A:man xite:chtapowi ke:ní:w se: kichi:wa i:n ochpa:n. Ochpa:n se: kichi:wa nejó:n, ko:..., yo:n..., yo:n ochpa:n kwali se: ki..., ke:meh chiktehkone:meh se: kinki:tskia yo:n kwi:kwiltsitsi:n ne: ehkawtah mo..., nemih ata, ka:mpa se: tato:kati ke:meh i:n, i:n *cuando** se: tai:xta:i para se: tato:kas mi:l. M..., semi onkakeh yo:n, yo:n kwi:kwiltsitsi:n kiliah, yo:n..., yo:n..., yo:n poxkosmeh, yo:n tao:lchiktehmeh. Miak taman chiktehtsitsi:n. Komo se: kineki se: kinki:tski:s. Wa:n yo:n, yo:n se: tachipa:wa, ne:n, ochpa:n, se: kalaki ihkó:n ka:mpa yo:n ehkawtah. Se: kalaki wa:n se: tachipa:wa, se:..., se: tame:wa kwaltsi:n mahyá: yo:n ti..., tixo:chito:kati, se: tame:wa pero pitsa:wak sah. Pitsa:wak sah se: kichi:wa..., n' tai:xchipa:wa. Ihkó:n tai:xchipa:wtia:s wehkatsi:n, wehkatsi:n titachihchi:was, sake:ra..., ke:meh teh tiki..., tik..., tikihto:s kwali tiketsas m'..., ne:n, ne:n tsonti ke:meh tiki..., tikihto:s ne: ka:nachi tiknekis tiketsas. Wa:n 'tachipa:wa ke:mah tik..., tik..., tikteki a n' ehkawkowit, yo:n chiktehkone:meh se: ki:tskia a:mo, a:mo moneki chihchika:wkeh, semi mah kwahkwali kowit. Ehkawkowit t'teki oso yo:n mo:so:t, mo:so:tako:t achi takwa:wak. Wa:n tik..., tikchi:wa yo:n..., yeh m..., se: kita:lia n' ochpa:n, pero achto se: kimali:na, ne:n, kalihtik se: e:wa, achto se: kimali:na ne: yo:n, yo:n, kiliah ka..., kaba:yohkwitapi:l kiliah. Kaba:yohkwitapi:l se: ki..., se: kikwi, oho:me se: ki..., se: k..., se: kimali:na, se ki.... Komo a:mo se:, komo we:weyak se: kitahkokelpachowa sah wa:n se: ki..., se: kimali:na ihsiwkatsi:n wa:n me: se: kie:kailpia ya para a:mo ne te:nkopi:nis se: kichi:wati ne: bosa:l, bosa:ltsi:n. Ke:mah, xikchi:wa ya, ne:n, t'chihchi:wtok a, t'chi:wa n' kwa:tololo:tsi:n wa:n ke:mah na..., wa:n yetok a, ne:n, t'chi:wak a mooch..., moochpa:n. Tikchihchi:wtiw a ompa, ne:n, kwa:tololo:tsitsi:n wa:n kwa:tololomeh kiliah m' bosa:l, yehwa ya ne:n .... Wa:n t'pia ya n' kowtsitsi:n, tiktahkoilpia, tiktahkowihkoma, ne:n, n' kowtsi:n wa:n tik..., 'kilpia nika:n wa:n tiktili:ntih ya wa:n ke:mah soh tiktamachi:wa sah, tiktamachi:wa sah o:me mahpil sah mah, mah ahkowto para n' chiktehkone:meh. Wa:n ke:mah tik..., tikta:lia mo..., n' kechmekat, we:no n' bosa:ltsi:n ya ka:mpa, n'..., ne: ka:mpa ne: tatahko de n' ochpa:n. Ke:mah t'tahtatsakwa ika teisá: xiwitsitsi:n *o** tako:tsitsi:n, ke:meh, ke:meh a:mo pano:s, ne:n, chiktehtsi:n. Wa:n ke:mah, ne:n, teh t'ta:lihtiw, t'ta:lihtiw, t'ta:lihtiw hasta ka:mpa, ka:mpa tiknekis wehkatsi:n *o** sakera mahtakti *metro** oso, oso kachi ok *más** komo teh tik..., ti..., tikneki t'chi:was we:ika. Wa:n ke:meh ..., ke:masá: ti..., timowa:lkepas pihpi...., pilkatok a n' chihtehtsi:n. Se: ikwitapan yowih, ka:mpa se: tame:wa, se: ikwitapan te:ntiowih n' chiktehkone:meh wa:n mopihpilowah ke:meh i:n wa:n motate:moliah. Semi kikwah ehkawtet. Wa:n tiki:saki:w kechpilkatokeh ya n' chihtehmeh, komo tima:weli t'tachihchi:w wa:n komo a:mo tima:weli a:mo mokwiskeh. Yo:n moneki mah se:, mah se: ma:weli kwaltsi:n, mah kwaltsi:n ti..., chihchi:wto n' kechmekat, mah kwaltsi:n chihchi:wto, ne:n, ka:mpa se: kite:mpilo:s, ne:n, bosa:ltsi:n wa:n mokechpilo:s ihsiwkatsi:n. Pero komo a:mo tima:weli, miakeh nikita neh kichihchi:wah tak a:mo iwki, a:mo kinki:tskiah. Ne:nkah sah mowehka:wtokeh wa:n, wa:n a:mo teh mokwi. Wa:n neh *cuando** neh n'ta:lia ochpa:n tel a:mo niki:tski:s, sakera ka:n sempowal wa:n mahtakti chiktehmeh niki:tskia ihsiwkatsi:n. Ke:mah *cuando, cuando**, kachi *cuando** komohkó:n tame:wkeh ne:kwí:n okseki:n tein iniwa:n timona:mikih t'tekitih, ne: seko sah, ne:n, onkak, ne:n, ne:n ehkawtah, kachi mote:matih ompa n' chiktehmeh wa:n ne:nke:n tikinki:tskia. Yo:n, yo:n motelkwih ika n' ochpa:n. Ke:mah wa:n nimitsilia tiktepa:nati n' kowtsitsi:n wa:n tikinkwi n' chiktehmeh wa:n yo:n semi we:lkeh n' chiktemeh, tikuah. Komo mokwikeh, ke:mah t'chipa:wa wa:n tiki:xtapa:na, tikom..., tiki:xtapa:na [wa:n] tikis..., tikistawih . Wa:n komo tikoma:lixka, ye:kahwiya:k yo:n chiktehtsi:n. Te:lwe:lkeh yo:n chik..., pisi:ltikeh. Ke:mah, yo:n kwali takwalis a yo:n no:. Soh mah neli, mah se: m..., kinehneki wa:n mah se: ki..., mah se: kichi:wa kwaltsi:n para mo..., para mokwih yo:n chiktehkone:meh, mokwih chiktehtsitsi:n. Ke:mah. Ika sah yo:n kachi ihsiwka. Ke:mah wa:n, wa:n kechmekat yeh, ¿i:n nikihtowa ya? *Este**, de n' kechmekat sa:te:pan tikitaskeh sayoh mah tima:tamika:n semi i:n, *este**, n' ochpa:n. Ochpa:n. ¿Ke:meh ika ka:nachi, *este**, we:weyak, ne:n, kowtako:tsitsi:n se: kiteki? Sakera de, sakera de, sa..., sakera de tikihto:ka:n, mah tikihto:ka:n ne:, na:wi ma:kpal de weyak n' kowtsitsi:n se: kito:ka. Yo:n a:mo, a:mo chika:wkeh para se: kito:kas, ke:m..., ke:meh sayoh motili:nti:s wa:n a:mo kwiwita yo:n. Ka:n mowiwita yo:n *porque** a:mo chika:wkeh n' chiktehtsitsi:n. Ke:mah. Wa:n *cuando** mopilo:ti a pos ta:taewalowa moihilpia no:, no: ika ya, a:mo, a:mo wiwiti, ne:n, kowit. Sake:ra, sake:ra e:yi ma:kpal se: kiteki n' kowtsitsi:n wa:n .... Yehwa sah se: kit...., para yehwa para se:..., se: kilpia, ne:n, ne:n, para n' se: kichi:wa bosa:ltsitsi:n para mokechpilo:s. Wa:n tsikitsitsi:n yo:n, ihkwi:ntsi:n se: kichi:wa bosa:ltsi:n ke:meh kechakis sah. A:mo wehwei. Komo t'chi:wak telwe:i, sempanowa wa:n a:mo mopiloh ok. Yo:n t..., yo:n tsikitsi:n se: kichi:wa. Yehwa yo:n, yehwa sah yo:n. Itech i:n ochpa:n a:mo se: kita:lilia takwal para mah ..., Kanah. Takwal ompa te:n..., te:ntok a, ite..., ehkawtet ne: kololo..., temi a wa:n ompa moololowiliah n' chiktehtsitsi:n. Yo:n kwi:kwilchiktehmeh, wehweichik..., wehweichiktehmeh kiliah ata yo:n, yo:n kwi:kwiltikeh no:, pero kiliah wehweichiktehmeh wa:n yehwa yo:n nextikchiktehtsitsi:n tsikitsitsi:n wa:n yo:n kwi:kwiltsitsi:n. Wa:n poxkosmeh mokwih, yehwa yo:n. Miak taman chiktehmeh mo..., motokiah ka:mpa yo:n se: tekiti *o** ka:mpa ochpa:n se: kita:lia miak taman [chiktehmeh moto[kiah]. Motokiah chiktehmeh, motate:moliah de se: tachipa:wa. Ke:mah. Yehwa sah yo:n. ¿Yehwa sah i:n? ¡A:man xite:chili, ne:n, moto:ka:y! Mm. José Ernesto Vázquez Chanico. ¿Xi..., ka:nachi xiwit tikpia wa:n katí:n xola:l tiwa:le:wa? Mmm. E:yi powal wa:n na:wi wa:n niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan