki kowtsitsi:n ihkó:n ompa panki:sa wa:n kwaltsi:n pa:pata:wak ihkó:n, kwaltsi:n pa:pata:wak. Ke:masá: ne: *antes** no:pá:n no: kikwia para ne:n kwa:it, seki pa:pata:wak ihkó:n onkak, tiktekiah ihko:ni wa:n tikilpilia:yah ne:n xo:no:t *o mismo** yehwa tikilpilia:yah wa:n ika tikma:ma:yah to..., tokow, se: *rollito** tokow ihkó:n. Se: rollito kowtsitsi:n, kowit, ika tikilpia:yah wa:n tikma:mah ihkó:n, tikma:mahtiowih ya. tiowih ya para tokalihtik, pero nehjó:n taxi:kowa yo:n kwetaxamekat. Wa:n yehwa ne: .... Yo:n kwetaxmekat tikilia:yah, tikiliah kwitaxkolmekat *porque** ke:meskia yo:n pio n' i..., n' i..., [tein] de kipia ne:n .... Tehwa:n tikiliah *itripa**. kwetax..., kwetaxkolmekat *porque** pata:wak ihkó:n wa:n ke:meskia te:tetsi:liwtok, te:tetsi:liwtok yo:ni, entó:s yehwa yo:n ne:n tikwiah, achi ne:n tikwiah ihkó:n, tikoto:noyah wa:n koma:mo pos no: tikwih seki pihpitsa:wak ihkó:n onkak, no:, no: tikwiah para titawi:pa:nayah. No s..., no: kwaltia, yo:n no: takwa:wak, mm. Wa:n i:n ¿Ke:niwki ixiwyo? A:, i:n nehjó:n *esquinados**, ihkó:n de ke nika:n yowi ihkó:n, sepa nika:wi:n wa:n ompa *ce:cerca** ike:span ne: ihikatok, ihkó:n mokehketsa ike:span, nika:n no: yowi ihkó:n *ce:cerca, ce...,**, mokehketsa, ke:mah. No: xo:chiowa. Ke:mah no: xo:chiowa. Yo:n, yo:n ixo:chio kwaltsi:n ihkwi:ntsitsi:n. Ihkwi:ntsitsi:n ke:meh yo:n to:tomatsitsi:n n' i..., n' ixo:chio, kwaltsi:n ihkó:n, pihpi:ktok. Pihpiktok wa:n ne: ahko ka:mpa ne: n' i..., tayo:lpan ya, ka:mpa ne: selistok, entó:s ompa ki:sa ya ne:n ixo:chio, pero pihpi:ktok, yehyealtik ke:meh yo:n to:tomatsitsi:n, mm. ¿Ke:niwki tapaloh ixo:chio? N' Ixo:chio ne:n seki taihtik kipia, ke:meskia yo:n ihkwi:ntsitsi:n, ohololtik, seki ne:n chi:chiltik wa:n kostik, kwaltsitsi:n, yehyewaltik, ihkó:n mochi:wa, mm. Wa:n i:n seki komekat no: kwaltia ika se: talpia, i:n kowke:smekat, ¿Ke:niwki? Yo:n kowke:smekat ne:n no: kwaltia, no: kwaltia pero seki *siempre** .... kwaltia yo:n seki mochi:wa ihkó:n, [komoke] de mota:lia nika:n mo..., ihkó:n mo[ta:lia] itsmol, entó:s ke:masá mota:lia yowi ihkwí:n, no: kwaltia. Pero de *me...,** es..., *mero** ike:span a:mo kwaltia tak kohkoto:ni. Tein *mero** ike:span *porque** kwaltia de n' yowi ihkó:n, seki achi semi, ihkó:n achi pihpitsa:wak, entó:s yehwa kwaltia no: *siempre**, ika se: talpia pero okseki a:mo ye:kkwaltia. Okseki no: kwaltia pero ihkó:n para kichi:wah yo:n *sombreritos**, ke:ní:w kiliah, tokwa:yekawil de ke:meh i:n tokwa:yekawil, entó:s ne:n, yeh no:, no: kwaltia pero tel ihkwí:n tsikitsitsi:n, kohkoto:nah, *casi** de koto:nah ya pos de ke se: kitila:na koto:na, tsikitsitsi:n ki:sa, yehwa yo:n kikwih ne: ki:xtiliah n', n' ipane:wayo nochi. Nochi nika:n, nochi ki..., ki..., *casi** ihkwí:n kichi:chi:wah wa:n ki:sa ya, entó:s yehwa yo:n no: kikwih. Yo:n no: kwaltia para tokwa:yekawil, mm. Kowke:mekat,¿Ke:niwki ixiwyo A:, kos...,kowke:smekat yo:n kiliah, yo:n ihkwi:nkwí:n pata:wak, ihkwí:n, ihkwi:kwí:n de pata:wak, ihkwí:n. Pa:pata:wak wa:n yo:n no: kwaltia para teisá: se: kikwi, mm. Pa:pata:wak ne:n n' ixiwyo. Ke:meh toni kwaltia ixiwyo. Pos ke:masá: yo:n kiliah te:nxo:chima:it kikwih para teisá: kipi:kih, pos no: kipi:kih ne:n nakatsi:n ika kipi:kih *o** teisá: ihko:ni, ika tapihpi:kih, yo:n no: kwaltia, mm. Yehwa i:n kowke:smekat, ¿No: xo:chiowa? No: xo:chiowa, no: xo..., kwaltsi:n yo:n kowke:s..., mo..., mochi:wa ne:n n' ixo:chio ihkó:n ikwaka..., nika:n yahtok ihkó:n mote:tetsi:lohtiw wa:n ke:mah mopanpilo:ti a, kwaltsi:n ihkó:n ixo:chio, ihkó:n weyakaxtik. Ista:k, yo:n e:yi, se: nika:n yetok wa:n se: nika:n i:n pehpepechiwtok ihkó:n wa:n seko sah ki:sati ihkó:n na:lki:stok ihko:ni de n' e:yi kwaltsi:n pampilkak ke:meskia yo:n e:lo:t, mm. Ompa mopampilo:ti ihkó:n, ke:mah, kwaltsi:n no: de e:yi, de e:yi, *casi** e:yi ke:meskia pi:ktok ihkó:n mokwihkwitok. Ke:mah mokwihkwitok ihkó:n, wa:n ihkó:n, ke:meskia yo:n mopampi:ktok wa:n mopampilo:ti, kwaltsi:n nika:n iekapan, iekapan ista:k, mm. I:n komekat tein ika se: tahtalpia no: cho:kiloh *o** a:mo cho:kiloh. Mm, no:, no: cho:kiloh, no: cho:kiloh, no: cho:kiloh nehjó:n. No: cho:kiloh pero a:mo semi miak ki:sa itech n' cho:kil. Yo:n cho:..., yo:n cho:kil no: ki:sa de ipaniá:n, ihkó:n de se: kitila:na, ka:mpa se: .... Yo:n, yo:n no: posteki, de posteki ompa ne:n, ompa ya ki:sa n' icho:kilo. Yo:n no: te:kwihkwi, nika:n se: i..., nika:n se: ima:ko *o** se: ipoxko. Yo:n no: semi telmoka:wa ye:kpané: ti:ltik n' cha:chahkwiltik moka:wa se:, se: itilmah, ke:mah, cha:chahkwiltik ne:n yo:n, no te..., a:mo ki:sa niman, chahkwiltik moka:wa se: itilmah *porque** semi telfuerte** no: ne:n, semi telchika:wak ne:n icho:kilo, mm. Peto:lmekat no: cho:kiloh. No: cho:kiloh, yo:n te:..., no: cho:kiloh seki ne:n, no: cho:kiloh seki pero a:mo no: nochi, seki wa:kkatik seki cho:kilih no:, no:. No: cho:kiloh wa:n no: te:kwihkwi pero a:mo semi, no: te:kwihkwi. Ke:mah pero a:mo semi ne: yo:n, a:mo semi te:kwihkwi, okachi te:kwi yehwa nehjó:n okseki *porque** yeh pihpitsa:wak peto:lmekat, ke:mah wa:n seki tohtoma:wak pos miak kipia icho:kilo, mm. Te:sakamekat no: ki:sa cho..., ki:sa icho:kilo. No: ki:sa tepitsi:n pero a:mo semi, a:mo semi, te:sakamekat a:mo semi, *siempre, siempre** pero a:mo semi, yo:n ista:k icho:kilo, pero a:mo semi, tepitsi:n sah. Mm, yo:n a:mo semi nikihto:s semi telmiak kipia icho:kilo, yo:n semi tepitsi:n, achi wa:kkatik, pero no:, no: kipia ke:meskia yo:n n' a:t, mm. No: te:pa. No, no, no: tepitsi:n no:, mm. Peto.... Pos achi, pos achi nochi i:n, i:n mekameh de n', yetok siempre nochi ki..., kipia pero sayoh seki de n' semi telmiak kipia icho:kilo, seki, a:mo nochi. Seki achi wa:kkatik pero no: kipia icho:kilo, mm. kwitaxkolmekat no: cho:kilohki:sa. Yo:n a:mo, yo:n a:mo cho:kilohki:sa yo:n, ke:meskia wa:kkatik, mm. Wa:kkatik yo:n, a:mo ki:sa icho:kilo semi, tepitsi:n sah, ki:sa ke:meskia a:t, a:t sah, *porque** yo:n nextik ihkó:n, nextik ihkó:n ne: yowi. Ki:sa, ki:sa no: pero ke:meskia yo:n a:t, ke:mah. Komo nochi a i:n komekat tein teh tiki:xmattok, tein yehwa i:n se: kikwi ika se: *este**, se: kelpachowa wa:n kwaltia wahkalkowit wa:n i:n seki ika se: tahtalpia pos kwali 'te:chili:s moto:ka:y, *o** ta:ká:n teisá: tikpia ok. A: nehjó:n pos pané: yehwa sah, mm. Neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián Ninemik nika:n Tozán, nika:n Jonotla, pero nietok nika:n Xopanaco, Nietok Xopanaco, ne: San Miguel Tzinacapan, nikpia ne: e:yi powal ika e:yi xiwit nikpia nehwa, mm.