Ekintsi:n na:nah xa: welis tite:chtapowi:s de ne:n nanakat tein nika:wi:n mochi:wa, tein teh tiki:xmattos. *Solo** ne: nin..., yo:n xo:no:nanakat. kwali 'te:chtapowi:s ke:niwki xo:no:nanakat. Xo:no:nanakat yo:n ista:k wa:n kie:wa yo:n xo:no:kowit, mm, ihista:k nanakat, pa:pata:wak, tein, tein *enteros pos mochi:wa wehwei wa:n tein ko:kone:meh pos nohne:lmeh no: tein yo:n *apenas** moskaltihtok. I:pa itech xo:no:kowit sah mochi:wa. Mochi:wa itech n' yeh itech so..., xo:no:kowit sah mochi:wa wa:n no: mochi:wa itech yo:n kowachkowit, tikiliah *piñón**, e:soh no: e:wi ompa, mm. Ke:niwki i:n xo:no:nanakat *o** ke:ní:w se: kikwa. Ke:ní:w se: kikwa pos, se: kikwa ne:n, se: kimana, se: k..., se: kichipa:wa, se: ki:xtilia yo:n itsi:nkowyo wa:n ke:mah ne:n tikpa:kati wa:n tikmana ya. [ko]mo t'neki no: tikwa:s a:ko:loh, t'chi:wa a:ko:loh, t'neki tikwa:s iwki *caldito** pos kwaltia *caldito** t'neki tikwa:s tatsoyo:n ika *chile verde*, no: kwaltia se: kitehtekilia chi:l wa:n se: kitsoyo:nia wa:n se:, se: kikwa ya, mm. Oksé: nanakat tein tiki:xmattos. *Solo** ma:tananakat. Pos xite:chtapowi ke:niwki ma:tananakat wa:n ke:ní:w se: kikwa. Ma:tananakat yeh nehjó:n mahyá: achi kohkoyoktik taihtik, kipia *puntitos**, ma:tananakat yo:n pos se: ki..., no: se: kikwiti wa:n se: ki..., ke:meh i:n pos komo se: kahsi se: yowi kowtah, *porque** yo:n a:mo nikihto:s semi nochipa ya onkak, yo:n ke:man weli sah no: onkak ke nehjó:n pos komo se: moahxilia pos se: mowa:lkwilia wa:n se: ki..., tiehko tikmanah ya wa:n komo t'nekih tikwa:skeh a:ko:loh, t'nekih chi:lposo:n pos yo:n no: kwaltia, ke:mah. Ton kowyo kie:wa ma:tananakat. Ma:tananakat ke:wa yo:n, ke:wa yo:n kowit, de yo:n kapolkowit no: ke:wa wa:n yo:n nehhjó:n kowit de yo:n, yo:n ne..., chalawih no: ke:wa, mm. Oksé: nanakat tein tiki:xmattos. *Solo** ne:n chikinte. Xite:chtapowi ke:niwki yo:n chikinte. Chikinte yeh achi *medio** mahyá: *cafecitos** achi, a:mo se..., a:mo ista:k yeh, tahtahtaman, mahyá: aha:ti:ltik, e:soh wa:n ne:n no: se: kimana, se: kikwa ika emo:l. Se: kia:kolwia, ke:mah wa:n tik..., tik..., tikchihchi:wah ya pos para totapalo:l a. Katí:n et se: kikwi ne:n emo:l. Tiltiket, mm. I:pa ti:ltiket sah Komo se: kineki pos kwaltia ne: exoyeman oso yo:n kostiket, ke:mah. Ton kowyo ke:wa i:n chikinte. Chikinte ke:wa yo:n chakay, chakaykowit, mm. Oksé: nanakat tein tiki:xmattos. *Solo** yehwa ya pisih. *A ver** xite:chtapowi pi:sih ke:niwki. Pi:sih yeh tihti:ltik, yeh kie:wa yo:n kapolkowit, no: yo:n yeh ki..., neli kapolkowit kie:wa yo:n kowtah, kapolkowit mochi:wa, ke:mah. Wa:n i:n pi:sih ke:ní:e se: kikwa. Yeh, yeh se: kikwa a..., komo chihchika:wak a pos se: ehko wa:n se: kikokototsa yo:n iekapayo pos se: kiman iwki wa:n tein yo:n chihchika:wak a pos se: kwe:chowa ika metat. Se: kwe:chowa ika metat wa:n se: kwe:cholia se: chi:lwak wa:n se: tomatsi:n wa:n tapalo:l a se: kichi:wa, ke:mah. Se: kita:lilia teisá: a:ko:lin *o** teisá:. A:mo, yo:n a:mo. Iwki sah. Iwki sah *por eso** yehwa chi:lwak, chi:lposo:n ke:meskia se: kichi:wa, e:soh, mm. Oksé: nanakat tein no: tiki:xmattos. Ne:n sinanakat. Sinanakat, xitechtapowi ke:niwki sinanakat. Sinanakat yeh ne: mochi:wa itech n' ka:mpa se: tato:ka wa:n se: ki..., se:, komo se: moahxilia ke:meh i:n *cuando** taekpo..., *cuando** takelpachowah ya, entó:s pos nehjó:n se: kwalkwi wa:n se: ehko wa:n se: kokototsa tsikitsitsi:n wa:n se: ki..., se: k..., kikokotochilia ne:n epaso:t wa:n ne:n *cebolla**. Pisilitos se: kitehteki wa:n komo se: kipia se: *chilito**, pos no: se: kitehteki chi:l wa:n se: kichi:wa ya ne:n, tikiliah koma:lpitsot. kwali 'te:chtapowi:s ke:ní:w se: kichi:wa koma:lpitsot. Pos ne: se: kipata:wa se: itix wa:n se: kita:lia itech koma:l wa:n se:, se: lado i:xoksi wa:n se: *lado** a:mo i:xoksi wa:n yo:n se: kikwi wa:n se: ki:xtahta:lilia ihkó:ni wa:n kixo:mekelpachowa. Se: ki:xo:mekelpachowa, yehwa yo:n tikiliah koma:lpitsot, oksi a. E:soh, ihko:ni yo:ni se: kichi:wa, mm. *Este** oksé: nanakat tein tiki:xmatis. Yo:n, yo:n nehjó:n to:tolko:skat. Ke:niwki n' to:tolko:skat. Ista:k, no: *bolitas**, onkak tein *bolitas** ihko:ntsitsi:n yo:n tsikitsitsi:n ihko:ni wa:n onkak ihkó:n wehwei itech i:n me:tsti *cuando** takelpachowah no: *a veces** kahsih ne: mi:lah. We:i mochi:wa ihko:ni, pero a:mo no: semi telwe:i, ta: ihko:ntsi:n sah komo no: telwe:i mochi:wa pos pala:ni no: pero a:mo ta: ihko:ntsi:n sah mochi:wa wa:n kwa:lkwih, se: kikwa *caldito** no:, mm. Iwki ahsitok se: kimana. A:mo, ta: se: kokototsa, ke:mah. Se: ehko, komo te:wa:lkwilia ne:n a:kin tekelpacho:ti pos. Se: kokototsa tsikitsitsi:n, ihko:kontsitsi:n wa:n ke:mah se: kimana ya, ke:mah. Yo:n a:mo we:lik a:ko:loh. No: we:lik, mm. Oksé: nanakat tein no: tiki:xmatis. *Solo** ne:n nin..., ke:ní:w kito:ka:itiah, nikelka:w a tein mochi:wa ne: kowtah. Masa:..., masa:nanakat, nikelka:w ke:ní:w, e:soh, masa:xi:poh. A: i:n ki..., xa: yo:n kiliah masa:xi:poh. Ke:niwki yo:n masa:xi:poh. Yo:n, yo:n no: we:i mochi:wa ihkó:n, ihkó:n we:i, mochi:wa wa:n kwa..., kwa:lkwih te:wa:lkwiliah tein ya:yah kowtah ne: ke:man *porque** pos ne: ke:man neli kachi onkaya pero ekintsi:n a:mo teyi nió:n *porque** yo:n ista:knanakat, kwa:lkwih wa:n se: kokototsa no: wa:n se: kikwa *caldito**, ke:mah. I:n masa:xi:poh to kowyo ke:wa. Yo:n tak nehje:n itech ta:l. *Igual** ne:n nin..., yo:n nimitsilia nanakat, to:tolko:skat tein we:i, ihkó:n no: itech ta:l sah mochi:wa, a:mo kie:wa kowit. I:n masa:xi:poh kipia teisá: tapal *o** ke:ní:w se: ki:xmati. Ista:k no:, ista:k, ihko:ni, mm. Oksé: nana..., Tehwa:n wel konkwia ne:n nin..., *nosuegro** katka konkwia wa:n te:chilia:ya para ta..., i:n, i:n nanakat Mah se: kino:tsa ne: nikwiti a ne: xi:pohnanakat, xi:pohnanakat para we:lik ki:saki:w kihtowa: ya yeh, ke:mah. Komo a:mo se: kino:tsa a:mo we:lik. Ta:k a:mo tak pero iwki tehwa:n, te..., te:chilia:ya, mm. Oksé: nanakat tein tiki:xmattos. Pos mahyá: yehwa sah yo:ni, mm. yehwa sah, xi:yo:nanakat a:mo ke:man tikwa. Xi:yo:nanakat tehwa:n *antes**, neli *antes** nochi tikwa:yah teisá: pero ekintsi:n neli a:mo tik..., ox a:mo teyi oso ox a:mo tikwa:snekih konkwia no:má:n yehwa yo:n xi:yo:nanakat wa:n kwe:chowa:ya ika metat wa:n kichi:waya tamal, kwe:cholia:ya chi:l, wa:n ke:mah nehjó:n kichi:waya tamal yehwa yo:n xi:yo:nanakat ehe, pero tak a:mo tatsiwia pero ekintsi:n tehwa:n a:mo t'chi:wah ok semi yo:ni. Ke:niwki xi:yo:nanakat. Ihko:ko:n mochi:wa, mochi:wa ne:n nin..., we:weyah wa:n mahyá ma:tohtohmiyoh, mm, i:xko, ihko:ni Kipia teisá: tapal. Kanah. Seki, seki *moraditos** no: mochi:wa, ke:mah, seki *moraditos** wa:n seki nehjó:n mahyá: achi ihista:k pero a:mo semi telista:k. Ton kowyo ke:wa yo:n xi:yo:nanakat. Ke:wa no: yo:n teswat, teswakowit, mm. Ka:wal ipox a:mo ke:man tikwa. Ka:wal ipox, ke:mah. Ke:niwki yo:n nanakat Yo:n nanakat, yo:n nanakat tein telchihchika:wak a ye:ktihtilaktik mochi:wa, tihtila:wak. No: ma:ski n' kone:meh, no: tihtila:wak mochi:wa, a:mo, a:mo semi sanké:n pero a:mo ke:meh xo:no:nanakat, xo:no:nanakat *mas** ema:nik wa:n i:n okseki a:mo, *mas** takwa:wak. I:n ka:wal ipox ke:ní:w se: kikwa. Komo se: kineki no: se: kichi:wa a:koloh oso chi:lposo:n, nochi kwaltia, ke:mah wa:n se:, se: takwa ya, se: kichi:wa ya se: tapalo:ltsi:n. Tikmattok ton kowyo ke:wa. Ne: xi:yo:nanakat, x..., ka:wal ipox, ka:wal ipox kichihchi:wa no: ne:n xo:no:kowit, ke:mah. Ka:wal ipox. Alakcho no: tikwa:ni. Ke:mah. Alakcho Ka:nachi taman alakcho tiki:xmattok. O:me taman. kwali 'te:chili:s kati:ni. Yo:n, yo:n ista:k wa:n yo:n seki achi tihti:ltik onkak. Nochi iwki sah se: kikwa. Nochi, nochi, nochi komo se: kineki no: s..., chi:lposo:n se: kichi:wa. Wa:n yo:n ke:mah neli mah chi:lposo:n no: kachi we:lik *porque caldito** a:mo *igual** Ke:yeh a:mo we:lik ne:n *caldito** Pos oksé: *sabor** kipia, e:soh wa:n chi:lposo:n, pos no: *igual**, kachi we:lik chi:lposo:n. Ton kowyo ke:wa alakcho. Alakcho ke:wa chalawihkowit, kahfe:kowit, mm, ka:mpa yo:n pahpala:ni a chalawih oso n' kahfe:nkowit ka:mpa pala:ni a yehwa yo:ni kie:wa. Chi:ltaxkal no: tiki:xmattok. Chi:ltaxkal ke:mah. Ke:niwki yeh. Ne: ni..., kohkostik. Tikmattok ton kowyo ke:wa. Chini:nah I:pa yehwa sah I:pa yehwa sah yeh ke:wa. Ke:ní:w se: kichihchi:wa chi:ltaxkal. Chi:ltaxkal no:, no: se: kichi:wa chi:lposo:n. Wa:n seki onkak kiliah choko..., xoko:kchi:ltaxkal, yo:n no: chi:lposo:n se: kichi:wa wa:n yo:n, yo:n nehjó:n neli mahyá: *hasta caldito** xo:xoko:k wa:n no: nanakat no: xo:xoko:k. mm. Yo:n ton kowyo ke:wa. No: yehwa no: chini:nah, mm. Tiki:xmattok *este o** xa: i:ksá: tikwa:ni ne: seki nanakat kiliah seknanakat. Seknanakat, ke:mah pero pos yeh yo:n se: kowa nika:n. Ke:niwki ne:n seknanakat. Seknanakat, seknanak..., a:mo, ta: seknanakat tak yo:n nehjó:n, yo:n, yeh no: se: ki..., no: se: kimana, mm. Ton kowyo ke:wa seknanakat. Seknanakat, seknanakat tak ke:wa ne: no: tak yehwa ne:n xo:no:kowit. Xilwananakat tiki:xmattok. Xilwa ke:mah, pero pos yo:n se: kowa nika:n. Ka:ni ne:. Yo:n ke:mah a:mo nikmati ka:ni mochi:wa. wa:n nió:n nikmati ke:ní:w yo:ni kitekih ox itech ta:l oso ox, oso ox (i)tech, oso itech kowit yo:ni, e:soh *porque** yo:n te:chwa:lkwiliah de nika:n ahkokopa, e:soh. Wa:n ke:ní:w se: kikwa. Chi:lposo:n, komo se: kineki, se:, ika kwa:kownakat, mm. Wa:n koma:mo iwki sah. Koma:mo kwaltia iwki sah, mm. Onkak seki nanakat no: nika:wi:n *este** a:mo n'mati ox tiki:xmattok mono:tsa xo:chinanakat. *A, si**, yeh kohkostik, yeh e:wi itech ta:l wa:n itampa n' a:waa:t pero soh n' a:wa:kowit, a:mo nikmati toni ito:ka:y, e:soh, yo:n yeh mochi:wa tatampa de n' a:wa:kowit pero ta:li:xko, ihkwintsitsi:n sah mochi:wa. Tatampa de n' tahsol ika se: tikitas paniá:n yetok, ne:stok, entó:s se: kite:mowa ya tatampa de n' tahsol, ompa e:wi, mm. Yo:n yeh ke:mah neli ta:li:xko mochi:wa. Wa:n i:n ke:ní:w se: kikwa. Chi:lposo:n no:, ehe. Onkak *este** seki, seki nanakat, *este** a:mo n'mati ox tiki:xmattok, se: *este** kito:ka:ytiah i:xpi:lnanakat. I:xpi:l, a:mo niki:xmati, para toni nimitskahkaya:was, yo:n ke:mah, neli a:mo niki:xmati Tika:kaki se: nanakat kito:kaytiah wi:ltsi:ne:ltapach. *A, si**, yeh nehjó:n, achi mahyá: moradito. Ke:mah, mochi:wa itech chalawihkowit no:, ke:mah. Wa:n yo:n ke:ní:w se: kikwa se: kikwa. Pero yo:n, yo:n tsikitsitsi:n. Yon komo se: kineki mah se: kixka sah, *porque** yo:n a:mo mochi:wa de miak, yo:n ka:mpa kie:w..., itech kowtsí:n se:sah oso o:me nanakatsi:n sah, ke:mah yo:n a:mo e:wi de miak, mm. Onkak seki nanakat, *este** ka:n n'mati ox tika:kaki, kiliah ixpo:chnanakat. Ichpo:ch, ke:mah pero a:mo ne:, ke:mah nikakini yo:n, nikakini pero a:mo ke:man nikitak yo:ni. A:koni tika:kakilia:ya. Notiohwa:n. Yehwa:n kikwa:yah ok. Ke:mah, yehwa:n kikwa:yah ok pero *hasta** nio:nó: n'mati ke:ní:w 'kwa:yah *porque** nochi ke:meh, ke:meh tein *más** ya:yah kowtah pos axá: achto yehwa:n ne: te:chkahka:wte:wkeh, ehe, yo:n notioh José Maria katka ye:wa ne:n, yehwa *más** tehwa:n te:chtate:molia:ya nochi ika teisá: *cositas**, neli ke:meh nimitsilia ke tehwa:n a:mo tik..., te:chtekipanoh no:pá:n, te:chtekipanoh no:má:n. Nanakat tein a:mo we:lik tiki:xmattok. *Solo** yo:n, yo:n okseki mochi:wa ne:kwí:n kowtah itech kwowit no: ihkwi:ntsitsi:n, tsikitsitsi:n, yo:n a:mo we:lik, yo:n pisili:tos. Kipia ito:ka:y. *Hasta** yo:n a:mo nimitskaya:was, a:mo nikmati, tak ke:mah kipias pero ke:meh a:mo se: kikwiti a:mo, a:mo se: kimati toni ito:kay, ke:mah. Tiki:xmattok i:n *este** kwa:kowkwitananakat. kwa:kowkwitananakat tak yo:n mochi:wa yo:n itech kwa:kowkwitat, ke:mah yo:n mahyá: *sombreros**, ihko:ni, wehwei mochi:wa ihkó:n, mm. Yo:n a:mo wel se: kikwa. Yo:n a:mo, yo:n a:mo we:lik, yehwa yo:n kihtowah te:pahwih no:. A:mo a:kin tikakilia ke:ní:w se: mochi:wa ne:n ihwa:k se: mopahwia. A:mo, yo:n a:mo, a:mo a:kah nikakilia:ni pero yo:n a:mo ke:man a:kah kikwa yo:ni *porque** A:mo ke:man te:chne:chtilihkeh to..., totiohwa:n *o** toaweli:tos mah tikwa:ka:n yo:n nanakat, mm. Yo:n neli mochi:wa itech ne:n kwa:kowkwitat pero ihkó:n wehwei ata mochi:wa mokehketsa, mahyá: ihko:ko:ntsitsi:n de wehkapan, mahyá: *sombreritos** mochi:wa, e:soh. *Más bien** mahyá: *sombrilla** mochi:wa, mm. Ke:niwki yo:n Ista:k tihti..., ista:k. Ta:ka:n oksé: nanakat tein tiki:xmattos tikelna:miki. Tein a:mo we:lik. Mm. Kamah, i:pa yehwa sah yo:ni. Wa:n tein we:lik nochi a. Yeh nochi a. Tiki:xmattok seki nanakat kito:ka:ytia se:rahnanakat. Kanah. Ka:n niki:xmati neh, yo:n a:mo niki:xmati, a:mo n'mati toni ne:n, ton nanakayo yo:n nochi yo:n okseki nikakik kito:ka:itih yehwa ne:n, i:ni, ta: pero a:mo, a:mo nikmatik ton nanakayo yo:n, a:mo sake:ra niki:xmati. I:n chi:chi:lnanakat a:mo no: tiki:xmati. A:mo no:, a:mo no: niki:xmati. Se: kito:ka:itiah nakaslamatsi:n Mm, ka:n seke:wa n'mati toni yo:n, nió:n niki:xmati sake:ra ke:niwki nanakat wa:n nió:n n'mati toni, *todavia** yo:n chi:chi:lnanakat kito:ka:itih xa: yo:n ne: kowtah mochi:wa yo:n chihchi:chi:ltik seki nanakat, Pero pos a:mo we:lik, a:mo. A:mo se: kikwa. I:n se: kito:kaytiah *este** nakatsi:n. Ka:n no: niki:xmati sake:ra. Se: kito:ka:ytia ne: nehjí:n Mm. Wa:n nika:n ne:si se: to:ka:it mono:tsa so:sombriyitah. *So:sombriyitah** a:it toni yo:ni xa: yehwa ya yo:n nimitsilia de n' mochi:wa ne: ixta:wat de yo:n kwa:kowkwitat. Se: kito:ka:itiah kowe:wat. Nio:n no: yeh a:mo niki:xmati. Se: kito:ka:ytiah te:ntsoh. Mm Nochi a nanakat tein teh tiki:xmattok. Ke:mah, tein neh niki:xmattok nochi a, ehe. *Bueno** pos *este** kwali 'te:chili:s moto:ka:y. María Victoria Juárez. Xola:l ka:mpa tiwa:le:w Sa:n Miguel Tzinacapan. Ka:nachi xiwit tikpia. *Sesenta y dos** Tasohka:matik miak. Ka:n teisá:.