A:man 'te:chnohno:tsa de n' ta:taman a:lsimitmeh tein teh tikini:xmattok. Mm. Pos a:lsimitmeh onkakeh de, [tak] na:wi taman, se: taman ti:ltika:lsimitmeh, se: taman kostika:lsimitmeh wa:n se: taman chi:chi:ltik a:lsimitmeh. kwitako:nchi:chi:ltikeh, ata me:dioh *ra:rayaditos**, yehwa yo:n. Wa:n seki n' a:lsimitmeh, k..., we:noh kostikeh o:me taman, se:, se: taman kostik tsikitsi:n wa:n se: taman we:i, yo:n kiliah koyo:meh *maribombas** Yehwa yo:n wehwei a:lsimitmeh. Yo:n komo te:..., te:tipi:nih ika imit *hasta** te:kwi toto:nik wa:n pos tsikitsitsi:n kostikeh, a:mo te:kwi toto:nik, te:kokoh sah, pero yo:n seki *malos** wa:n a:mo miak mochihchi:wah ni.... Itapahsol mota:liah itech se: .... Wa:n itapahsol yehyewaltik ihkwi:kwí:n yehyewaltik ke:meh, ke:meh chi:paltsitsi:n sah. wa:n a:mo miak mopilowah, telmiak chikwe:i oso mahtak, telmiak a yo:n okwilimeh, yo:n wehwei:n, wa:n yo:n, yo:n seki a:lsimitmeh kostikeh wa:n ti:ltikeh wa:n chi:chi:ltikeh, weyakaxtik itapahsol ihkwí:n, ke:meh o:me *cuarta** seki mochiwa tein wehwei a. Wa:n weyaká:, weyak, weyak sah kipilowah, mahyá: se: xonekwil, ompa mote:tekpa:nah ne:n tata:sah. Wa:n i:n seki:n kohkostikeh, wehwei:n yowaltik sah wa:n yehwa:n i..., pampilkatokeh ihkwí:n. wa:n itatam[kopa] kita:liah ne:n ipilwa:n pero a:mo miakeh yo:n mochi:wah pero tello:kohtikeh wa:n te:kokohkeh semi. yehwa yo:ni a:lsimitmeh, o:me taman, tein kostik wa:n tein we:i. Tein we:i yehwa ya [nimitsilia] pané: chi:mal itapahsol. Wa:n ti:ltikeh wa:n chi:chi:ltikeh, se: taman sah tapahsol kichi:wah, nochi iwki sah yo:n mochihchi:wah itapahsol, yehwa n' a:lsimitmeh, komo ke na:wi taman. O:me taman kostik, se: taman tsiktsi:n wa:n se: taman we:i wa:n ti:ltik wa:n chi:chi:ltik, yehwa:n yo:n a:lsimitmeh. Tein we:..., we:weyaká: mochi:wah itapahsol kichihchi:wah. Pero miak mota:liah kie:ra ka:n e:yi powal *o** na:wi powal okwilimeh mosa:lowah, i:xkich kichi:wah itapahsol, we:weyalaxti, kie:ra o:..., o:me *cuarta** de we:weyak itapahsol. Ke:mah, yehwa yo:ni, miakeh mota:liah. Wa:n no: we:lkeh n' i..., ipi:pi..., ipilwa:n, tein kone:meh ya, soh kimo..., komohkó:n se: kintokak, se: kinchichinoh wa:n se: kixi:nia, se: koma:ltewa:tsa, ye:kwe:lik yo:n okwilimeh se: kinkwa no:. Ke:mah, yo:n kwaltsi:n, we:lkeh no:. Yehwa na:wi, na:wi taman ne:n okwi..., yo:n a:lsimitmeh, ke:mah. I:n tein tikihtowa *este** kostikeh wa:n tsikitsitsi:n achi, ¿Ke:niwki inintapahsol, yehwaltik oso no: weyakaxtik? Yehwa:n itapahsol ne: no: weyak sah mochi:wa, weyak sah kichihchi:wah, kie:ra o:me *cuarta** de no: weyak sah. Wa:n ye:k miak kike:mih ne:n i..., ipa:nko, kipanke:ntokeh i:xkich, weyak, weyaka:pampilowah, yehwa yo:n tsikitsitsi:n. Ke:mah wa:n chi:chi:ltikeh wa:n ti:ltikeh no:, nochi iwki sah kichi:wah itapahsol, se: taman sah. Wa:n telmiak mota:liah, i:n a:mo semi te:kokohkeh wa:n telte:kokoh yo:n wehwei:n kostikeh, yo:n telte:kokoh. Mm, seki tein a:mo yo:lchika:wkeh *hasta** kini:xtayowaltia, ke:mah, i:xtayowah. Tikihtowa te:kwah semi i:n, ¿Ke:ní:w ne:n kwali se: kipahti:s komohkó:n te:kwah? Pos a:mo para se: kipahti:s yo:n, onkak pahti komohkó:n te:kehtsoh yehwa yo:n *o**.... A:mo te:kehtsoma, ta: yo:n i..., ika imit, ika ikwitako:n, kipia se: witsi:n itech ikwitakó:n wa:n yehwa moto:ka wa:n .... Yo:n te:..., te:tohto:kilia miakpa yo:n ke:meh xi:koh, yo:n no: iwki a yo:n *malo**, onkak pahti ne:n koma:mo ne:n mah se: kikwa *ajos**. Semi kwali, komo ne:..., ne:chtipi:nih yo:n a:lsimit, nikwa *ajo** tsikitsi:n, ika se:, se: kehtsoma tsikitsi:n wa:n te:tamati:lih wa:n koma:mo se: kikwa yo:n wehweikilit, se: kiteki ima..., ima:kowyo, ika *machete**, ka:m..., wa:n ke:mah mah se: kipa:tska tepitsi:n, ki:sa yo:n icho:kilo w..., wehweikilit, se: kixakwalowa ka:mpa te:kwah, koma:mo yo:n wehweikilit, *limón**. No: semi kwali yo:n se: kixakwalowa wa:n koto:ni ne:n, ne:n kokolis, te:kokoh, ye:kte:kokoh semi *o limón** semi kwali se: kohsa ika istat, ye:kkwali se: kinelowa iwa:n. Ke:mah, wa:n yehwa ne: wehweikilit icho:kilo wa:n *ajo** se: kikwa, yo:n no:, yo:n semi kwali *ajo** sayoh soh ke tehwa:n tikihyah, seki a:mo tikwah pero seki, yo:n semi kwali pahti. Ke:mah pero ke:meh a:mo se: kiwi:katinemi *ajo** ne: ka:mpa se: tekiti pos yehwa wehweikilit icho:kili *más** ihsiwka mah se: kahsi, mah se: kite:mo ompa ne: kowtah. Yo:n semi kwali pahti yo:n. Kitamati:lia ne:n komo te:kokoh, kitamati:lia niman, yehwa yo:n pahti, ke:mah. Okseki okwilimeh tein iwkitika ne:n i:n a:lsimitmeh. Ke:meh pana:lmeh, pana:lmeh no:, no: onkak o:me taman. Se: taman ne:n yo:n pana:lmeh tein mota:liah itech iswat oso itech kowit mopilowah oso ka:sá: kalte:ntampa, no: mota:liah yo:n pana:lmeh yo:n kowpilowah inintapahsol. Yehwa:n a:mo kachi tello:kohmeh, tello:kohmeh yo:n ti:ltikpana:lmeh kiliah, ta:lpana:lmeh tiki:xmatih. Yo:n mota:liah ka:sá: ka:mpa ta:lkwa:toskaktampa. Yo:n tihti:ltimeh pero yo:n tello:kohmeh wa:n ye:kte:..., te:mihmi:mah fie:roh, wa:n yo:n titi:ka ka:mpa te:..., ka:mpa mihmi:ma, titi:ka ke:me xi:koh, te:nchika:wkeh semi, telte:kokoh. Ehe, tehwa:n sepa tika..., tiahkah we:ikowtah, te:chtokakeh, ta..., taxiti:nik ta:l tepitsi:n wa:n ke:meh a..., ompa ne: kowtah miak nalwat onkak de ahokowit wa:n moka:w ihkó:n tampayohtok ompa nipanowaya wa:n, wa:n nipanowa wa:n tak nikoli:ni moyo:nkeh okwilimeh ne:chye:kkwahkeh, ne:chye:kte:tetekwinohkeh, Yo:n ye:kte:kokoh, ye:ktiti:ka ka:mpa te:kwa yo:n. No: telte:kokoh ta:lpana:lmeh kiliah, yo:n ti:ltikeh yo:n, o:me taman de panalmeh onkakeh, ke:mah, o:me taman. kwali 'te:chili:s ke:niwki intapahsol ne:n pana:lmeh wa:n ta:lpana:lmeh. Pos ne: tein pana:lmeh tein, tein pana:lmeh tein mota:liah itech iswat oso itech kowit itapahsol no: ohololtik sah no:, kip..., kipepechowah we:i yowaltik, [y]o:n tak de kwa:kowkwitat kikwih wa:n kwali mota:liah itech iswatampa d..., s .... ka:sá: kahfe:ma:pa mota:liah oso itech *cualquier** kowit. oso kaltampa mota:liah, yo:n kite:mowah ka:mpa taiya:ntok tepitsi:n para mopale:wiah ompa n' okwilimeh. Wa:n inintapahsol mochi:wa mahyá:, nehnepantik. Nehnepantik *cada, cada** se: *rayita** kipia ompa ne:n ki..., kitata:sah wa:n nehnepantik wa:n no: nekyoh, no: we:lik inekyo wa:n mo..., mochi:wa nehnepantik *hasta** kiskaltiah we:i wa:n de tamitata:sah, moka:wa kakawat, yowih sepa. Wa:n i:n ta:l..., ti:ltikpana:lmeh yehwa:n kita:liah ka:mpa, ka:mpa ta:lkwa:it xiti:ni n' ta:l ompa kichi:wah i..., initapahsol wa:n no:, no: ololtik sah kita:liah ke:meh i:n seki pana:lmeh, no:,*mismo** yehwa:n. Pos yehwa:n ti:ltikeh wa:n kachi tello:kohtikeh, wa:n no: kikwih no: de kwa:kowkwitat initapahsol se: kita wa:n ne: tepitsi:n achi ti:ltik intapahsol yehwa:n, a:it toni kita:liah pero ti:ltik itapahsol. Ke:mah, ompa mocha:ntiah wa:n, wa:n nehjó:n no: iwki, no: iwki, no: we:lkeh inekyo pero, pero tel se: kimowilia para se: kinimoyo:ni:s, yo:n tel..., tel..., tello:kohmeh, ke:mah. Ne:n impiliwa:n inkes, i:n pana:lmeh, a:mo se: kinkwa. No:, no:, no: komo se: kineki pero tsikitsitsi:n kachi, se: kikwa a:lsimitmeh *porque** wehwei:n ipiliwa:n, se: kinkoma:lte:ma ye:kwe:lik ke:meh ayowach tatewa:ts, kwaltsi:n we:lik yo:n, ke:mah. Okseki okwilimeh tein no: te:tokah. Ka..., ke:meh yo:n, ke:meh yo:n ne:n kowitomitmeh wa:n yo:n xi:kalkwitamia:wameh, yo:n ye:klo:kohtikeh, ke:mah. Ke:meh kowitomit yeh mota:liah itech kowit ka:sá: koyoktik kite:mowah kampa mokalaki:skeh, ompa yetokeh, yo:n a:mo, a:mo kipiah *trompeta** ke:meh pisi:lnekmeh. Yo:n nokalakiah sah ompa tachipa:wah ne:n taihtik ka:mpa takoyo:ntok wa:n ompa mocha:nta:liah wa:n yo:n a:mo mihkwaniah, wehka:wa ompa yetokeh, wehka:wa ompa yetokeh wa:n yo:n teh komo tikoli:nih no: te:tokah wehka wa:n te:tipi:niah, ye:kwei imit no: ki..., te:kalakiliah imit. Yo:n ye:kte:kokoh ke:meh, ke:meh a:lsimit wa:n no: te:tokah *hijo de malas**, yo:n, yo:n kohkostikeh wa:n kwitako:nkwi:kwiltikeh ika ti:ltik, yehwa yo:n ne: kowitomitmeh. Wa:n yo:n nehjó:n ne:n xi:kalkwitamia:wameh yehwa:n no: kohkostikeh wa:n no:, yehwa:n mo..., mochi:wah itech kowit mopilowah ahko, wehkapan mopilowah wa:n ye:kwe:i kich..., itapahsol, kichi:wah ke:meh se: xi:kal ihkó:n, no: de kwa:kowkwitat kikwih wa:n ye:ktakwa:wak ipanko kita:liah se..., ye:ktakwaktik. Komo se: yo:n, yo:n se: kinekis se: kwa:mo:tas, yo:n a:mo te:yo:koliah, te:tokah pero a:mo te:yo:koliah, yo:n komo se: kwa:mo:tak, ke:mah, te:tokah wehka. Wehka te:tekwinohtiowih, ye:kte:..., *ye:kmalos** n' okwilimeh, pero komo se: kimpe:waltih, yo:n a:mo teh, a:mo s..., a:mo te:tokah de a:mo se: kimpe:waltia pero yo:n, se: kinwehwelo:s ka:mpa yetokeh, se: kinkwa:mo:tas itech intapahsol ki:sah wa:n te:tokah *hasta** ka:mpa se: .... Wehka te:ka:watih, te:kwahtiowih, te:..., te:tipi:nihtiowih, yo:n, yo:n lo:kohtikeh pero komo se: kimpe:waltia, yo:n a:mo te:yo:koliah. Ahko mota:liah wehkapan ya, a:mo te:tsakwiliah, sayoh se: kineki se: kininkwehmolo:s, mopale:wiah no:, yo:n lo:kohtikeh yo:n okwilimeh, no: yehwa yo:n, yo:n kiliah ne:, yo:n kiliah xi:kalkwitamia:wameh. Wa:n i:n seki kowitomtmeh itech kowit mota:liah, ke:meh nekmeh mota:liah itech kowit pero a:mo kichi:wah *trompeta** nió:n teyi, sayoh ompa mokalakiah sah, soh tachipa:wah sah ompa yetokeh ke:meh wehweinekmeh, yehwa yo:n. Xikalkwitamia:wameh wa:n i:n *este** kowitomitmeh a:mo se: kikwa ne:n n' i..., ipilwa:n. A:mo se: kikwa yo:n, de wehkapan yetok, a:mo se: kintemowia wa:n *igual** kowitomit a:mo se: kininki:xti:ti wa:n te:kehketsomah, ka:ni mah se: ki..., wa:n ka:n se: kimati ox nekyohkeh yo:n, a:mo se: kimati ox nekyohkeh, ke:mah. Nochi a eski de n' a:lsimitmeh wa:n tein okseki okwilimeh tein iwkitikeh ya. Nochi, yehwa sah, yehwa sah yo:n. Te:chilwi moto:ka:y. NiErnesto Vázquez de San Miguel Tzinacapan.