Ekintsi:n nimitsilwi:ti oksé:. Se: *tiempo** nikakik se: *cuento de** wehka:w ya. Se: *coyote** mona:mikik iwa:n se: takwatsi:n. Wa:n nehjó:n takwatsi:n kinekia kikaya:was i:n *coyote**. *Entonces n' coyote** mo..., mopilo:to itech se: tepe:t. Ihkó:n komoke kitsakwilia, mah kitsakwilihto. Ompa wi:tsa n', n' takwatsi:n. Ne:n *tlacuachi:to** panowa ihkó:n wa:n kilwia, "Tahtakwatsi:n", kilwia, "¿ka:n tiow?" Kilia, "Pos neh niow", kilia, "ne:pa ninemiti". "A:mo xma:loh", kilia, "xine:chpale:wi:ki nika:n xkita", kilia, "i:n tepe:t ne:chta:ntok a. Ne:chpechi:ti. ¡'Ne:chpale:wi!", kilwia, "Mah t'tsakwili:ka:n". Kilia, *¿De veras?** Pero xkita", kilia, "ne:chmikti:ti a". Kilia, "Pos we:noh. *A ver**", kilia, "nimitspale:wi:ti se: *ratito**". No: mopilo:to wa:n no: kitsakwilia yo:n tepe:t. Entó:s yo:lmahsik ki[t] ne:n *coyote**. "'Kita tahtakwatsi:n", kilia, *mejor** xiktsakwilihto", kilia, "n' tepe:t wa:n niow nikwiti", kilia, "se: kwowit wa:n tiki:xkechili:skeh. ¡Mah tepitsi:n kitsakwilihto *mientras** tehwa:n ticholo:skeh". Kilia, "Pos *bueno, órale**, kilia, "*pero carrera**. Yahki n' *coyote** wa:n ye:ksemi yahki a. A:mo mokepa. Wa:n *tacuache** yeh kitsakwilihtok ne:n tepe:t, kitsakwilia wa:n kitsakwilihtok wa:n a:mo *razón**, wa:n *coyote** a:mo ehkok ok. "*Híjole**", kihtowa, "nehjó:n *coyo...**, kohkoyo:t ne:chkaya:w. A:man tein kwali yeski, nikahka:wati i:n tepe:t. Komo ne:chmiktia, pos ne:chmiktia wa:n ta:ká:n nio:rahti pos iwki a. Nikahka:wati wa:n nicholo:ti *a ver como** nimopale:wia". *Entonces** takwatsi:n kikahka:wa yo:n tepe:t wa:n tsikwi:nte:wa *carrera**. Yahki. Mowa:lkehketsato wehka wa:n kiwa:lita tepe:t pero a:mo moli:nia. "Ah, *que hijo de puta**", kilia, "nehjón *coyote** ne:ch..., ne:chkahkaya:w ke wetsiti tepe:t wa:n a:mo sakiera moli:nia. We:noh, a:man *mejor** niow nikte:mo:ti, wa:n ka:mpa nikahsis nikwa:s. Ka:mpa nikahsis nikwa:s. Ihkó:n ke:meh *malo** wa:n ne:chkahkaya:w, ka:mpa nikahsis nikwa:s". Yowi kite:mo:to, yahki nemi. Sepa kina:mikito. "A:man ke:mah *coyote**, a:man ke:mah kohkoyo:t", kilia, "nimitskwa:ti". Pero *hombre** teh tahtakwatsi:n", kilia, "¿ke:ní:w", kilia, "tine:chkwa:ti? Wa:n oxné a:mo tikita", kilia, "nika:n i:n, ne:ch..., a:mo tikita", kilia, "nika:n i:n *ne:chencarga:rowilihkeh** seki, seki *máscaras**", kilia, "nikinchihchi:wati. Pero i:n *máscaras**", kilia, "nikinchihchi:wati onkati se: ilwit". Kilia, "¿Ton ilwit?" "Oh, pos nika:n talwititi", kilia, "*de mero mero**. Wa:n teh", kilia, "no: kwali timihto:tia. Komo tikneki", kilia, "mah nimitschihchi:wili se:". Kilia, "¡Pos, *órale!**" *Entonces**, pe:wak kichih..., kik..., kichikichihchi:wilih n' *imáscara** wa:n ki:xakih. Kilia, "Pero xkita, tahtakwatsi:n", kilwia, "a:mo xik..., a:mo xitanemili *mal**", kilia, "sano ke neh", kilia, "nimitsmakati", kilia, "se: kwali", kilwia, "takwalis *porque** i:n kilia ka:mpa, kintamakaskeh", kilia, "takwa:tih". Kilia, "*Bueno**". "Pero xitakwa," kilwia, "a:mo xmoka:wa *mal**". "A:mo, a:mo", kilia, "ta: titakwa:skeh", kilia, "ta: tine:chwi:kati". Kilia, "Ke:mah no: niow". *Entonces** kichihchi:wilih n' *imáskara** wa:n ki..., wa:n kii:xakih. *Una vez** ki:ixakih wa:n ke:mah, a:man", kilia, "xine:chchia. Wa:la:ti", kilia, "ne:n tapi:tskeh. Wa:n niow nikno:tsati. Wa:n tikitas", kilia, "para te:chwi:kaskeh", kilia, "ne: ka:mpa ilwit". Kilia, "*Bueno**. ¡Pero a:mo xiwehka:wa!" "A:mo, a:mo", kilia, "ta: ekintsi:n nika:n nietok". *Entonces** yahki a kohkoyo:t wa:n sepa yahki. Pero a:mo ehko wa:n wehka:wak a. "*Híjole**", kihtowa i:n ta..., yo:n kohkoyo:t, "pero *deveras** ne:chkahkaya:wa sayoh. A:man", kilia, "ka:mpa nikahsis, pos nikwa:s a. *Siempre, siempre** nikwa:s a". *Entonces** yahki wa:n kite:mohtiw sepa. Kahsito. *Porque** a:mo ai:k ehkok yo:n kikahkaya:wte:w. Sepa kahsito. A:man ke:mah, kohkoyo:t", kilia, "*siempre** nimitskwa:ti a". "*Hombre** tehwa tahtakwatsi:n", kilia, "pero ke:ní:w tine:chkwa:ti", kilia, "xa: tikita", kilwia, "nika:n i:n nimotami:ltihtok", kilia, "i:n a:t". *Porque** ne: taxkal", kilia, "nikneki, nikneki niki:xti:s", kilia, "para nimitswi:kili:s. ¡Wa:n xikwa! ¡Xkita sah!", kilia, "O:, komo tikneki", kilwia, "¡'ne:chpale:wi! 'Kita", kilia, "i:n a:t nitai wa:n nikneki mah kaxa:ni", kilia, "a:t para niki:xti:s ne: taxkal. ¡'Kita sah! ¡O: sah kita ka:mpa aktok!". "*Hombre**," kilia, "*deveras**". "Wa:n teh tikwa taxkal", kilia, "nimitsmakas", kilia, "tikwa:s", kilia, "komohkó:n tiki:xtihkeh. Pos *órale**", kilwia, "¡'tai:ki", kilia, "seki i:n a:t, wa:n neh niow nikwiti se: kwawit wa:n para ika tikpantsopo:ni:skeh para mah panki:sa! Tiki:xti:skeh". Entó:s ne:n takwatsi:n pe:wak tai yo:n a:t. Tai wa:n tai wa:n tai wa:n *'ora si**, *hasta** sa moxi:xtiw a, sah pero pos tai ok yo:n a:t. Kineki mah tami. Wa:n kipama:te:mowa, pero pos a:mo kima:ahsi. Pero ka:ni kima:ahsis wa:n metsti yetok *llena de, de, de** me:tsti. *Entero** n' me:tsi pos yehwa ne: kitstokeh ne: a:ihtik. *Bueno**. "*¡Híjole**!" kihtowa, "Pos a:mo taxkal", kilia, "ne: ne:chne:xtilihtok, a:it toni. *Siempre** niow", kihtowa. "*Siem[pre]** n'te:mo:ti. Wa:n *siempre** nikwa:s a, ka:mpa nikahsis *siempre** nikwa:s a. Miakpa ya ne:chkahkaya:w". *Entonces** sepa yahki, sepa kite:mo:ti. Kahsito sepa. Kilwia, "Pero a:man ke:mah kohkoyo:t", kilia, "a:mo tima:ki:sa ok, *siempre** nimitskwa:ti a." "Pero *hombre** tehwa tahtakwatsi:n", kilia, "ke:yeh teh tine:chkwa:sneki semi. Pos ne: a:mo tikita", kilia, "neh nikahsi miak *cosas** teisá: tein *de bueno**. ¡'Kita!", kilia, "nika:n ne:ch..., ne:chnawatihkeh", kilia, "nikimachti:ti", kilia, "seki *escoleros**. Nikimachti:ti", kilia, "pos yetokeh", kilia "ne:pa kalihtik, ¡'aki sah! ¿Tikaki?" Kilia, "Ke:mah". "Pos yehwa ne:", kilia, "nikimachtia." "Neh", kilia, "*como maestro**", kilia, "pos neh nitamachti:ti. Yetokeh *escoleros** ne:pa. "A:xka:n", kilia, "pero** teh", kilia, "no: titai:xmati." "Ah, ke:mah", kilia, "neh no:". *Bueno**, kilia, pos komohkó:n titai:xmati, *o sea** ke:meh teh titai:xmati no: nimitsi:xmattok, ¡Ximoka:wa tepitsi:n xine:chi:xpata! Xikinkwida:rohto", kilia, "ne: *escoleros** wa:n neh niow", kilia, "nikwiti totaxkal. Titakwa:skeh.. Wa:n komo tikita se:", kilia, "kalanki:sa," kilia, "ne:nemi", kilia, "ne:n *escolero**. ¡Xik..., xikwi", kilia, "n' *vara** ne: yetok wa:n xkwetaxwi para takakis. Mah mota:li sah *porque** a:mo, a:mo onkak ke:yeh kalanki:sas ma:wilti:ti:w kalan *porque** yetokeh itech ne:n nemachti:l". Kilia, "Pos *bueno". *Entonces** yahki sepa n' kohkoyo:t, kikwito n' taxkal. Kikaya:wte:w kikwiti taxkal. Wa:n takwatsi:n moka:wak tamachti:ti *porque** yetokeh ke ne:, ne: taihtik n' *escoleros**. "Wa:n *cuando** tikinkahka:was", kilia, "*de recreo**. Entó:s", kilia, "xikwi", kilia, "*mismo vara**", kilia, "wa:n komoke tikinte:noholi:nia tepitsi:n ne: itech n' *puerta**", kilia, "mah ki:saka:n nochi:n para ma:wilti:skeh". Pero yetok *horario** sah", kilia, "se: *ratitito** sayoh ma:wilti:skeh". Kilia, "Pos *bueno**". *Entonces** se:, se: *ratitito** wa:lki:sa ne:n n' ..., wa:lki:sa se: n'xikohtsi:n wa:n pe:wa ne:ne:nemi. [En]tó:s kikwi n' tako:t ne:n takwatsi:n wa:n kitsowi:teki. Wa:n ke:mah *hasta** ne: kalakito xi:kohtsi:n sa tsotsoyoka pos mikiti a pos kimá:k. *Entonces, "Híjole**", kihtowa, "nikmiktih ya ne: wa:n ne:chahwatih. *Mejor** mah ya:ka:n ya, mah ya:ka:n ya *mejor**. [Po]s nika:n sayoh ika *nimokwe:ntahwihtok**. Sepa se: kalanki:sas, sepa n'magas wa:n nik..., wa:n nikmikti:s. *Mejor** mah ya:ka:n incha:n ya. Pos kikwi a *vara** wa:n motokia ne: ka:mpa na:lki:ki:stokeh itech ne:n *inimpue:rtah** wa:n koholi:nia. Pero wa:le:wak se: *montón de** xi:kohmeh wa:n pe:wkeh kititipitsah. Pos ta: xi:kohmeh yetoyah ne: nanalkatokeh ta:lko:nihtik. Pe:wkeh kitihtipi:niah wa:n kikwahkeh tein weli. Mocholtia *o** mote:tetekwinowa pero ihkó:n kitokatiowih wa:n seki ipanko pilkatiowih. Pos kichi:wkeh fie:roh hast..., i:xtihtiti:kak *m..., maestro**, ne:n takwatsi:n pos ta: pos kitewihkeh ne:n *alumnos. Bueno, después** kihtowa, "A:man ke:mah *siempre** nikte:mo:ti nehjó:n tahtakwatsi:n, wa:n *siempre** nikwa:s a. *Siempre** nikwa:s a *porque** pos n..., miakpa ya ne:chkahkaya:w. *Híjole** pos ekintsi:n kihtowa nikahsis at ka:ni". Sepa temo:te:w yowi kite:mohtiw kahsito. A:man ke:mah kohkoyo:t kilia, "*Siempre** nimitskwa:ti a." ¿Pero ke:yeh", kilia, "teh tine:chkwa:sneki *cada rato** tahtakwatsi:n? ¿Ke:yeh?" "¿A:mo tikita?" kilia, "ke nika:n *ne:chencarga:rowilihkeh** seki ta:nahmeh", kilwia. "Mochi:wati se: te:tsa:wit. Wa:n i:n te:tsa:wi[t], wa:n yo:n te:tsa:wit", kilia, "*pues** mikilis". "A:mo onkak, a:mo onkak *este forma de** timopale:wi:s *porque fuerte** wa:la:ti", kilia, "tesiwit wa:n te:tsa:wit de ehekat. Ne:chencarga:rowilihkeh", kilia, "pero miak. Pero teh", kilwia, "*como amigos**", kilia, "wa:n komo tikneki mah nimitschihchi:wili no: se:". Kilia, "Pos ke:maniá:n", kilia, "wa:la:ti". "Pos al *rato, al ratito**, kilia, "wa:n tikitas a. Pero komo a:mo tikneki timikis", kilia, "pos mah nimitschihchi:wili wa:n komo tikneki timikis, ¡pos ximiki a, ka:mpa ya timikik!" "A:mo, a:mo", kilia, "pos *a ver** 'ne:chchihchi:wili no: se: neh! ¡'Ne:chchihchi:wili se: *par**!" Kilia, "Pos *bueno**". [En]tó:s kit pe:wak kichihchi:wilia, o:me t..., o:me ta:nahmeh kichihchi:wilih, wehwei. "A:man kit", kilia, "ihkwi:ni nimitspihpi:kiti para a:mo teh *mitspasa:ro:s**". Se: ompa kipankalakih wa:n se: kipantapachowilih wa:n kite:nihtson. Wa:n ke:mah kiwi:kak wa:n kipilo:to itech se: kwawit, itech se: kwawit kikwapiloh. Ompa yetok. "¡A:mo teh ximolwih tahtakwatsi:n", kilia, "tietok, tietok *seguro** ya. Wa:la:ti te:tsa:wit", kilia, "pero a:mo teh *mitspasa:ro:s**, "kilia" "*porque** teh tietok ti... , tichihchi:wtok ke:meh timopale:wi:s". Kilia, "Pos *bueno**" "Sayoh tikakis", kilia, "mochi:wa ya n' te:tsa:wit". ¿Pero ka:ni?" Pe:wak kisentilia tet, kwapipits. Kise:sentilih se: *monto:n** wa:n ke:mah kikwik a ika tet, kikwik ika kwapipits, kahka:wilia 'ma:maga yo:n ta:nahbo:lah. "¿Ke:n tikmachilia takwatsi:n?", kilia. "Pos ne:chmiktihtok a", kilia, "¿toni", kilia, "wetsi?".Kilia, "Pos tesiwit", kilia, "pero wehwei". Pos ke:mah *a la hora de** kima:nohtia, kimachilia wehwei *golpe** wetsiki. *Bueno** Wa:n ke ma:koto:ni. Entó:s de ma:koto:n motetekwinohtiah ne:paka. Wa:n ke:mah pe:wak moki:xtilia ya yo:li:k yo:n ta:nahmeh. Pero ihkó:n tahtachia pero nió:n no: ahwach, nió:n teyi A:mo skiera taa:paliw. "*Híjole**!" kihtowa yo:n kohkoyo:t, *pero deveras** noka ma:wiltih. ¿Ke:yeh?" kilia i:n, "¿ke:yeh?", kilia, "i:n ne:chkahkaya:w sepa nono. Wa:n *todavia** i:pa nimokokowa ya pos ta: i:n *iescole:ros** ne:chkwahkeh. Wa:n a:man sepa i:n te:tsa:wit ne:chilwih wa:n ka:n sakiera kiowik, pos ka:n ahwachtah. *Siempre** ka:mpa nikahsis, *siempre** nikwa:ti a". A:mo ma:ki:sa, ihkó:n para sepa kimatis". *Entonces** sepa moohketsak wa:n sepa yowi kite:mohtiw. Ahsito, kahsito ya sepa, ompa i..., tokotsietinemi. Kilwia, "Kohkoyo:t", kilia, "a:man ke:mah *siempre** nimitskwa:ti a. A:mo tima:ki:sa". "Pero tahtakwatsi:n", kilia, "¿ke:ní:w neh tine:chkwa:sneki", kilia "*cada rato**? Xa: tikita", kilia, "ke neli, neli", kilia, "a:man", kilia, "*deveras**", kilia, "talwititi. A:man, a:man", kilia, "*deveras** talwititi. Ne:pa", kilia, "nimitschihchi:wilih n' *máscara**", kilia, "pero a:mo nikahsik", kilia, "tapi:tskeh. Ne:pa", kilia, "nimitschihchi:wilih *momáscara** wa:n nimitsta:lilih. Pero a:mo nikahsik", kilia, "tapi:tskeh. Pero yekintsi:n", kilwia, "yetokeh nochi *listos**. Wa:n mochi:wati ilwit. Komo tikneki", kilia, "mah se: nimitschihchi:wili sepa *momáscara** wa:n nimitsta:lili:ti wa:n nimitswi:kati", kilwia. "Wa:n teh ke tikwa, tikwa nakat", kilia, "pos, ne: mayo:rdo:mohko te:chtamakatih t'kwa:tih nakat. Wa:n teh", kilia, "pos no: kwali timihto:tia". Kilia, "Pos neh, ke:mah. *Bueno**", kilia, "pos 'ne:chchihchi:wili. ¿Timihto:ti:s?" Kilia, "Ke:mah". "*Órale**", kilia, "pos 'ne:chchihchi:wili sepa. ¡Pero a:mo tine:chkahkaya:wa ok! A:mo, a:mo", kilia, "ekintsi:n". Kichihchi:wilia se: *máscara** wa:n ki:xakih wa:n de ki:xakih wa:n ke:mah kiwi:kak a. Kimahcha:na, pos a:mo tachia pos ta: xa:yakeh. Kima:titilatsa wa:n kiketsato se: *tarral**. Seki ohtat onkaya wa:n wa:kik. Ompa kiketsato se: *pedazo** ihkó:n yewaltachipa:wya:n. Ompa kiketsato. Wa:n ke:mah,kiwa:lkwittikwi:lti:to ya yo:n ohtami:l. Yo:n *tarral** kwa:lkwittikwi:lti:to wa:n ke:mah de pe:wak mili:nia, tatohtopo:nia. Wa:n kahkakisti, miak tatohtopo:ni. Wa:n ke:mah, "¿Tikaktok takwatsi:n?" kilia, "tikaktok wi:tsa ya *cera**?" Kilia, "Ke:mah". "Pos *órale**", kilia, "¡ximihto:ti!" Mihto:ti ke:mah. Pos ne: takwatsi:n yeh mopa:palakachowa wa:n mihto:tia, wa:n *cuando cerca** wa:la:ya ya tit, *cerca** ya de yeh, "¡Ay, ay, kohkoyo:t", kilia, "nichichinawia!". "Ke:mah", kilia, "pos wehwei tit kita:lia *cirios**. *Cirios**", kilia, "wehwei tit kita:lihtiwi:ts wa:n kwa:lkwis, ¡xmihto:ti, ke:mah!" Pos, tahtakwatsi:n pe:wa mihto:tia, mopa:palakachowa wa:n mihto:tia wa:n ihwa:k kitsonke:miko tit, ompa tamik. *Siempre** yehwa achto ki..., mikik *porque** kichichinohkeh, kika:watoh ne: ka:mpa *fiesta**. Ompa yo:ni. Juan de los Santos Dionicio, nikpia *sesenta y nueve años cumplidos** yowi *para setenta**. Nik..., ne:..., nehwa de San Miguel Tzinacapan. Mm, municipio Cuetzalan.