Pos nika:n sepa timonohno:tsath de i:n ta:taman okwiltsitsi:n, i:n tikiliah chikili:ch, wa:n teh tikmattok ton ... Nehjó:n katí:n me:tsti ne:n nemih i:n okwiltsitsi:n. Neh n'mattok i:pa mayo sah nemih. Mayo sah. Mm. Wa:n ka:ni, ka:nika mota:liah yo:n okwiltsitsi:n. Kowke:span. Kowke:span. Mm. Wa:n *que tal** de wehkapan ne:n kowke:span. Ka:n semi wehkapan, ke:meh i:n sah. Mm, wa:n itech kowit, ton kowyo mota:liah. Mota:liah itech yo:n kwaokwilkowit, koma:mo yo:n chalawih. A:. Wa:n ompa cho:katok a, cho:katok a *porque** yo:n tami a mayo acha motayo:koltia, cho:ka, se: kikne:lia n' okwiltsi:n *porque** wi:tse kiowit kit wa:n 'kwitiki:sa. Mm. Mm, ihwa:k a miki ne:n okwiltsi:n, a:mo sepa tsahtsi ok, komo pe:wak a, tamik a mayo wa:n pe:wak a yo:n we:ikiowit, ihwa:k momikilia okwiltsi:n, kikwitiki:sa kit a:t, ihkwi neh n'mattok. Wa:n ok..., okseki taman de i:n okwiltsi:n a:mo, a:mo ... Mm. Yo:n seki, yo:n seki a:mo nikini:xmati neh ke:meh teh tiki:xmattok, tikihtowa o:me:n ok. Wa:n yo:n a:mo ke:man tikita ta:lpan mah nentinemi nehjí:n chikili:ch. Mm. Tein yo:n mayo tsahtsi a:mo ke:man nikita neh, i:pa nochipa nikita kow..., kowke:span pilkak, ompa cho:katok, ika n'mati *porque** neh niaw nikitati *porque** cho:ka de mela:w. Motayo:koltia, i:pa itech kowke:span mota:lia. Wa:n yo:n, wa:n yo:n no: mota:lia itech tet oso, oso i:pa itech kowit sah. Wa:n ke..., wa:n ke:ní:w tikita, ox de kwalka:n *o** de nepantah *o** de tio:tak. Nepantah, nepantah ata we:ro tsahtsi, neli motsahtsi:ltia oso yo:n tio:tak a tsahtsi a, mm. *O** de, de tio:takte:noh. Mm. Wa:n ox tikita ne:wi:n, ka:sá: ika tikita ne: mo..., mo..., ihkó:n mota:li:ti wa:n pata:nte:wa oso ompa miki. A:ah, neh nikitati wa:n ke:mah de niki:tski:sneki wa:n sepa sah cholowa, sepa seko mota:li:ti achi wehkapan, ompa cho:katok nono, ompa tsahtsitok, yo:n kwaltsi:n tsahtsih itech mayo, tein yo:n xoxoktik tein yo:n xoxoktik pero neh niki:xmattok. Mm. *Porque** ... No: pos yehwa yo:n sah tikini:xmati, yo:n se:,se:, o:me:n sah *o** se:sah. Mm, se:sah. Se:sah tiki:xmati, se: xoxoktik sah. Mm, neh se:sah niki:xmattok, ke:mah, ne:h se:sah niki:xmattok. Mm. Mm, takah e:yi:n tikihtowah, e:yi tamameh. Ke:mah, e:yi tamameh, wa:n pos a:mo ke:man tikita itech kahbe:n mota:lia. Mm. Yo:n tein tsahtsi a:mo, pané: a:mo ke:man nikita, i:pa nikita itech kowit mota:lia, kowke:span ompa cho:katok, mm. Itech kowit ike:span wa:n yo:n no: panki:sa oso, oso ompa sah ihkó:n yetok. Ompa sah yetok. Mm. Mm, pa:pata:ni, sepa seko yowi, mota:lia A:. Mm. A:xka:n neh nimitsili:ti ke:ní:w nikmati i:n de n' e:yi. Pos nehwa nikitak, *deveras** ke:meh tikihtowa ne:n *mes de** mayo, abril, nochi yo:n, nehjó:n me:tsmeh, Ta: de kwalka:n wa:n de tio:tak se: kinkaki ne: tsahtsih. Mm, tsahtsih. Entó:s yetokeh ihkó:n ike:span de xokokowit. Teisá: chalawihkowit, ompa ike:span pepechiwtok. Mm. Se: kita wa:n te:ita ya ihkó:n se: kimowti:ti, pata:ni wa:n seko mota:li:ti ke:meh ne:. Ke:mah, sepa seko yowi. Ompa mota:li:ti, pos ke:masá: mopilo:ti ika yo:n, yo:n tsa:wal. Ika moihilpia. Yo:n tsa:wal molpia wa:n se: kitas ompa ne: papatakatok a, molpia ika tsa:wal. Mm, mm, ompa molpia, ompa tsahtsitok. Pos ompa yetok ihkó:n *de que mes de mayo de que** ompa ne: nemih nehjó:n okwiltsi:n, achi mahma:ta:lpan. Mm. Itech teswakowit *o** itech n' . Itech yo:n okwilkowit *o** itech xi:kalkowit. Ompa mota:lia. Ompa motahta:liah. Neli kowtsitsi:n ... Ompa mota:liah, se: kinmowtiah wa:n pata:nih ne:wí:n ompa tayo:koltsahtsitokeh. Ompa cho:katokeh. Ke:meh yo:n *cuando** teisá:, ihkó:n teisá: se: chikteh cho:katok *o** ihkó:n ke:masá: ke:meskia tayo:kolmeh seki:n. Mm. Entó:s ne:n yehwa yo:n yetokeh, pero ke:meh ekintsi:n n' a:xka:n i:n niahka ne: kowtah ... Pos ekintsi:n nemih semi we:wehkapan, we:wehkapan. Wehkapan, mm. Nimitsilia yo:n nextik, nehjó:n, nimitsilia ke:meh ekintsi:n po:ktik pos nikwik no: achi nikmohmowtih wa:n seko ta:lpan mota:li:ko itech se:, itech se: kahfe:nkowit. Neli acha. Ompa ya niki:tskih, ompa niki:tskih wa:n yo:li:k nikpankalakih itech ne:n tepalkat, mm. Mm. Sepa oksé: ne:paka niow, itech se: chalowih, wehkapan, nitehkotoya itech se: chalawih ihkó:n wa:n nikmohmowtih, entó:s wa:lah wa:n seko mota:li:to ihkó:n itech se: xi:kalkowit n' ike:span. Mm. Ompa mota:li:to nikita ihkó:n yowi panki:sa, panki:sa ya. Yo:li:k sepa nim..., nimoahkoxola:w ihkó:n niahkotaksak wa:n niki:tskih. Niki:tskih wa:n ompa nik..., se:, se: *bolsita de naylon** niktemo:ltih wa:n ta:lpan ya nik..., ta:lpan ya nikte..., nika:n niktapoh nehjí:n wa:n ompa niketsak i:n tapalkat wa:n ompa nikpankalakih. Mm. Sepa n' oksé: no: *igual**, ne:paka nikita sepa yowi, mm, yo:ltok. Wa:n iwki yo:ltok tikpankalakih, mm. Yo:ltok ompa nikpankalakih, sepa n' oksé: ne:paka nehjó:n nikita ne: sepa yahki. Mm, ekintsi:n a:mo wehkpan mota:liah. We:wehkapan, ekintsi:n a:mo mahma:ta:lpan onkakeh, mm. Nehjó:n wehkapan, pero sepa nikmohmowtih, wa:lpata:nik wa:n mota:li:to ne:wí:n itech se:, pané: ox teswakowit oso a:it ton kowyo pero ompa mota:li:to n' ike:span wa:n nikmohmowtih ihkó:n, tak no: moh..., mohka:kwik, ke:meskia pata:nia wa:n ke mokwihkwi:ltih yo:n tokatsa:wal. Yo:n tsa:wal, yo:n, yo:n *rueda** mochi:wa, ke molpia wa:n ompa pawetsik. Mm. Ompa pawetsik pos ompa niki:tskih ya, ke:mah ompa nikpankalakih ya wa:n nehjó:n ompa ya niki:tskih, ne: e:yi:n, no:, e:yi xoxoktikeh. Ompa ya tikwik, mm. Kitsi:tskih tokat, kitsi:tskih tokat, a:mo tehwa ok. Ke:mah. Yewha ya kihilpih, mm. Yehwa kihilpih. Ne: poktik wa:n entó:s pero yo:n nextik a:mo, a:mo nikitak pero yo:n nemih. Yo:n no: ye:ktsahtsih, yo:n tayo:kolcho:kah, ke:meskia tsahtsih. Nemih, mm, ke:mah. Yo:n *cuando** semi to:na, ne:wí:n itech mayo *o** itech i:n *mes** tipano:keh, itech kowtsitsi:n tsikitsitsi:n ompa mota:lia:yah. Mm. Yo:n kiliah yo:n kwa:nakatsitsi:n. Ompa mote..., mota:l.... Yo:n xo:chitsi:n chihchi:chi:ltik. Ompa mota:lia:yah, ma:ta:lpan, *cuando** yo:n semi to:na. Pero ke:meh ekintsi:n we:wekapan ya ka:mpa ne:n mo.. nentinemih, mota:lihtinemih, Mota:liah, wehkapan ya. ekintsi:n a:mo teh tikitaskeh ampó:n mah ma:ta:lpan, mah nentinemika:n ka:mpa ti.... A:mo ok, ta: ahko ya nemih. Nehjó:n ihwa:k tak pero n' to:naya no:. Ihkó:n mahma:ta:lpan mota:lihtinemiah pero ... No: xiwtatah n' ahko tak. Ne: po..., ne: po:ktik tikiliah, yo:n semi teltayo:kol, cho:ka. Mm. Cho:ka. Cho:ka. Mm. Teltayo:koltsahtsi, mm. Ke:mah. Yo:n tsahtsi, ke:mah. Tsahtsi wa:n ihkó:n se: ki:xte:mohtiw, ke:masá: niman se: kita wa:n ke:masá: a:mo no: niman se: kita ta: achi po:ktik. Ompa ne: ke:masá: ike:span oso itech i:n xiwit itampa ompa mota:lia. Osos yo:n tikilia kopach yo:n ompa *cerca** mota:lia pos a:mo se: kita, mm, ka:mpa yo:n sakatsitsi:n. A:mo se: kita ok, mm. Yo:n sakatsitsi:n pos a:mo nochi se: kita pos ne:n mota:tia. Mota:tia ya ompa. Ke:mah wa:n pos i:n okwiltsi:n no: kwaltsi:n pero i:n i:pa a:mo, a:mo te:kwah. Kanah acha. A:ah. I:n i:pa ta..., tamawistili:kih de n' *tiempo**. I:n Pos i:n nentinemih ne:wí:n kowtah. Mm. Ke:masá: no: wi:tseh kaltsi:ntan pero a:mo semi. Kanah. Nemih ne:wí:n kowtah, kowtah nentinemih. Nemih kowtah semi, mm. Wa:n i:n nimitsilia ke:masá: moki:tskiah itech yo:n tokatsa:wal. Ompa moihilpiah. Ompa mokalaki:tih, ke:masá: ompa mikih. Ompa mikih, ompa kinimiktia yehwa tokat a, kinkwa, kinkwa. Mm, ke:mah, kinkwa, kinkwa n' tokat. Wa:n n' i..., iahtapalwa:n kwaltsi:n kahkana:wak. Mm. Wa:n imetswa:n no: kwaltsi:n *cuando** mota:li:ti ihkó:n, pané: achi nehnemi.mn Mm. Ihkó:n itech i:n kowit ihkó:n panki:sa, pané: achi nehnentiw. Mahyá: metswe:weyakaxtik Mm, wa:n ne: metswe:weyakaxtik wa:n pos no: kwaltsi:n okwiltsitsi:n soh ke pos a:mo nochi tikini:xmatih Ka:n nochi se: kinto:ka:hka:i:xmati, mm Pero ekintsi:n no: tik..., tikini:xmatia:tih, nika:n neh ne:chpoloh se: ok. Ke:mah, e:soh. Se: nextik, ke:mah se: nextik pero ekintsi:n nika:n yetok yo:n ma..., xo..., xoxoktikeh wa:n yo:n po:ktik. E:soh. Ke:mah pero pos nehjó:n yehwa yo:n ekintsi:n ika timonohno:tsah wa:n pos ihkó:n, *ya que** nika:n ti..., tietokeh pos yehwa yo:n nimitstahtanih. E:soh. Ox no: timati ne: ka:mpa tinemi, ox no: onkakeh semi i:n okwiltsitsi:n. No: onkakeh. No: onkakeh. Sano ka:n, ka:n nochi se: kinihi:xmti ox yehwa:n yo:ni, ta: neh niki:xmattok sentaman sah. Yehwa sah yo:n xoxoktik. A: xoxoktik. Mm. Tein yo:n we:ro tsahtsi mayo. Tein mayo tsahtsi. Mm. Takah o:me taman, e:yi taman takah. E:yi taman, neh e:yi taman nikini:xmattok ,ke:meh ne:, ke:mah. E:yi taman takah, neli takah, mm. Ke:mah, yehwa sah, yehwa, yehwa [...]. Wa:n kin..., żKe:ní:w timono:tsa? Neh nimono:tsa niMaría Nicolasa Huerta Ocotlán. A:, żWa:n ka:n, ka:n tinemik, ka:n tinemik. Ninemik Acaxiloco, mm. Ekintsi:n ninemi Yohualichan, mm. Acaxiloco. A:, Yohualichan, ompa tai:yah. A:, no: ne: ke:man ya tiahki ompa ne:. Ne: ke:man ya. A:, wa:n ka:nachi xiwit tikpiaya no ti...? żKa:nachi xiwit tikpia? Mm. *Sesenta y cuatro**. A: we:noh. Nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás, nietoya nika:n Tozán Jonotla pero ... Mm *Después** niwa:lpa..., nik..., nika:n nietok xo:pana:ko. Mono:tsa Sa:n, Xopanaco, San Miguel Tzinacapan, nikpia *sesenta y tres pero pos niahtok *sesenta y cuatro** pero E:soh. Mm. *Sesenta y tres** neh, yehwa yo:n ne: nehjó:n nimitstapowia. E:soh. Ke:mah.