*Pues** 'ne:chtapohpolwi, tehwa:tsi:n, nika:n timonohno:tsatih ika se:ki okwiltsitsí:n mono:tsah nek..., *este**, kostiknekmeh. Neh nikneki nimitstahtani:s ox tikini:xmattok yo:n okwiltsitsí:n tein wehwei, wehwei kostiknekmeh. Pos nihjó:n no: kwalia tine:chtahtania, mah nochi timoli:ka:n para tikmatiskeh. Ke:masá: tikinitah nika:n yo:n kostik nek..., nekmeh ne:wí:n kowtah. Teh no: ti..., tiow ne:wí:n kowtah ti..., titekititi, no: ka:sá: ika tikita wa:n pos no: nehwa nihjó:n nikita ne:wí:n yetokeh, ne:nentokeh, yo:n kohkostikeh. Ke:masá: neh nikita ne: itech n' tet, ompa mota:liah, ke:masá: itech kowit, we:i kowit ke:masá: ompa se: kita ne:nentokeh. Yo:n ka:mpa se: motokih no: te:..., se: motokia, ne: komo *cerca** te:..., te:senkwih, te:ke:mih. Wa:n yo:n ikwitapan, ihkwi:ni ne:n kipiah n' inimi:t, yo:n ka:mpa mopilo:tih pos nihjó:n ompa moka:wa ya. Ompa moka:wa ya wa:n miki, miki n' okwiltsi:n, a:mo yowi ok. Mm. Moka:wa ne: wa:n wetsiti a ne:wí:n wa:n tak miki a. Ompa moka:wa nihjó:n imi:t kiliah yo:n ihkwí:n pitsaktsi:n, xa: tikita. Ke:mah. Wa:n yo:n komo te:..., te:kwah, te:mi:mah, yo:n *hasta** te:kwi toto:nik. Yo:n a:mo nochi se: 'kihki:xtia yo:n i..., kipias kwaltsi:n ihkwi:ni n' imi:t kiliah. Wa:n pos yehwa yo:n neh nikmattok wa:n no: kwali tine:chili:s ekintsi:n de ke teh xa: kachi tikmati. Wa:n ..., ke:mah, yo:n okwiltsitsí:n a:mo nikmati ox tehwa:tsi:n no: tite:ka[kilia]..., no: tikitani *o, o** xa: de, xa: tikimpiani. Yehwa:n yo:n okwiltsitsí:n kikwih seki ata kinimpiah itech kahjo:n. Yo:n okwiltsitsí:n no: para mo..., ika motekipanowah seki tokni:wa:n tein kwelitah wa:n tein kinehnekih neli yo:n okwiltsitsí:n pos seki kihtowah no: ika motekipanowah *por...** .... No: kinki:xtiliah, *este**, tepitsi:n taxta:wi:ltsí:n kihtowah ika ne:n intsope:lik de yehwa:n. Yehwa:n ata no: ki..., no: ki..., kichi:wah nekti. Neh nikitani, neh nikitaka nika:n no:..., noch..., no..., nocha:n, ka:mpa nicha:nchi:wa neh. Ompa no: cha:nchi:wa se: no:..., se: *nopariente** wa:n nikitaya kimpiaya, kintel..., yeh kintelwelitaya yehwa yo:n okwiltsitsí:n kimpias ika kahjo:n. Kinta:lia:ya *hasta** ke:meh i:n ohte:noh. Pero neli ke:meh tikihtowa teh a:mo para se: kimpias *porque** komo se: kimpia yo:n okwilimeh a:mo para ximotoki ok ne: ka:mpa ye..., ka:mpa, ka:mpa nemih. Neh nikitaya ke kinki:xtia:ya, nikita kinki:xtia, mokwa:pihpi:ki ika yo:n, tein ika mokwa:pi:kih yo:n, se: mahyá:, mahyá:, mahyá: morraltsi:n ika mokwa:pi:kih wa:n ki..., kikwih se:, se: m..., we:noh, se: tepostsí:n tein ika tapopo:chwiah. Yo:n kimpopo:chwiah kit para mah a:mo, mah a:mo kinin..., mah a:mo kinetecho:ka:n yehwa ne:n, mah a:mo te:tipi:ni:ka:n, mah tikihto:ka:n tehwa:n, para mah kinto:..., kinto:ntoh..., kinto:ntohchi:wa no:. Kinto:ntohakia n' okwiltsitsí:n. Wa:n ompa yo:n nikita neh ki..., kimpopo:chwiah, entó:s n' okwiltsitsí:n de ika po:kti yowih. Mihkwaniah itech ne:n kahjo:n. Ompa de mihkwaniah itech kahjo:n, nikita neh, ke:mah pe:wa kinchipa:wah ya. Kinchipa:wah ya, kinki:xtiliah ne:n nekti *porque** inekyo, ininekyo yehwa:n ka:mpa mo..., kichihchi:wah inekyo se: ta..., ta:taxkaltsitsi:n kichihchi:wah. Yehyewaltik taxkal, ta:taxkaltsitsi:n wa:n ompa tatahko 'kalakiah *imincera**, nika:n tanakastan wa:n nika:n kita:liah ne:n iminekyo. Nikitaya neh kiki:xtiah yo:n nekti wa:n kita:lihtiowih itech, itech se: tapalkatsi:n *o a ver** ka:nika:wí:n kite:mowah, para a:..., a:mo ma:wilo:s yo:n nekti tein kiki:xtiliah. Kitamiki:xtiah, kitamichipa:wah ne:n kahjo:n, ompa ke:mah sepa kinin..., sepa yo:li:k kininye:kta:liliah ne:n in..., iminta:taxkaltsitsi:n, de impilwa:n ya. Para ompa mah mosentili:ka:n ya. Ompa yo:n iwki. Wa:n ne:n nekti kita:liliah nipawí:n Entó:s yo:n, yo:n okwiltsitsí:n a:mo ke:meh yo:n pisi:lnekmeh *porque** yo:n pisi:lnekmeh semi tel..., mah tikihto:ka:n tehwa:n, semi telnehmach. ¿Ke:yeh telnehmach? *Porque** okwilowah. Wa:n yo:n wehwei nekmeh yehwa:n a:mo okwilowah. A:mo okwilowah yo:n sanoke yehwa:n yo:n *más**, mah tiihto:ka:n tehwa:n, *más este, más** eliwismeh okwiltsitsí:n. Wa:n ompa yo:n kitamichipa:wah ya sikie:ra o:me, e:yi kahjo:n, entó:s ompa ke:mah kita:liah itech yo:n tapalkat yehwa ne:n nekti, n' taxkaltsitsi:n de nekti, iwa:n *icera**. Ompa ke:mah pe:wah kima:pa:tskah. Neh nikitaya ne: no..., notioh ke:ní:w tekitiah. Kima:pa:tsakah kwaltsi:n, kichipa:wah nochi nekti, ki:sa nochi nekti wa:n ne:wí:n kita:lihtiowih *cera**. Para kima:pa:tskah wa:n ne:wí:n kita:liah *cera**. Entó:s ompa yo:n kitamichipa:wah ya, ke:mah ki..., kitsetselowah ya nekti para ki:sa chipa:wak a nekti. Chipa:wak a, kit..., kita:liah itech i:n ..., ne:n ko:mit. Aha, ihkó:n yo:n *mero**. Wa:n ompa ke:mah, kitamichipa:wah, kie:wah ya nekti, kimolo:ntiah para mah a:mo mah, mah a:mo moa:wilchi:wah *porque** yo:n no: tel..., no: kinehmachpiah yo:n, yo:n nekti, kimolo:ntiah nekti. Ke:mah kiew..., ki..., kibote:yahkehketsah ya, para kie:wah ya yo:n. Ompa ke:mah kinamakah ya. Niman yo:n kimolo:ntiah para a:mo xokoya, mm. Para a:mo xokoya, para a:mo xokoya, para a:mo moa:wil..., moa:wilchi:wa yo:n. Wa:n ompa ke:mah *cera**, ke:mah kikwih, kie:wah wa:n ke:mah ki..., ka:tiliah ya, kim..., no:, no: mahyá: tikihto:ka:n tehwa:n no: kia:manah. Ki..., kimolo:ntiah, kipa..., kia:tiliah ompa ke:mah. De ka:tiliah ya ompa kichi:wah ya ne:n *cera** tetsa:wak a no: ne: tein para ki..., kitatekiwtiah ya no:, yo:n no:, no: moix..., no: kinamakah. *Casi** ki..., ki..., kima:nelowah ya. Ehe, yehwa yo:ni, ihkó:n kichi:wah. Pos yehwa yo:n neh nikmattok no: de ke nihjó:n *cera** ki..., kichipa:wah kwaltsi:n wa:n ki.... Pos no:, yo:n ixo:chio no:, no: ki..., ke:meh ekintsi:n tine:chilihtok. Kiliah xo:chit, nekxo:chit. Entó:s yo:n kwi:kah wa:n no: te:chi:wiliah ke:meskia ne:n ato:l no:, no: we:lik. Wa:n nihjó:n, nihjó:n se: tikiliah kichi:wah nihjó:n, kichi:wah pané: tane:x. *Cuando** tikihtowah ke ilwititi se: tote:pixka:tsi:n, ilwititi a, pos tayo:le:wah ki..., kikwitih ya, nihjó:n kichipa:wah wa:n kichihchi:wah ya yo:n tane:x. Yo:n tane:x *cuando** 'ka:watih ne:, ne: tio:pan ya. Nihjó:n nochi kwaltia nihjó:n, nihjó:n *cera**. De nihjó:n nektsitsi:n, yo:n kostiknektsitsi:n. Ke:mah. Wa:n yo:n no: nikita ke:masá:, nihjó:n, yetokeh itech, itech kwowit, itech kowit oso itech, itech tet. Wa:n neh nikneltoka no: *porque** ka:sá: ika nikita ohte:nte:noh yetokeh, no: kita:liah ika nihjó:n, kipantsakwah. Pero a:mo wel se: motokia ta: nihjó:n pos neh nikneltoka, tikitayah ihkó:n de monehnepanowa ne:n taxkalo:t, ihkwí:n yohyowaltik. Iwki. Wa:n yo:n yohyowaltik tak ompa, ompa ne:n yo:lih ya ne:n, de n' pilimeh. Ke:mah. Wa:n neh a:mo nikmati, no: nimitstahtani:ti ne:n ox ki..., i:n te:na:n ox tiki:xmattok ne:n .... Pos xikita, *este**, neh a:mo ke:man nimo..., we:noh a:mo ke:man nikitani n' te:na:n ke:niwki yo:n chihchi:wtok pero neh niki:xehekowa xa: no: kipiaskeh se:, ne:n, nekte:na:n *porque** ¿tikmatis ke:yeh? No: tein kinye:ka:ntok wa:n tein kintekiti:ltihtok no: ne:n ipilwa:n *porque** neh niki:xehehkowa no: *igual** ke:meh eski yo:n ti:ltikpisi:lnekmeh. *Porque** neh nikita, nikita sioh kinchipa:wah, a:mo ke:man nikmati ke:ní:w *mero** chihchi:wtok taihtik *porque** neh no: ne..., neli no: nikintelmowilia neli yo:n okwiltsitsí:n. Onkak tein kimpiah kalihtik wa:n onkak tein tikihtowah tehwa:tsi:n ke:meh i:n kowyoh, ka:mpa itech kowit mo..., koyoktik, ompa moe:wah no: n' okwiltsitsí:n. Wa:n no: kichi:wah ne:n tekit ke:meh i:pa kichi:waskiah ke:meh ne: ka:mpa kine:wtokeh, itech kal..., kalihtik. Wa:n ompa yo:n neh nikitaya, nikitaya neli ke:meh yo:n kin..., kinta..., kintapa:nah ya no:, we:noh kinchipa:wayah ne: itech ko:..., itech kahjo:n, kinchipa:wah, wa:n neli ke:meh tikihtowa tehwatsi:n, yo:n *cera**, yo:n no: telpati:yoh, no: monamaka. Yo:n na..., yo:n no: taman, no: taman, no: taman kinamakah wa:n nekti no: taman kinamakah. Ne: ekintsi:n a:mo nikmati ke:ní:w yetos n' *kilo** pero yo:n kinamakah *por kilo** ne:n *cera** wa:n ne:n nekti yeh kinamakah *casi** mahyá: *por litro**, mah tikihto:ka:n tehwa:n, *por** tamachi:w. Wa:n yehwa yo:n neli nochi kwali. Pero pos a:mo wel nimits..., nimitsahsika:ilwi:ti kwaltsi:n ke:ní:w yo:n kintekitiliah. Neli a:mo ke:man neh nimotahne:wih nikin..., nikinchipa:was *porque** neh neli nikintelmowilia *porque** te:tipi:niah neli yo:n okwiltsitsí:n. Wa:n neh sayoh nikitaya notioh wehka, ihkó:n nikwehkaitstok ke:ní:w kichipa:waya. Pero a:mo para ximotoki. Se:, se: kimowilia, se: kinmowilia wa:n pos yo:n sayoh para te:kwis toto:nik komo te:..., te:kwikeh. Yehwa yo:ni. Pos neh no: a:mo ke:man tikimpiakeh nihjó:n okwiltsitsí:n, sioh tikitah. Tikitayah, ne: ka:sá: ika ka:mpa wi:tsa se: kowit ihkó:n oso tet ke:masá: wetstokeh ne:n taxkal, itaxkalo. Yo:n tak de posteki n' kowit oso palaktik ne:n kowit wa:n de ke wetsi a pos, wetsiah ya n' ta:lpan ne:n okwiltsitsí:n, tak ya:yah n' okwiltsitsí:n wa:n moka..., moka:waya ya ne:n taxkalo:t. Yeh yo:n nikitaya. Ke:mah. Pero ihkó:n mah nikita ihkó:n mah a:ksá: nikpale:wi ihkó:n. Neh semi nikimowilia, nikimowilia, se: *vez** ne:chsenkwikah nika:n, nika:n seko nitekititoya. Se: kinimowilia, mm. Nochi mopihpilohkah nika:n itech nokechko wa:n noma:ko, *hasta** ne:chkwika toto:nik. Ke:mah, ta: tel..., telte:kokohkeh n' okwiltsitsí:n. Wa:n yehwa yo:n okwiltsitsí:n pos kwaltsi:n no: tapale:wiah tein kimpiah pos, no:, no:, no: tapale:wiah semi wa:n semi we:lik ne:n, ne: kita:liah, ne:n .... We:noh we:lik, ne:n, tak tsope:lik kita:liah, kwaltsi:n ne:n xo:chit ne: se:, se:, se: kwelita no: se: tai. Ke:mah wa:n oksé:, oksé: tatsi:ntokalis no: n'neki nimitstahtani:s tehwa:tsi:n ox tikini:xmati sentaman sah *o** o:me taman *o** e:yi taman okwiltsitsí:n onkakeh, neh niki:xehekowa onkakeh a:xá: ke:meh e:yi taman no: *porque** .... We:noh, neh nikinitani, a:mo n'mati tehwa:tsi:n ox no: tikini:xmattok e:yi taman *o** sentaman sah tikini:xmattok onkakeh yo:n okwiltsitsí:n. Pos neh nikini:xmattok sayoh o:me taman. O:me taman. Seki achi wehwei:n kohkostikeh wa:n se[k]i achi pisi:ltikeh, yo:n de n' pisi:ltikeh yehwa ne:wí:n kowtah semi mo..., se: kinita. Mm. Yo:n pisi:ltikeh. Wa:n oksé: a:mo nikmati tehwa:tsi:n ox tik..., ox tikinitani tein tekitih wa:n tikinitani tein a:mo tekitih. *Porque** yo:n neh nimitsilia neh onkak, *este**, e:yi taman. Onkakeh tein yo:n achi pisi:ltikeh wa:n onkakeh tein achi wehweitsitsi:n wa:n onkakeh tein neminih sah. Yo:n neminih sah kinilwiah ata, ka:mpa ne: ki..., kahsitih, ne:n, yehwa yo:n okwilimeh ka:mpa mo..., mo..., ka:mpa tekititokeh yehwa:n wa:n yehwa:n yo:n seki n' okwilimeh tein kinilwiah nemih sah kalakitih wa:n kintokah ne:n tein yetokeh, tein tekititokeh. Yehwa:n mokalaki:tih, kintamitakwali:tih, nochi kintakwali:tih, nochi kintakwi:liah ne:n nek..., nekti tein kipiaskeh wa:n ke:mah sepa yowih yehwa:n, sepa seko tate:motih. Yo:n no: tamameh yo:n okwilimeh. Yo:n, yo:n a:mo kinekih tekitiskeh, sayoh kinekih nemiskeh sah, kinkwi:liah ne:n .... Nemiskeh sah. Kintakwalihtinemih sah n' ik..., n' ikni:wa:n ka:mpa, ka:mpa ki..., motekiti:ltihtokeh yehwa:n okwiltsitsí:n. Pos neh a:mo no: nikita ne:wí:n itech kowit, nikita sayoh ne:nentokeh ihko:ni, pero nikitani wetstok n' taxkalo:t ke:masá: ne:n itech i:n kowit kó:n palaktik, tak, ompa, ompa mota:liah. Wa:n ke:masá: posteki pos wetsiti a ne:n ta:lpan ne:n taxkalo:t ke:masá: kikwih yo:n a:skameh. Ke:mah. *O** ihkó:n mah nikita, ihkó:n mah tekititoka:n, ihkó:n mah ki..., mahyá: tik..., tak. Ke:masá: se: kita no:, ke:masá itech tet ihkó:n kwi:wi:kah ne:n xo:chitsi:n. Pero a:mo nikita ke:ní:w kichi:wah. Neh nimitsilia *porque** tehwa:n sepa tikimpihpiakeh ne: yehwa:n yo:n okwiltsitsí:n, yetoyah seki, *este**, n..., seki yehwa yo:n nektsitsi:n yehwa yo:n *col..., col..., este**, kiniliah pisi:lnekmeh, pisi:..., pisi:lnekmeh yo:n tehwa:n tikinto:ka:itiah, *este**, ne:n tein ke:meh nika:wí:n tikimpiah yo:n ye..., tein nekti, tein nekti, nekti tein telchipa:wak. Nekti tein telchipa:wak yo:n [ni]mitsilia neh. Tehwa:n se: *viaje** tikimpihpiakeh *porque** yo:n no: *cuando** xikinchipa:wa yehwa:n yo:n pisi:l..., pisi:lnekmeh tikitas teh moolo:chte:matoh ya yehwa yo:n okwilimeh, yo:n nimitsilia wehweikostiknekmeh. Pero yo:n a:mo *porque** kintakwali:tih para nikih..., nikihtowa neh para yehwa:n no: tekititih, a:mo ta yo:n sayoh takwahtinemih sah. Kinkwalihtinemih sah nekti ne: para sepa seko yowih yehwa:n. Kwi:kah nihjó:n ..., Kwi:kah. Kwi:kah ne:n takwal. Kwi:kah pero yo:n i:pa sayoh para ika motekipanowah sah yehwa:n, a:mo para kichi:watih wa:n tekititih, no: kichi:watih imin..., iminchi:walis ke:meh okseki okwiltsitsí:n. Yo:n yehwa:n kinilwiah, we:noh neh nikma..., nikaki, nikaki notioh kinil..., kinto:ka:itiah neminih kit yo:n okwiltsitsí:n. Neminih. Neminih sah *porque** a:mo, ki:stinemih sah, a:mo mota:liah seko sah. Pos a:chá: eski, *porque**, Se: kita ne:wí:n nentinemih wa:n yo:n ka:sá: ika seki de n', seki tein te:tawe:litah ne:wí:n wa:lki:ste:wah wa:n se: ima:ko mopilo:ki *o** itech se: *ilomo** mopilo:ki. *Pues** yehwa yo:n neh nimitsilia wa:n no: a:mo nikmati tehwa:tsi:n ox tite:kakilia:ni *o** xa: a:ksá: mitstapowia:ni Yehwa yo:n. *es...,** ke:ní:w yo:n talna:miki..., ke:ní:w tanemili:lis de yehwa:n yo:n okwiltsitsí:n. Neh ne:chta:tapowiaya se: no..., no..., notioh, nikpia wa:n ne:chtapowia ke yo:n okwiltsitsí:n para se: kimpias moneki mah semi se: kinehmachpia. *Porque** komohkó:n kim..., kimatih, *este**, ki..., kimatih ke:meh i:n okwiltsitsí:n, mah tikihto:ka:n tehwa:n, *este**, tikinma:lchi:watih *o** tikina:wilchi:watih, no: niman intech ahsi yehwa:n wa:n *mejor** yowih, ki:sah. *Mejor** mihkwaniah itech kahjo:n, a:mo kinekih yetoskeh *porque** yo:n kimattokeh yehwa:n ke mahyá: tamat..., tamatka:nemih semi yo:n okwiltsitsí:n kit. A:mo nikmati ox neli *o** a:mo neli, tehwa:tsi:n xa: tikte:kakilia:ni yo:n talna:miki:lis, yo:n tanemili:lis. Pos yehwa nihjó:n, neh no: nikte:kakilia:ni wa:n ti..., mono:tsa ihkó:n, se: mo..., [mo]mati:ltia. Pos yo:n koma:mo se: ye:kyetok itech i:n kalihtik ihkó:n oso se: yehwa, wa:n komo se: kimpia yo:n okwiltsitsí:n pos tak no: tamattokeh wa:n no:, no: kwala:nih. Ki:ste:wah. *Cuando** se: kitati:w a:mo tei ok itech i:n ko:mit. Kihtowah ke moye:yewalohtiowih ihkó:n *hasta** a:it ka:n ahsih. Aha, yehwa yo:n neli nite:kakilih. Ta: yo:n okwiltsitsí:n no: tamattokeh wa:n tekitih kwali. Yehwa yo:n. Tamattokeh. Ka:sá: ika nio:nó: kimpiah miakeh pero no: ti..., kimpixtokeh ihkó:n, ne:n, *kincuida:rowah** wa:n nihjó:n semi yetokeh kwaltsi:n. Ke:mah. Kihtowah, ka:sá: ika komo se: kimpia nihjó:n wa:n mo:stah, nihjó:n, tawe:l, Se: mokwala:ntihtok, ne:n okwiltsitsí:n pos nihjó:n no: ke:meskia no: takaktokeh. No: moohketsah. Moohketsah, moohketsah, moohketsah. Ne:si, ka:sá: ika se: kinita yowih ne:wí:n, yo:n ki:ste:wah ka:sá: ika itech i..., ne:n, kahjo:n. Ke:mah, a:mo no: kwelitah yetoskeh ok. Ke:mah. Ka:sá: ika kalihtik, ka:mpa a:mo kwelitah yetoskeh. Okseko mota:li:tih. Ka:sá: ika itech kowit a oso itech tepe:t, ihkó:n. Ompa yetokeh. Yehwa yo:n. Yehwa nihjó:n achi neh no: nikmattok de nihjó:n no:, no: nikmattok de yo:n okwiltsitsí:n semi tamattokeh. A: pos no: tikmattok nehjó:n okwiltsitsí:n ke:ní:w n' tekitih. Ke:mah, tamattokeh. Pos ... Ke:meh pisi:lmeh wa:n no: *igual** yehwa:n. No: *igual** yehwa:n. No: yehwa:n i:n ne:n pisi:ltikeh no: ka:sá: ye:kmiak kimpiah pero no: *igual** ika *cuidado** ki..., kinchipa:wah wa:n sepa ne:n ki..., yetokeh ihko:ni ki..., kwi:kah ne:wí:n Ke:mah, mah kinehmachpiaka:n. *Pues**, Monamakili:tih oso *parejo** itech ..., i:n kihto:s i:n tiknamakatih i:n te:chpale:wi:s nihjó:n nochi para tehwa:n timokwi:li:ti teisá:. Mosempale:wiah iwa:n okwiltsitsí:n. Yehwa yo:n, yehwa yo:n. Pero komo yo:n se: mokwala:ntihtok *o** teisá: ihkó:n se: kipia se: talna:miki:lis, ihkó:n tepitsi:n owih, pos yowih n' okwilimeh. Yowih. Yowih Yowih. Yowih, a:mo se:, a:mo se: kinkwi ok wa:n a:mo kintsakwiliah ok. Ma:ski kihtowah kin..., kintsakwili:snekih pero a:mo ok, yowih ya. Pos ke:mah. De yowih a, a:mo A:mo se: kinahsi ok. A:mo se: kinahsi ok. Moka:wa iwki a ne:n ko:ntsí:n oso iwki a ne:n kahjo:n moka:wah. Pero ximoi:xeheko:ltih tehwa:tsi:n se: kimatis mahyá: okwiltsitsí:n sah, mahyá: yo:n a:mo tamatka:nimeh, pero no:, no: kipia taman inintamachi:lis. Wa:n neli ke:meh niki..., ke:meh tikihtowa tehwa:tsi:n, moneki para se: kimpias yo:n okwiltsitsí:n mah se: kininehmachpia ika miak chipa:wka:yo:t, mah a:mo, mah a:mo no: se: moeheliwischi:wto kalihtik, mah nikih..., mah nikihto neh, mah se: mokwala:ntihto *o** mah se: mo..., moahwati ika yo:n okwiltsitsí:n, *cuando** yo:n tikihto:s *tikincuida:ro:ti pero xikincuida:ro** ika, ika nochi motalna:miki:lis, ika nochi moyo:lotsi:n. A:mo tikihto:s timoka:ka:wili:tih, a: pos, a:mo tikinitak tehwa *o** teh xikinitati, neh a:mo nikinitati:w wa:n a:mo. Ta: yo:n *mismo** tehwa:n mah timolwi:ka:n, no: nikihto:ti nikinitati ne: okwiltsitsí:n, nikinehmachpiati. ¿Ke:yeh? *Porque** nikinehneki wa:n nikiwelita. Wa:n koma:mo nikiwelita wa:n a:mo nikinehneki pos *mejor** semi senki:s a:mo nikimpias. *Entonces** n' okwiltsitsí:n yehwa:n yo:n, yehwa yo:n tal..., tanemili:lis yehwa:n no: kipiah, wa:n miak nikinkakilih ya tein, seki tein *más** te..., tepitsi:n *más, este**, kwa:tamatka:..., kwa:tamatka:nimeh ke tehwa:n, ke tehwa:n, pos seki towa:mpoywa:n neli *más** tahtamattokeh wa:n te:chtapowia:nih ke:ní:w neli yo:n okwiltsitsí:n se: kinin..., se: kinintekipano:s *o** ke:ní:w se: kimpias, se: kinehmachpias, para a:mo, para a:mo moohketsaskeh. Wa:n neh nikneltoka *porque** neh nimitsilia ne: ka:mpa no..., notioh kimpiaya n' okwiltsitsí:n wa:n kintelpiaya, kintelpiaya miak. Pero sepa sah neh nikitak pe:wkeh moto:ntohchi:wa yehwa ne: no..., no..., noparientes** moto:ntohchi:wah. Pos yo:n okwiltsitsí:n yahkeh. Mohketskeh. Mohketskeh. Moka:wtiki:s sayoh kahjo:n, *hasta** ika tamik de p..., teltatamik, tatamik. A:mo teh moka:w pero nió:n se: kahjo:n ok, hasta** ekintsi:n a:mo teh kimpiah yo:n okwi..., okwilimeh. *Hasta, hasta apenas** i:n sepa kinte..., kintemo:ltihkah ne: paratani ka:mpa ika neh ni..., nicha:nchi:wa pero a:mo kinim..., a:mo wel kimpiakeh. A:mo wel kimpiakeh. ¿Ke:yeh? *Porque** eliwis moeliwischi:wkeh okwilimeh. A: no:. Moeliwischi:wkeh eliwis, ta..., ta:to:tokatinemiah, ya:yah *hasta** itech kalimeh, ihkó:n wa:n kinte:ilwilihkeh pos kinahchi:wkeh *hasta** ekintsi:n a:mo nikmati ox kimpiah *o** a:mo kimpiah n' okwiltsitsí:n. Ta yehwa yo:n neh nimitsilia neh. Mohketskeh. Moto:ntohchi:wah no:, ke:mah, moto:ntohchi:wkeh n' okwiltsitsí:n. *Casi** mohketskeh n' okwiltsitsí:n, ke:meskia no: kwala:nkeh. Wa:n yehwa yo:n nika:n timotapowihtokeh wa:n timoliah wa:n tikneltokah seki. Seki tein kimpiah no: n' okwiltsitsí:n wa:n ka:mpa kwaltsi:n nihjó:n mowi:kah, entó:s tiki:xtili:tih ne: wa:n timoxelo:tih, nika:wati ompa yehwa i:n wa:n nikwa:lkwiti i:n para ti..., titakwa:skeh. Yehwa yo:n. Pero komo yo:n mo:stah kwehmol wa:n .... Pos ta: n' okwiltsitsí:n no: takaktokeh. Tamattokeh. Wa:n pos yehwa yo:n moohketsah, ke:meh ekintsi:n kihtohtok, ne:n, yahke yo:n okwil..., a:mo kinsentili:skeh ok. Kinsentili:skeh pero yo:li:k ya. *Pues** yo:li:k komo weli kininsentiliah, weli a:mo kininsentiliah *porque** neli mah tikihto:ka:n tehwa:n a:mo se: kimati ke:ní:w mo..., mo..., motekipanohkeh ya *más, más** wel ika .... Xa: *cuando** yekinika pe:wte:wkeh xa: kwaltsi:n mowi:katoyah, xa: kwaltsi:n motekipanohtoyah. Wa:n tikita ya weli ika pos se: chikotanemilia ya, *o bien** se: mokwa:kwala:ntihtok kalihtik, ika se: moahwatok wa:n yehwa yo:n se:, *o** se: moka:ka:wilihtok n' chi:walis. Wa:n yo:n nochi mochi:wa, *porque** ¿ke:yeh?, mah tikihto:ka:n tehwa:n tiktekit..., tikintekitwiah sah tikimpiaskeh yo:n tapialtsitsi:n. Wa:n a:mo, ke:meh neh nimitsilia, i:n a:mo wel timoka:ka:wili:skeh, komo neh nikmati nikininehmachpiati pos nikinitati:w. Wa:n komo yehwa ne:n no..., no..., no..., no..., mah tikihto:ka:n ne:n no..., noi:xna:mik, yeh no: kihtowa, no: pos ne: koma:mo weli ne:n ta:kat pos yeh yowi. Yeh kineh..., kinehmachpiati, kinehmachitati, toni, xa: motsonkepak se: kahjo:ntsi:n *o** xa: wetsik *o** a:mo poliwi ke:ní:w. Yo:n nochi kiwi:ka. Kinitstinemih, ihkó:n *kincuida:rowah** nihjó:n. Kinitstinemih, yehwa yo:n. Ke:mah, wa:n tak no: te:ni..., te:i:xmatih n' okwiltsitsí:n neli *porque** tein ka:mpa kipiah yo:n wa:n kininehmachpiah wa:n neli kini..., no: kinin..., mah tikihto:ka:n, mote:ixmati:ltiah ika n' okwiltsitsí:n, a:mo no: teh kinchi:wiliah ok. A:mo. Nikitaya neh ne:, no..., notioh, ya:ya ke:meh ne: kinetecho:ti, ka:n teh kichi:wilia:yah. Sayoh mokwa:pi:kia tepitsi:n wa:n, No:, no: ki:xmattoyah. wa:n neh nikitaya wa:n tehwa:n ke:meh i:n timoketsatih wehka, tikitas teh mopilo:ko ya se: itech. Wa:n yehwa yo:n neh nikihtowa, ke neli no: tamattokeh n' okwiltsitsí:n, mm. Pos neh nikita ne: yo:n okwiltsitsí:n no: owih para motekipanowah kintekipanowah impi:piltsitsi:n, 'kwitih ne:n tein no: n' intakwal, ke:meh xo:chitsí:n 'kwitih. Nankwa:lkwih wa:n *después** a:mo kwelitah pos ki:ste:wah no:. Ki:ste:wah. Ta: yo:n ta..., tamattokeh yo:n okwiltsitsí:n wa:n pos yehwa no: ke:meh seki, ne:n, i:n tehwa:n no: ke:masá: pos no:, no: te:chpale:wia. De nochi, de nochi. [Ke:]masá: no: te:chpale:wia, ke:masá: tikowah yo:n nekti oso yehwa yo:n nekxo:chit. Pos no:, no: *te:chservi:rowa** wa:n yo:n semi we:lik no:. Ke:mah. *O** ke:meh i:n tikilia para kichi:wah para n' tane:x pos no:, We:lik ato:ltsí:n. Pos, de nochi kwaltia. No:, ke[:meh] itech se: ilwitsi:n ihkó:n ompa ne: 'ka:watih tio:pan oso yehwa yo:n nochi, nochi *servi:rowa**, ne: nochi kwaltia. *O bien** timonamakilia, mah tikihto:ka:n kwali timonamakili:skeh wa:n yo:n nepale:wi:l pos para tinochi:n ya ne:n tikihtowah ne:n kalihtik tiseyetokeh wa:n yehwa yo:n mah se: kitasohka:mati ke:meh nikihtowa neh, ne: n' okwiltsitsí:n pos ka:n ne: tikintekipanohtokeh, ta: yehwa:n no: motekipanowah. Tehwa:n sayoh tiki..., tiki:xta:liah *porque** tikini[t]stinemih ne:, ke:ní:w yetokeh ox kwali yetokeh *o** a:mo kwali yetokeh. Pero mah tikihto:ka:n te:chkwehmolohkeh, mote..., tikinte:mili:tih se: tama:tsol tao:ltsí:n *o** tikintamo:tili:tih se: taxkaltsi:n, yehwa:n a:mo. Yehwa:n tamela:wa tikimpiatih sah ne:pa wa:n tikinitatih *cuando** ihwa:k, *cuando** ki..., tikin..., tikinki:xtili:tih ya ne:n nepale:wi:l. Wa:n yehwa yo:n neh nikihtowa, pos mah a:mo no: se: kintawe:lita n' okwiltsitsí:n para ihkó:n pos neli no: *contentos** yetoskeh. *Porque** komo no: sayoh tawe:l sah no: mahyá: i:n tehwa:n tikihtowah, komo tawe:l sah no: n' kalihtik *pues** no: se: moyo:lahsi. *Cuando menos** pos neh niki:xehehkowa n' okwiltsitsí:n no: intech ahsi yehwa:n yo:n, yo:n nekoko:l. No: intech ahsi. Wa:n neli. No: n' intech ahsi, no: ta:..., tamattokeh no: wa:n ... Pos yehwa yo:n neh nikmattok ne: yo:n okwiltsitsí:n semi no: ... Kostik okwiltsitsí:n kiniliah, pos yo:n no:, seki semi te:kokohkeh. Wa:n te:..., wa:n ka:mpa mopilowah pos seki no: te:kne:ltihkeh, tak no: tayo:koyah mikih seki. *Pues** ... Ka:sá: ika se: kita wetstokeh yo:n tak de n' teisá: ki..., kiki:tskiah *o** ke:ní:w. Ta: ka:sá: ika se: kinahsi sikie:ra o:me wetstokeh mike:meh. *Pues** kihtowah ki.... Neh, neh ne:chtapowihtoya, tehwa:n a:mo tikini:xmatih ton..., *este**, ke:ni..., ke:yeh n', ke:yeh tikihto:tih tehwa:n ta:tamameh. Pero se: tein ki..., i:pa kimpiani yo:n okwiltsitsí:n, kini:xmattok kati:yeh tein telkwalmeh wa:n kati:yeh tein tel..., tein teltawe:lmeh. Tein teltawe:lmeh no: yetokeh wa:n yetokeh tein achi kwalmeh, tein achi kwalta..., kwa..., we:noh, mah tikihto:ka:n tein yo:lkwalmeh n' okwiltsitsí:n. Onkakeh tein telte:tihtipi:niah eliwis. Yo:n neh nimitsilia *porque** kimpiah, kimpiaya o:me taman ompa ne:, kimpiayah tein teleliwismeh wa:n kimpiayah tein a:mo semi eliwismeh. Wa:n tein a:mo semi eliwismeh pos neli ke:meh nimitsilia neh, mitstipi:ni:s se: wa:n *mejor** yowih, mihkwaniah ya. Wetsi a ne: wa:n mihkwaniah seki:n. Wa:n seki:n a:mo, seki:n mitstipi:ni:s se: *pues** wi:tseh ya miakeh. Mono..., [mo]olo:chwa:lkwite:wah ya para te:tihtipi:ni:tih ya wa:n *hasta sin que** a:mo te:tokaskeh wa:n te:ka:wah ihkó:n. *O** a..., se:sepa *hasta** te:ka:watih *hasta** se: ikalihtik komohkó:n a:mo wehka. Wa:n yeh yo:n niknemilia xa:, xa: no: seko kim..., kimpiayah de n', de yo:n tein achi eliwistih, eliwistiah n' okwiltsitsí:n *o** eliwisti. Wa:n no: okseko ya yetoyah tein a:mo teh te:chi:wiliah. Xa: kinta:tamanta:lia:yah de n' ihkó:n. Neh nimolia iwki eski, iwki eski. *Pues** yehwa sah yo:n neh no: nimitstapowia wa:n *lo que** tein neh nikmati pos yehwa sah yo:n. Tasohka:matik miak, tehwa:tsi:n ke nikwelita ke:meh i:n timonohno:tskeh wa:n mah timosente:pa..., timose:pantapowi:ka:n nochi ke:ní:w tikmatih wa:n ke:ní:w tikini:..., tikini:xmatih yo:n okwiltsitsí:n. Neh nimono:tsa niRubén Macario, niwa:le:wa de Chilkowtah, nika:n nipowi, nika:n San Miguel. Tasohka:matik miak. A: pos nehwa nik..., pos kwaltsi:n timonohno:tskeh, nika:n neh no: nimitsili:ti ke:ní:w noto:ka:y. Neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, neh niwi:tsa San Miguel Tzinacapan. Tasohka:matik. We:noh.