A:man ta:tah xite:chtapowi ke:ní:w se: kichi:wa ne:n tikilia wito:n Mn. Pos ekintsi:n namechtapowi:ti ke:meh nikmati tepitsi:n de n' *antes** Pos tehwa:n nehjó:n *cuando** no:pá:n iwa:n t' nemiah pos tikchi:wayah, ka:mpa, ka:sá: ika tia:yah itampa se:, tehwa:n ti..., tikiliah xokot, *naranja, mata** ka:sá: ika tia:yah tikitah nentokeh semi *palomitas** wa:n seki yo:n tikiliah e..., e:lo:to:to:meh *o** tikilia:yah semi yo:n *primaveritas** nehjó:n nemih *o** seki** ne:n, seki *pajaritos** de no: kikwah xokot pos tikitah miak ne:n, yehwa yo:n poxkos no: semi kikwa xokot, pos ompa ne: nentokeh, kihtowa no:pá:n kihtowa tiketsaskiah kihtowa se:, se: wito:n a: nikilia pos welis, welis nikilia se: wito:n, tiweli nikilia, pos aya:mo nie:kweli pero *de todos modos** tikitaskeh pe:wa kichihchi:wa yo:n witó:n no:pá:n, x' tekiti kihtowa seki kowtsitsi:n, seki pisili:tos, we:noh, pisi:ltik, pihpitsa:wak entó:s wa:n nehwa kihtowa nik..., nikwiti, nikwiti se: kowit ihkó:n para ne:n wito:nkowit, pos de toni pos pe:wa nikte:mo:ti se: kowit tein achi ihkó:n mo..., mela:wak entó:s pe:wa tikchihchi:wah, tikchichi:wah yo:n wito:n, pe:wa tikchi:wah ihkó:n kowtsitsi:n, a:mo we:weyak, ihkwi:ntsitsi:n entó:s ihkwí:n tikchi:wah nehjó:n wito:n, nika:n titachkwah tepitsi:n wa:n nika:n i:n, titachkwah ihkó:n wa:n nika:n tikta:liah nehjó:n *corralito**, entó:s nika:n i:n entó:s nika:n tikehketsah sehse: ne:n, ni..., nika:n tikehketsah sehse: *horquetita** tsikitsi:n wa:n nika:n se: de yo:ni, tikta:liah ya ne:n xokot, *naranja o lima o** tikta:liah ya, tikiliah ne: chi:chiwala:yo:t iteyo tiktapa:nah wa:n nika:n tikta:liah, we:noh, a:xka:n kihtowa x' kwiti kihtowa yo:n pahpatae:wat, tiki:xtili:tih kihtowa yo:n ichti entó:s pe:wa nikwiti, ke:mah wa:n kimali:na ya no:pá:n, kimali:na kwaltsi:n, pitsa:wak a:xka:n x' te:mo kihtowa se: ihkwi:ntsi:n kowtsí:n para ne:n mi:nkat, no: mi:nkat, kita:lih yo:n mi:nkat wa:n kita:lih ihkó:n, *aparte** yo:n mi:nkat ihkwí:n pilkatok ka:mpa nika:n pilkatok tsikilitsi:n ihkó:n wa:n *aparte** de weyak ihkó:n, ihkó:ni entó:s kihtowa ihkwí:n tikchi:watih, kihtowa ne:n nochi tikta:lih ya ne:n, nikilia *parejo**, nochi ne: xokot, ne: nochi *perejo**, a:, we:noh entó:s nechilia kihtowa x' to:ka kihtowa ne: kowit, x' to:ka nika:n etok ne:n *corralito** wa:n nika:n nikto:kak ne: k..., ke yeh pitsaktik ne:n *corralito** a:mo we:weyak ihkó:n nika:n ihkó:n y..., yetoya ihkó:n, entó:s pe:wa n' to:kak, tik..., tikta:lilihkeh *hilo** ke:mah t' te:mpilohkeh ya, nika:n t' ta:lilihkeh ya nehjó:n sehse: *horquetita** ekintsi:n kijtowa x' te:mo se: kowtsí:n ihkó:n, we:noh, pe:wa nikte:mowa wa:n nika:n tikwi:ltihkeh, nika:n etok ne:n kowtsí:n mi:nkat ihkó:n wa:n nika:n tikwi:ltihkeh ya ne:n *ganchito** wa:n ihkwí:n yetok, entó:s ihkó:n mahoktok de n' ta:ltsi:n, ihkó:n a:xka:n ke:mah kita:lih ya ne:n posalitoh ihkó:n, ihkó:n kita:lilih ya, ihkwí:n entó:s nika:n yetok a kowtsi:n, we:noh k' ta:lih, we:noh nikilia, a:xka:n ke:mah tiowih kihtowa ne: parahko sepa okseki tikinte:mo:tih tiahkeh seko, itampa se:, ne: chi:chiwala:yo:t se: *we:imata**, ompa tikinahsitoh ompa ne: miak takwahtokeh chiktehtsitsi:n we:noh kihtowa, ekintsi:n kihtowa t' takehtskeh ya kihtowa ekintsi:n seko tiowih, nika:n tikinitas sepa *igual** x' teki kowtsitsi:n ompa ke:mah nikteki tein weli kowtsitsi:n ya ompa, sepa nikteki pos ta: ne:, teh x' kitati x' kitati xa:, xa: se: yetos a *mientras** ke nima:tami nika:n *¡Uta!** nikitato ni..., nikita ompa pilkak a se: *paloma** ompa pilkak, nikita ehekai:xko ihkó:n itech imetswa:n nochi mopilohkeh ompa itech, itech imestwa:n mopilowah ihkó:n nikita ehekai:xko ihkó:n pa:pata:ntok, nikilia, popá:n wi:ki, ¿Ke:yeh? nika:n etok se: *paloma** mokwik a a:mo, tite:kaya:wa, nikilia x' wi:ki *carrera** a: kihtowa *paloma** takah, pero a:mo x' momowti kihtowa yo:n a:mo, a:mo ya:s kihtowa ta: kwali kikwik itech imetswa:n ihkó:n, pa:pata:ntok ihkó:n pa:pata:ntok, ki:tskih i:n *paloma** kihtowa a:mo tikmikti:skeh, a:mo takoko:l, ¿Ke:yeh? pero ta: i:n we:lik kiht..., nikilia, tikwa:skeh i:n tikwi:katih kihtowa etok se: *jaulita** kihtowa wa:n nehjó:n ompa tikta:li:skeh ihwa:k tikchihchi:wayah nehjó:n kowtsitsi:n de xo:no:t i:n tikok..., ki..., kitehtekiah, kitehtekiah xo:no:kowit wa:n ompa kipia ne: *o** yo:n, yo:n pesma, yo:n pesmatsitsi:n ihkwí:n nochi kisohsoya no:pá:n kahkalakihtia:ya kalakilia:ya wa:n nochi, ta: i:n ompa tikalaki:skeh, we:noh, entó:s nehjó:n kimetsilpih tikwi:ka se: *bolsita** de, de *morral, morral**, ihkó:n ompa kikalakih, we:noh ekintsi:n sepa kihtowa, ekintsi:n ximomachti kihtowa x' taketsa, x' ta:li sepa ne: nikta:lih, nipe:wa nikta:lia ya ne:, mahyá *atravesado** ne: niktek neh nimowelitstiw a, ta: katka ninohne:l ok nimowelitstiw a, *porque** nikwi:ka ya *palomita** tikwi:kah ya *después** pe:wa nikpale:wia parahko nopá:n sepa ka:mpa chi:chiwala:yo:t pos ompa nehjó:n tima:tankeh *lo mismo** seki nikwito ne:n, ihwa:k nikwito se: kahfe:nkowit, kafe:kowit, melaktsi:n a: nika:n nikwa:lkwi se: kahfe:nkowit de yo:n *antes** onkaya yo:n kahfe:nkowit, mehmela:wak nikilia se: kahfe:nkowit ne:pa yetok, a:mo, a:mo no: ye:kselia ok nikwiti yeh, we:noh sayoh kihtowa xa: kwala:niskeh, a:mo ta: pos wa:ktok a, a: we:noh, kwit..., nikwito a:xka:n ke:mah kihtowa x' chihchi:wa kihtowa teh pe:wa nikchihchi:wa ya, ke niwelik, niwelik entó:s t' taketskeh ya wa:n tiahkeh ne:wí:n sepa tiowih. *¡Uta!** seko tikinahsitoh no: *palomas**, nentokeh itampa se: xika:lkowit kihtowa pero nika:n kihtowa nentokeh kihtowa sepa *palomas**, a: we:noh, sepa oksé tikta:li:tih ompa miak nentokeh de yo:n chi:chi:ltikeh wehwei:n, seki wehwei:n ya wa:n seki tsikitsitsi:n we:noh kie:ra tikta:liah nehjó:n, tikta:lihkeh seki yo:n, yehwa ya ne:n nehjó:n wito:n kihtowa tikwa:lkwik ne:n tamali:n seki, ke:mah, nikwa:lkwi o:me, e:yi xa: se: ma:kwi:l, entó:s tikehketsatih, tikehketsatih, no: ke:meskiah nehjó:n, we:noh pero *primero** tikchihchi:watih ne:n wito:n wa:n mokwis entó:s tima:tamkeh yo:n wa:n sepa tiwi:tseh tikitah nika:mpa ompa pilkak se: yo:n pe:sohchikteh sepa pa:pata:ntok ehekai:xko, ihkó:n pos nikilia mokwik se: pe:sohchikteh ne: tani a: we:noh wa:n niktomak wa:n sepa niye:ktaketsak, ne: parahko sepa niow parahko niow nehjó:n takah no:, no tak takwa:ya yo:n kiliah te:na:ka:l, no: takwa:ya, no: k' kwa:ya nehjó:n ompa niow, *¡Uta!** nikita se: *pajarito** xoxoktik, mm, nikno:tsa no:pá:n nikilia xiwi:ki ¿Ke:yeh?, nika:n pilkak se: *pajarito**, xoxoktik a:mo niki:xmati, we:i ite:mpi:l a: pero kihtowa ne:n, kihtowa mo..., mokwik, nikilia mokwik, a: we:noh, no: ehekai:xko ne:pa nikilia semi ne:chekma:tehtepi:nih ya a:, kihtowa takah te:na:ka:l, *pico de canoa** kihtowa *porque rarayado** kihtowa ite:mpi:l, nikilia a:mo niki:xmatia, we:noh de yo:n tikinkwikeh, no: nimowelita ya, nehjó:n *pajaritos** tikinkwikeh ne:n chiktehmeh entó:s ompa ke:mah pe:wa, pe:wa nehjó:n tikin..., tikchihchi:wah ya nehjó:n, nehjó:n wito:meh pero yo:n no: taman, *deveras** yo:n komo se: mokwi:ltih se: i:xko se: kipitsi:ni:s se: i:xtololo *porque** ahkotsikwi:ni wa:n ekintsi:n no: *igual** no: kichi:wah pero a:mo ihkó:n, ekintsi:n kita:liah oksé: *hilo** wa:n tehwa:n yo:n ichti tikwiah *porque antes** a:mo teh *hilo** katka, yehwa yo:n tikwiah *hasta** tamali:n tikwiah yehwa de ichti tikintakechilia:yah yo:n n' tsilia *palomitas**, tikintakechilia:yah *palomas** no: yeh no: ne: ka:mpa ne:n, se: *vez** neh nimitsilia ompa ne: tikitatoh, tiketskeh ne:n wito:n wa:n kihtowa no:pá:n tikwa:lkwi ne:n tamali:n nikilia etok ok nikilia xa: ma:kwi:l *o** chikwase:n teh mota:lia:ya wa:n kimali:naya yo:n pahpatakowit, yo:n ke:meskia kana:r, tikwiah palaktik a tiki:xtia:yah wa:n kwaltsi:n ki:sa ichti, we:noh a:mo semi takwa:wak, ihkwí:n ne:n ti..., kitehtekia entó:s wa:n t' ta:lilia:yah *posalito**, t' ta:liah nika:n *posalito** entó:s, *después** tikchi:wayah ihkwí:n, ke:mah ay, kihtowa ekintsi:n nika:n ne:stok ye:kmohtihtokeh *palomas**, ¿Mohtihtokeh? -Ke:mah. Entó:s nochi [i]tampa de ne: pesmakowit, ne: xi:kalkowit xi:ntok ne: a:, pos nika:n ne:nemih palo:mas, nochi moo:htiah entó:s ketsa kihtowa se: kowit nika:n kihtowa wa:n nika:n kihtowa wa:n x' ta:li yo:n *trampa**, tikta:li:s ihkwí:n, ihkwí:n tikta:li:s, ihkwí:n entó:s nika:n ihkatok i:n kowit wa:n nikahkwí:n ne: yetok, entó:s nika..., nika:n nikta:lia se: kowit nika:n i:n, ke:mah nika:n xiwit nitahtatsakwa pos de nika:n yowia panowa itech ioh nika:n i:n wa:n ke:mah moki:tskia ya ihkó:n, ke:mah, ihkwi:n de ompa ke:mah titaketskeh wa:n tiahkeh, ne: ti..., tikitatoh ne:n *trampa** a:mo teh mokwi ok n' tia [kiliah] ne:n itech wito:n ompa parahko tikinchiakeh, sepa tiwa:lahkeh tikitah ompa, ompa ne: sepa a:mo wehka:wak ke:meh se: *dos horas** tikchiakeh parahko, tikitah ompa yetok se:, se: tewiyo:n yo:n ke:meh *pollito** papatakatok ompa ne: kihtowa ya:ti nikilia i:n tewiyo:n, i:pa niki:xmattok kihtowa ne:, a:mo ya:s kihtowa ta: ki:n..., miktok a kihtowa, kitektok *hilo**, ke:meh se: *pollito** ox ne: no: tiki:xmati, ke:mah, pos ta: tine:chne:xtilih ne: ke:maniá:n entó:s ne:..., ne:paka nikita wetstok papatakak se: mohmolpih takah se: *we:ipaloma** de yo:n *kwamoraditos** nikilia wa:n se: i:n yetok *paloma**, mikik a, mikik a, pos pe:wa tikin..., tikinwa:lkwih ya i..., mo:stika sepa tiahkeh, pos ika yo:n witó:n pe:wa nikchihchi:wa ya, nikchiwa ya yo:n wito:meh *cada vez** ka:mpa se: *xokomata** pos niow nikitati a, eski taki:s..., eski, eski, *bueno** kiowtos oso taki:stos, neh niow *porque** nimowelitak de que nikinkwi i:n chiktehmeh, mm, pero nehwa ne:chne:xtilih no:pá:n entó:s pe:wa ne:chne:xtilih, *después** pe:wa nikwik a ne:n, nikwik a, pe:wa nikinchihchi:wa ya no: pe:wa nikinchihchi:wa wa:n pos no: nimomatik, pero ta: yo:n se: kita:lia itampa ne:n xokot no: weli ahko, se: *corral** se: kichi:wa wa:n se: kita:lia ninipaka no: weli ahko ahko no: weli pero yo:n se: kita:lia ne:n *hilitos de trampa** ne:n *corral** ahko se: kita:lia para yo:n e:lo:to:tomeh *o primaveras**, ahko takwah entó:s se: kita:liti yo:n *corralitos** itech i:n xokot, ahko takwah, tikitas papatakatok a ne:n e:lo:to:to:t, yo:n kohkostikeh entó:s no: se: mowelita ya, mm, entó:s no:tikwa:yah ya chi:lposo:n, a:ko:loh no: semi we:lkeh ke:mah wa:n pos yehwa yo:n nochi nikitak, yehwa yo:n poliwia de wito:meh pero pos ekintsi:n nochi no: ta..., no: taman kita:liah, ekitsi:n a:mo kachi se: kita ok de nehjó:n wito:meh ne:n *pajaritos** ne:n chiktehmeh nehwa wehka:w ihkó:n nikitak wa:n pos *más** nemiah ok *palomitas**, ekintsi:n no: nemih pero a:mo semi ok yo:n, yo:n *palomitas** semi kikwah xi:kalkowtet, entó:s ompa se: kintakechilia ya wa:n se: k' wa:lkwia nehjó:n entó:s *igual** ne:n *primavera**, no: nemih itampa, no: nemih wa:n yehwa yo:n kikwah wa:n pos ne: ahko pos miak *pajaritos** takwah ahko pos kipanxi:niah ya, yehwa ya kiololowah ne:n *palomitas** ka:mpa a:tawit pos no: ne:nke:n se: kinta: lia *trampa** pos ta: mokwih *porque** tai:tih a:tsi:n wa:n ompa ya ne: kite:mowah ne: ton, ton k' kwa:skeh entó:s ompa se: kinkwih pero yo:n wito:n no: kwaltsi:n pero semi tel, semi se: kimowilia pero ke:yeh, komo *te:tokaroh** yehwa se: itoskak *o** se:, se: i:xko pos te:ixwehwelo:s pero yo:n a:mo, a:mo mikih yo:n *palomas o** ke:ní:w, yo:n *paloma** yehwa ya name:chilia tatayewaloh , tatayewaloh , papatakatok, mm. Papatakatok ompa ne: *hasta**, pos koma:mo miki, tak mikis komo wehka:wa ompa yetok, ta: mets..., [mo]metstili:ntia, mm. yehwa name:chilia ke:ní:w se: kichihchi:wa nehjó:n, a:mo se: kichihchi:wa ihko:ni, we:noh, *rueda** se: kichihchi:wa ihkó:n, mm, ihkó:n se: kichihchi:wa ihkó:n nika:n etok kowtsi:n, nika:n etok ne:n *ganchitos** nika:n i:n wa:n se: kita:lilia kowtsí:n para ohoktok *asi que** yowi a nika:n *pajarito** kita itakwal ne:, yowi a, yowi a nika:n paniá:n taksati mahoktiki:sa ya wa:n mets..., mometsihilpia ya mometsilpia nika:n kalaki de i:n, kalaki i:ni wa:n motili:ntia ya nika:n i:n papatakatok a, papatakatok a, panpilkak ihkwí:n, pa:npilkak a ke:mah, yehwa nehjí:n semi no: kwaltsi:n nehji:n tekit de para se: kikwa:s nehjó:n chiktehtsitsi:n, mm, mm. Entó:s nochi a de wito:n. Ke:mah. We:noh x' te:chilwi moto:ka:y. [Neh] nimono:tsa Anastacio Nocolás Damián ¿Ka:nachi xiwit tikpia? Nikpia sesenta y tres. Wa:n xola:l ka:mpa tiwa:lewa. Pos ka:mpa niwa:lewa ne: Tozán, Jonotla. Wa:n tinemi Pero ekintsi:n nietok Xopanaco, ne: San Miguel Tzinacapan We:noh tasohka:matik miak.