A:xka:n ta:tah xite:chtapowi tikihtowa ke:ní:w ne:n mitsiskaltihkeh mota:tahwa:n ne: ke:man katka tikone:t. *Bueno** pos, neh ne:ch..., name:chtapowi:ti tepitsi:n *lo que es** de nikmati, *de que cuando** nimoskaltih yehwa yo:n tepitsi:n name:chtapowi:ti se:, o:me, e:yi tahto:l. Pos nehwa nehjó:n *cuando** nimoskaltih nihjó:n semi miak *trabajo de que**, pos miak tatasohtia semi, no:pá:n semi kihyowih. Tehwa:n nihjó:n titekitiah ihkó:n semi, pos nihjó:n yehwa ki..., kwi:kak miak, nihjó:n *trabajos** no:pá:n para ne:chiskaltih *porque** ihwa:k semi *barato** taxta:wayah. Yeh kitaxta:wili..., kitaxta:wia:yah *solamente** o:me *peso** wa:n e:yi *peso**. Entó:s wa:n tehwa:n *siempre** [ti]etokeh tikni:meh, pos tehwa:n *a veces** nihjó:n nik[nekia] ya niá:s *escuela** wa:n a:mo welik ok no:pá:n. Entó:s neh niahka sayoh, sayoh *segundo año, casi** o:me xiwit sah nimomachtih *porque** a:mo welik, kihto no:pá:n, kihtowa, "Ekintsi:n a:mo tia:ti ok *escuela**", kihtowa, "*porque** pos a:mo weli", kihtoh, "moneki *gasto**". "Ka:mpa neh", nikilih, nikilia, "pos nikpia *ganas** ke niá:s *escuela**". "Ta: ke:mah", kihtoh, "pero ompa moneki", kihtoh, "*cooperación**" kihtowa, "moneki para, *bueno, faenas**" *o** teisá: ihkó:n *de que** moneki". Wa:n ekintsi:n pos pané: a:mo te:chahsi ne:n *centavitos**. De o:me *peso** kita:nia wa:n e:yi *peso** pos nihjó:n a:mo welik *más**. Entó:s *mejor** nihjó:n nehwa ni..., nimotsi:nki:xtih ihkó:n de ke pos .... *Después** pe:waya nikpale:wia no:pá:n. Nihjó:n *de veras** nikpale:wia pos tik..., titekitiah ihko:ni. Nehwa nia:ya no: ne: *escuela**, niki:ste:waya nika:n To:sá:n , niki:ste:waya ne:n chikwase:n *hora**. Wa:n nia:ya para nika:n Jonotla, ompa nimomachtia:ya, ompa niahsia nihjó:n *las .... Ompa nia:ya nihjó:n *horita**, ompa niahsia wa:n nimomachtia:ya. *Después** tehwa:n a:mo teh tikwi:kayah tomi:n, tehwa:n tiktekiah *solamente** seki xokotsí:n wa:n tikwa:yah. *O** tikwi:kayah seki, seki pahpata wa:n yehwa tikwa:yah. Tikinitayah seki tokni:wa:n tein kimakayah seki pi:pilmeh de n' timoe:wilia:yah *centavitos** pos 'kwa:yah nihjó:n *escueleros** yehwa:n wa:n tehwa:n *solamente** tikwiah se: xokot wa:n se: pahpata tikwa:yah. *Porque** a:mo tikpiayah ne:n *centavitos**. Entó:s ompa ti..., *después** de tiki:sayah de n' *escuela** pos niehko wa:n nikchi:wayah *notarea** wa:n nia:ya nikpale:wi:ti no:pá:n ka:mpa 'kwiah *tarea**. I:n *tarea** tehwa:n tikilia:yah ke se:, se: *cuarto** nihjó:n kixta:wayah *solamente diez pesos**, de se: *cuarto**. Entó:s *después** pos nihjó:n niehko, *bien** nikwiti kowit *o bien** nikpale:wi:ti no:pá:n *o bien** niow nikitati ne: notato:k, de titato:kayah tepilitsi:n, nitaekpo:ti. Wa:n ompa nihjó:n nietok. *Día sábado** pos nikpale:wia:ya no:pá:n wa:n nitekititi ihkó:n. Pos yeh te:chilih kihto[wa] *cuando** teisá: ihkó:n ke:meh, ke:meh iwa:n tietokeh pos kihtowa a:mo welik kihtowa ke:masá: ihkó:n te:..., teisá: te:chahsia. Pos tiowih ne: tapahti:lo:ya:n ya pos ompa namok..., ompa ne: moneki ne: *centavitos** kihtowa para *medicinas**, kihtowa pos nihjó:n. Ompa te:chwi:kayah, te:chwi:kaya no:má:n. Neh no:má:n no: miak kihyowih *porque** pos yehwa te:ch..., te:chwi:katinemia itech yo:n tapahti:lo:ya:n, tia:yah. Entó:s pero a:mo no: te:chka:wkeh tota:tahwa:n mah ti..., ti:xpoliwika:n *hasta** ekintsi:n tinemih. Ekintsi:n nihjó:n pos no: tichika:wkeh ya pero pos no:má:n *todavia** nemi, no:pá:n a:mo nemi ok. Pero no:pá:n miak kihyowih. Entó:s miak kihyowih para ti..., timoskaltihkeh. Ye:wa nikik..., nikaktoya de ke, kihtoh ne:n nika:n ta:tahtsi:n, *don** Miguel, *cuando** yeh, *a lo mejor antes más porque** yah *más** ne:cheka:na. Pero *más o menos** tehwa:n no: tikihyowihkeh ka:mpa yo:n *lugar antes**, ke tehwa:n wa:n no:pá:n nihjó:n no: tia:yah *cuando** neh *todavia** nikitak i:n n' ohti de *carretera apenas s..., siempre** kichi:wkeh. *Cuando** nehwa ni:xpeta:n nikitak tehwa:n *de veras ciertos** ke:meh nikakik kihtoh se: *parte** sah ke tehwa:n no: tia:yah Zacapua:lan tikwi:kayah kowkamoh, tikwi:kayah seki e:lo:t, pahpata, ayohmeh. Timetsnehnemiah. Tiki:ste..., tiki:ste:wayah *a las cuatro de la mañana** iwa:n no:pá:n nika:n *por** Nauzontla tiknamakatia:yah kih..., pahpata. Tiahsiah nika:n tipankalakiah nika:n La Cumbre, yetoya oh..., ohti, ohpitsak ihkó:n. Ompa tipantemowa:yah tani nihjó:n, ki..., kinamakayah, kinamkah *hasta** ekintsi:n, nomo:tsa Apulco, yetoya n' ohti ihkó:n. Ompa kihtowa no:pá:n kihtowa, "Nisiowik a kihtowa, nikneki nitai:s se: *copita**". "We:noh", nikilia, "pos xitai wa:n tiowih." Se: *copita** taya:ya wa:n tiowih sepa. Tiahsi..., tiahsiah Zacapua:lan pos i:pa tio:tak a, i:pa tima:tantia:yah *tocositas**. Tikwi:kayah chi:ltekpin, pe[r]o ke yo:n a:mo semi eti:k. Katí:n eti:k katka pahpata, kowkamoh, ayomeh tikwikayah. Ke:ski e:lo:t tikwi:kayah *porque anteriormente más** mochi:waya nihjó:n e:lo:t. Entó:s *después** ya:ya *hasta** nika:n, 'piayah seki *parientes** nika:n *por** Zacapua:lan a:na:l. Ompa tiah..., tiahsiah mono:tsa Xaltetela. Ompa kipiaya no:pá:n seki n' *iparientes hasta** ompa tiahsiah. Ompa tikonkwiah seki *ciruela** *y** mo:stika sepa *las cuatro de la mañana, las cinco de la mañana** tiwa:ltemowa:yah. Tiwa:la:yah para ne:wí:n *porque** aya:mo tei ohti nika:n *por** nika:n por, para kichi:wkeh ne:pa ohti ne:pa aya:mo semi telwehka:w. *Todavia** nikelna:miktok neh, nika:n *por** Jonotla. Entó:s yehwa yo:n neh, tehwa:n a:mo, a:mo, *bueno, más bien** tehwa:n pos a:mo tikpiah tapial. Tehwa:n tikwa:ma:ma:yah nihjó:n ika *canasta**, ke:masá: tie:yi:n tia:yah, tia:yah tio:men tikni:meh iwa:n no:pá:n. Yehwa nihjó:n tikihyowihkeh *cuando** nehwa nitekitia *primero** nimomachtih ne:chtaxta:wia:yah se: *pilón panela o** se: *o** se: *mancuerna**. *Y después** ne:chtaxta:wia:yah yo:n tikiliah ekintsi:n *uno cincuenta** tikilia:yah se: wa:n na:wi. Se: *peso** ika o:me tomi:n tikilia ke yehwa ya ekintsi:n *uno veiticinco**. Yehwa nihjó:n nehwa nikta:nia. Nehwa nihjó:n niktekia n' owat wa:n nik..., niksakaya, nika:n ka:mpa *nopadrino** katka Gutiérrez. *Después**, pe:wa ihkó:n de ke nimoskaltihtiakih ihkó:n, pe:wa ne:chtaxta:wihtiowih. *Después** no:pá:n kita:nia *cuatro pesos**. *Después cinco pesos hasta siete pesos**, ihwa:k neh nikta:nia *dos pesos** a. Nikta:nia. Entó:s nehwa yo:n ihkó:n nitekitia wa:n *de veras**, kihyowih no:pá:n wa:n no:má:n. *Hasta** ekintsi:n yetok ne:n no:má:n pero *todos modos** ekintsi:n *todavia** nemi ok. Wa:n yehwa yo:n *razones** de ke ekintsi:n pos miak tikihtowah, ke semi titahyowiah *porque, porque, porque** tiknekih. Pero ekintsi:n miak onkak talna:miki:lis para ti..., titakwa:skeh para titekitiskeh, para tikahsiskeh o:me, e:yi *centavos**. Ekintsi:n miak tikchi:waskeh *lucha**, 'chi:wah *lucha** tikahsih nihjó:n o:me, e:yi *peso*. Ihkó:n panki:stiahki ekintsi:n katka *diez pesos cuarto cuando** titekitiah por to:nal, *después** kixta:wayah yehwa *cinco pesos, tres pesos** yehwa yo:n neh nikitak. Katka et nihjó:n, katka ne: yehwa ya n' et wa:n *panelita, barato** katka, *sesenta centavos** oso *ci...**, e:yi powal wa:n yehwa yo:n tikitakeh. Wa:n *panela** no: katka nihjó:n na:wi tomi:n. Yehwa ya ekintsi:n tikiliah *cincuenta centavos**. *Después** ahsik nihjó:n na:wi powal, *ochenta centavos**. De ompa ke:mah ahsik *hasta** se: *peso**, ihkó:n panki:stiahki. Entó:s, *este**, ekintsi:n, pos ekintsi:n ka:nachi *vale:rowa** de *panela**. Ekintsi:n a:mo teh pan..., a:mo teh owat ok *más**, tatamik yo:n. Wa:n yehwa ekintsi:n pos *más o menos** ekintsi:n tepitsi:n tik..., tikta..., timota:niliah ya. Tepitsi:n te:chtaxta:wiah ya. Ke:meh i:n titekitih pos nehwa nitekiti yehwa yo:n tekit, de tawi:teki:lis. *O cualesquiera** tekit, kowtehteki:lis, tein eski tekit ihkó:n. *Podada o** nikto:kas *planta de café, trazos** nikchi:wa. Nehwa nihjó:n ne:chyo:le:wah nihjó:n *trabajos nikpia. Para nihjó:n ni:xpano:tok, nihjó:n ihkó:n te:ch..., te:chi:xpano:ltih no:pá:n. Wa:n *lo mismo** ekintsi:n nikini:xpano:ltih nopi:pilwa:n. Ompa nimomakak kwe:ntah ke se: kihyowia, se: kihyowia *cuando** se: moskaltia. *O** ke:ní:w se: kihyowiah se: ipi:pilwa:n, *bueno** ke:ní:w kimatih ya ekintsi:n, ke:ní:w tahyowia se: ipopá:n oso se: imomá:n. *Lo primero** se: ipopá:n wa:n se: imomá:n *porque** se: imomá:n *más** kwi:ka *trabajos**. *Porque** ke:yeh, yehwa *te:chcuidarohtok. Cuando** titsahtsiskeh ma:ski kikwahtok se: taxkaltsi:n ihkó:n, 'ka:wa ne:n n' taxkaltsi:n *o** n' tapalo:ltsi:n wa:n te:ch..., te:chahokwi, te:chna:palowa. *Por eso** neh nikitstok onkak seki tokni:wa:n, nehwa nimomaka kwe:ntah ke de tiwehweiah ya semi ti..., semi tehwa:n ya, tieliwistih. Wa:n yo:n a:mo kwaltsi:n, tehwa:n tieliwsitih *porque** a:mo tikmatih. De sepa timoskaltiah, tomomachiliah semi *tifuertes**. A:mo tikwe:ntahchi:wa ok se: ipopá:n, a:mo tikwe:ntahchi:wah se: imomá:n. Tik..., tik..., tik..., *más bien** tiknehnemiliah ya *o** ke:ní:w *o** a:mo tikchi:wah kwe:ntah ok. Wa:n yeh ompa nochi yo:n *cosas** nochi ompa onkak. *Por eso** ekintsi:n *por ejemplos** ekintsi:n se: mo[ma]katiw. Wa:n yehwa nihjó:n *razones** de yehwa ekintsi:n name:chtapowia *porque** nehwa nihjó:n nipano:k. Wa:n *más o menos** ekintsi:n pos ihkó:n de ke, pos ekintsi:n, tepitsi:n te:ch..., te:chtaxta:wiah ya tokni:wa:n *más** te:chyo:le:wah ya *porque** pos *antes siempre menos** katka. A:mo a:kin tayo:le:waya *por cuestiones** de ke a:mo semi , tatasohtia. Tatasohtia wa:n yehwa yo:n tehwa:n tik..., tipano:keh wa:n *hasta** ekintsi:n tinemih yo:n. Pero yehwa yo:n tahyowi:lis ke:meh ekintsi:n name:chtapowih pos ne:n, yehwa yo:n tikihyowihkeh. *Bueno,**yehwa sah no:. *Este**, tite:chnohno:ts ke tiknama..., ke i:ksá: mitstaxta:wia:yah ika *panela**, namehwa:n a:mo, *bueno** iwa:n mo:pá:n, ¿a:mo ke:man 'tekitik nanki..., ika *panela**? ¿A:mo ke:man nankichihchi:wkeh? Pos tehwa:n no: tikchi:wkeh, no: tikpiayah ne:n owami:l. No: tikchi:wkeh wa:n no: ki..., *más** achto, *después de que ..., en primer** [tik]tawi:kilia[:yah] se: *nopadrino** wa:n ompa titekitiah. Ompa te:chka:wilih se: *cacho** 'ka:wilih no:pá:n wa:n ompa tikto..., nikpale:wih katka de, neh ninohne:l. Tikto:kkeh se: *cacho** de owat, *después** te:chtane:wtia:yah kwa:kwehmeh, *trapiche**, nochi kowit te:chakaya. Tia:yah *a medias**. Entó:s ompa yo:n titekitiah pero *a medias** tehwa:n tikwiah nihjó:n *panela**. Ki:saya *siquiera** nihjó:n, ekintsi:n tikiliah *sesenta**, e:yi powal de *mancuernas**, entó:s tikwiah *a, a treinta**, yehwa yo:n sempowal ika mahtakti. Entó:s timoxelwia:yah yo:n *panelita**. Nochi yo:n tapahpa:kila:t de ne:n, de *paila** te:chtayo:kolia:ya, Ika yo:n ompa titekitiah pero yo:n te:chtane:wtia:ya sah ne:n ta:ltsi:n, tik..., tikto:kayah nihjó:n owat. Yo:n de n' *cuando** yo:n name:chilia ke tik..., nikta:nia neh se: *pilón panela, después uno vei[nte]**, yo:n nikpale:wia:ya. Nikihitaya owapach *o bien** nikpahpa:kaya ne:n *moldes**. De ompa ke:mah de nikimpahpa:ka *moldes** pos ne:n *después** nik..., niksakaya ya n' owat, komo ke ke:ski, ke:..., ke:ski niksakaya. *Después** yehwa yo:n name:chilia ke *después** nihjó:n pos pe:wa tikto:kah ya n' owat *después** tehwa:n tikchi:wayah ya nihjó:n. De n' ompa nochi te:chtane:wtia:yah, nochi te:chtane:wtia:yah wa:n *después** ne:n ti..., Pos no: timonamakilia:yah yo:n *panela** pero katka *barato**. Onkaya ok n' owami:l. Pero ekintsi:n nochi poliwik a nihjó:n owat. Yehwa yo:n ekintsi:n ne:n, pos a:mo *más** onkak ok. Ke:mah yehwa yo:n te:chtoca:rowa:ya nihjó:n pos timoxelwia:yah wa:n *cada quien** ne: techtoka..., tikchi:wayah seki *marquetitas** ihkó:n *o mancuernitas**. *Por eso ye:wa ya name:chilih, ekintsi:n sepa *nikrepeti:rowa** ke yo:n xo:[no:t] tein chi:chi:ltik seki. Tein a:mo semi, pos ompa tikwiah ya para ne:n, nen *panela**, tikilpia:yah, 'ta:lilia:yah ne: to:tomo:ch. Pos yehwa no: seki ne:n, seki de ye:wa no:, ompa tatsa:la:n nikalakihtiw tepitsi:n de n' owasakat, pos no: seki tikpi:kiah ika ne:n *panela**. Wa:n tikpihpi:kiah wa:n ika tikilpia:yah ika n' xo:no:t. Ke:mah. :mo nochipa, yehwa ya ne: tiki:xtia:yah ne:n owasakat ¿A:mo nochipa nankikwiah to:tomo:ch? Wa:n ika tik..., tikta:lia:yah ihkó:n, tikta:talia:yah ihkó:n, 'ta:lia:yah *cruzado*. kwaltsi:n wa:n kwaltsi:n moka:waya. Entó:s tikchi:wayah xo:no:t ihkwí:n wa:n tikta:lilia:yah wa:n tikilpia:yah ya. Mm. ¿*Bueno**, i:pa yehwa sah yehwa yo:n tikchi:wayah, a:mo tik..., a:mo nankito:kayah okseki taman tein no: nankwa:yah, ke:meh tomat oso kilmeh? Ke:mah, tehwa:n no: tikto:kayah, ne:n, yo:n tomat, *chile verde** tikto:kayah. Et, yo:n tikiliah ne: tor..., chichime:koh, tikiliah to:rohet. A:, pos ke:meh ampó:n onkak yo:n, no: tikto:kayah wa:n yo:n etsitsi:n, yo:n mochi:wa ihkwí:n. No: tikto:kayah wa:n mochi:waya, pos yeh tikwiah ya para, ne, *togastito**. Tikwitih ne: wa:n yehwa ne: tikchi:wayah para ne: ti..., tikonkwiah wa:n yehwa ya tikwiah. No: tikto:kayah nihjó:n et. ¿I:pa yehwa sah? Ke:mah tikto:kayah yo:n, yo:n xi:tomat pero yo:n okseki yo:n pisili:tos. A:mo yo:n we:weyak, yo:n pisili:tos, ke:mah. *Porque** [e]kintsi:n onkak yo:n tomat yo:n we:weyak, yo:n kwaltsi:n ohololtik, yehwa tikto:kayah nihjó:n. Wa:n seki pisili:tos tomat. ¿Yo:n ohololtik yo:n wehweyi no: nankito:kayah? No: 'to:kayah yo:n ohololtik ihkó:n. Ke:meh ne: Cuesalan monamaka. Ke:mah, seki, mm. ¿Wa:n tein nankito:kayah i:pa sayoh nankikwa:yah oso no: nankinamakayah tepitsi:n? A:mo ta: tikwa:yah sah, ke:mah. *Bueno** timiakeh tikni:meh, pos ahachi ihkó:n tikwiah, mm. *Bueno** tikihtowa ke ke:man katka tik..., tipili, tikin..., tikwa:ya e..., miak taman tein nankita:kiltia:yah no: nankwa:yah. Tikma..., *bueno**, ¿Onkakeh okwilimeh ke no: kwali se: kinmahse:wa ne: ka:mpa ika teh timoskaltih? Ke:mah. Onkakeh no: yetokeh de se: ki..., se: kikwa ika chi:lposo:n *o**, *o** tatsoyo:n oso *mo:moleh** se: kichi:wa. *O* a:ko:loh, [e]kintsi:n name:chili:ti. Nihjó:n mono:tsa *tejón**, yo:n semi we:lik ne: chi:lposo:n. Mono:tsa *tejón**, yo:n no: semi kichkwa tao:ltsi:n oso mi:l. Nihjó:n, wa:n no: semi we:lik ma:pachin, ma:pachin, se: okwilin ihkó:n, achi pi:pintohtik Ololtik n' itsontekon, nehwa no: nikinkwia. Yehwa yo:n no: we:lik ch..., ne: chi:lposo:n wa:n sepa ne:n *armadillo** no: we:lik, no: tikwiah *porque** yo:n takwa:wak ikakawyo. Yo:n ke:masá: kitokayah notskwiwa:n, ihkó:n mokalaki:ti itampa se: kowit *o** bien itampa se: tet. Kichkwah ika yo:n kwowit, kwowit tikichkwah, yo:n ke:meskia tikchi:wah se: *palita**, tikichkwatiowih, tikichkwatiowih tikahsitih ompa ne:. Wa:n nikimpia itskwimeh ihkó:n se: ne:pa yowi, se: ne:pa wi:tsa, kitsa..., kiki:tskia:yah ne:n *armadillo**. Kitsa:la:wia:yah *porque** yo:n *armadillo** a:mo wel semi 'kwiah *porque** ki..., kipale:wia:ya de nika:n ne:n ikakawyo. Kikwiah *cuando** ki:xkepayah de nika:n, ni:nipaka 'kwiah. Entó:s yehwa yo:n no: we:lik ne:n a:ko:loh *o** chi:lmoli:toh pero de toto:nik, de toto:nik n' tapalo:l. De sepa se:wi pos no: a:mo s..., a:mo *igual siempre**. Yehwa nihjó:n no: takwa:cheh wa:n *armadi...** takwa:cheh no:, yeh we:lik *solamente** tatsoyo:n. Pos *a lo mejor** seki no: ka:ko:lwiah n' takwatsi:n, *[por]que** yo:n no: kikwa xokot. Xokot kikwa wa:n pahpata, yo:n a:mo semi mohka:t. Yehwa yo:n nikitak wa:n ne: kwowtu:sah, mono:tsa kwowtu:sah, se: okwilin ihkó:n, ihkwí:n de weyak wa:n ma:..., ma:tsahtsapatik ihkó:n. Sioh tohtoma:wak ima:wa:n. Aha. Ke:mah, sepa n' a:itskwinti, yo:n kinkwa ne: xilimeh. Mm. Kikwa xilimeh wa:n pos yo:n mokalakia itech n' a:t, yowi ne: a:tampa wa:n sepa panki:sa. Yehwa nihjó:n no: we:lik, katí:n a:mo we:lik semi ne:n *zorra**. N' *zorra** a:mo we:lik, yo:n *solamente** se: 'ki:xtilia para ne:n *cuero**. Pos no: *igual n' tejón**, seki 'ki:xtiliah ne:n *cuero**, pero yo:n we:lik *hasta** ne:n ni..., n' ikwetaxyo *porque** tila:wak ikwetaxyo, *igual** ne:n ma:pachin. Ne:n tikihtowa kowtu:sah ¿Yeh ka:ni mochi:wah? Yehwa mochi:wah nika:n ka:mpa ne:n ista:ka:t, itech i:n tepe:meh, itampa ne:n tepe:t nemih. Kikwah seki mono:tsa kowtsitsi:n wa:n yo:n ki..., *mamey** tehwa:n tikiliah chi:chi:ltsapot, kitetexowah ne:n n' ie:wayo. ¿Moe:wah no: ta:lihtik oso nentimenih sah Wa..., mm, ta:..., e..., ta:lihtik *Cuando** kitoka n' itskwinti, yowi mokalaki:ti ne:. Pero se: 'ki:xtia, *lo mismo jabalí** yeh we:i, ihkwí:n ke:meskia se: pitsotsi:n. Kipia nika:wí:n takwitapan ka:mpa ne:n mihyo:tia nika:n takwitapan, ka:mpa n' ikwetaxyo, ihko:ni. Pero yeh we:i n' ixi:poh ihkó:n. ¿I:ka:nkopa mahyá: kipia iekatsol? Ehe, nika:n, nika:n ka:mpa mihyo:tia, de nika:n. Ke:ní:w nikilia, ne: nikihto:s ne:n, ka:mpa ki:sa ihyo:t de nika:wí:n ke:meskia se: *chimenea** ihkó:n ¿Yehwa *jabalí**? *Jabalí.** Wa:n iek..., n' ite:noh ¿Pos ke:niwki? Ke:meskia se: pitsot. ¿Sayoh kipia ite:noh, a:mo kipia iekatsol? A:mo kipia, ke:meskia yo:n, ke:mah kipiaskia ni..., n' iekatsol pero ihkó:n ke:meskia yo:n te:nweyakaxtik. Ka:mpa ika takwa sah. Mm, ka:mpa ika s..., takwa sah. Wa:n mihyo:tia i..., wa:n mihyo:tia i:ka:mpa ya Yo:n wehwei:n itanwa:n, ihkó:n, ika:mpa no: mihyo:tia, *casi** nochi de n' ohka:n. ¿Wa:n yo:n okwilimeh ka:ni mochi:wah *o** ka:ni nemih? Mochi:wayah *antes**, tikinitayah, kinkwia no:pá:n *hasta** nika:n Masa:owatan, Istaka:t. Porque tehwa:n tikimpiayah kwahkwali itskwimeh, *cuando** ne: ana:l nietoya. Nietoya Tozá:n. *No** pos ompa tiki:xmatiah okwilimeh. *Hasta** ompa no: nemia *venado, a lo mejor** nanki:xmatih. *Venado** seki kipiaya n' *icuernos** wa:n ne: tikinkwiah *a veces** a:mo kipia, sayoh ne:n inakaswa:n, yehwa yo:n semi *bueno**. ¿Wa:n ekintsi:n a:mo onkakeh ok *venados**? A:, ekintsi:n a:mo tein ok. Yo:n *tiempo** onkayah miak, pero ekintsi:n a:mo kanah se: kita *más** nió:n *jabalí**. Ekintsi:n *solamente** nentinemih n' *armadillo, tejón**, ma:pachin, *tlacuache**, yo:n nemih. I:n *conejo** no:, no: we:l..., no: kwa..., no: kwaltsi:n we:lik, tatsoyo:n *o** a:ko:loh pero no: de toto:nik. Pero yo:n se: 'ki:xtia ne:n n' ie:wayo. Ie:wayo kwaltsi:n se: 'ki:xtilia ihkó:n, kwaltsi:n moka:wa n' ie:wayo. kwaltsi:n moka:wa ne:n nakatsí:n, i:n *conejo, conejo** de n' kwowtah. kwaltsi:n nextikeh, nextikeh n' *conejos**. Ke:mah, ta: *ard...,** tikiliah *ardilla** chechelo:t. Pos yo:n o:me, o:me taman onkak, e:yi taman, chechelo:t yo:n no: we:lik chi:lposo:n. Yo:n no: se: 'ki:xtilia n' ie:wayo, se: chechelo:t nemi *a la mejor** xa: nankitah. Paniá:n kwaltsi:n nextik nika:n, ke:meh *zorra** wa:n tatampa de nika:n chi:chi:ltik. Wa:n se: nemi nihjó:n ti:ltik *parejito** ti:ltik na:n chechelo:t, *ardilla**. Wa:n seki nemih tsikitsitsi:n, ihkwi:ntsitsi:n, nehnextikeh. Yo:n chechelo:meh *a lo mejor** ampó:n no: wi:tseh, yehwa yo:n nochi we:lkeh. Katí:n a:mo we:lik mono:tsa se: okwilin mono:tsa *chupamiel**. Ihkwi:ni ne:n n' ixi:poh, yo:n a:mo kipia no: ita:n, yo:n sioh kitila:na, ki:sa [...]. Kinkwa yo:n okwiltsitsi:n yo:n a:skameh de yo:n tsi..., [ki]liah tsi:kameh, a:skameh. Itech i..., ne:n, *abono** de ne:n ta:ltsi:n de n', de n' a:skameh, ompa tahtachkwa, ompa kinki:xtia wa:n kikwa yo:n ta:lkwitaxkolmeh yo:n okwilin. ¿Wa:n yo:n okwilin nentinemi ihkó:n kowma:pan oso ta:lpan? Pos ta:lpan nentinemi, ke:mah. A: wa:n sepa nikelka:wtok, wa:n yo:n se: kiliah kowtancho, *marto.** Se: kostik okwilin ihkó:n pero kwa..., kwitapi:lchinaltik, pata:wak ikwitapi:l wa:n itsontekon ihkó:n ololtik, ololtik. Yo:n no: we:lik. Katí:n a:mo we:lkeh n' o:me okwilimeh, *zorra** wa:n *chupamiel**. ¿Wa:n kowtancho ka:n onkakeh? Ompa ne: nika:n i:n, *por** ne: Tozá:n parahko, yo:n kowtah. Yehwa:n yo:n *todavia** nemih ok. Pero *jabalí** a:mo kanah t'tachi:liah ok nió:n kowtu:sah. Kowtu:sah nemih *solemente** nika:n, nika:n Jonotla ne:paka. Yo:n tehwa:n tikiliah se: *planta** de xo:chit, *a lo mejor** ki:xmattos nika:n, mochi:wa xo:chit ihkwi:ntsitsi:n *rueditas** chihchi:chi:ltik, 'ke:stetexowa. Ompa se: momaka *cuenta** ke yehwa nika:n yetok kowtu:sah, nika:n nemi *por** pos kita:lia n' ioh wa:n kike:stetexowa ke:meh i:n ne:, ne:n kwowtsi:n. Nochi 'ki:xtilia n' e:wat wa:n kikwa. Sepa ne:n tsapokowit, pos no: kitetexowa ka:mpa seki *plantas** de tsapokowit ihkó:n, de n' achi selik ok no:, kitetexowa wa:n kikwa ne:n. *O** ka:mpa pahpata yoksik pos kikwa. Yo:n no: kikwa yo:n, pero yo:n nochi we:lkeh yo:n okwiltsitsi:n. Mm, Yo:n sayoh. Ye:wa no: t'te:ne:w ne:n a:itskwinti. A:itskwi..., no: we:lik, a:its..., Yo:n tikihtowa no: we:lik wa:n ¿Ka:ni onkakeh? ¿A:ihtik? Pos nika:n *antes** onkayah semi nika:n i:n *puente** de nika:n Ecatlán. Ompa neh nitato:kaya, nihjó:n nitato:kak *catorce años** nika:n *por** Ecatlán. Ompa nikinitaya wa:n tikwiah wa:n we:lik. Ke:mah. ¿A:ihtik nemiah? *o** A..., a:ihtik, mota:lia:yah paniá:n, ikwa:ko se: tet, ompa mototo:nia:yah. Pero kwaltsi:n ihkó:n, ihkó:n *chaparrito**, tomaktsi:n. ¿Ihkwitik ke:meh se: itskwinti? Ke:mah, ke:meh se: i..., *merito** ke:meh se: itskwinti. Wa:n a:mo no: we:lik *a lo mejor** nankitah se:, se: okwilin mono:tsa *onsa**. Se: okwilin ihkwi:ni. Ihkwi:ntsi:n de weyak, ihkwi:ntsi:n tsikitsi:n *chaparrito** kinkwa piomeh. Kinkwa piomeh, se: kostik, kinintokatinemi pio:kone:meh, kinwi:ka para ne:wí:n, 'ki:tskia wa:n kitalo:chtia para ne:. Wa:n mono:tsa se: *onsa real**, mono:tsa se: *onsa real** no: we:lik, yo:n no: kinkwa piomeh, *onsa real**. Yo:n *onsa real** no: kinkwa piomeh, yo:n no:, no: chi..., ekintsi:n a:mo no kachi tikitstokeh, ke:masá: kaltsi:ntan wi:tsa, ihkó:n ka:mpa kowtah. Kikwi:ka ma:ski to:tolin *o** se: pio, 'ki:tskia wa:n kwi:ka ne:wí:n wa:n kik..., kikwa *solamente** n' i..., n' itsontekon komo ka:mpa ixwitok, ke:mah, kikechkoto:na wa:n kikwa. Yehwa nihjó:n okwilimeh semi *malos**, nihjó:n kinkwa pio:kone:meh yo:n *onsa** de n' tsikitsi:n se: kostik wa:n *onsa real**. I:n *zorra,** i:n *zorra** no: semi kinkwa piomeh, to:tolimeh. Ompa ne: ka:mpa tinem..., ne: ka:mpa nimemia nochi miak okwilimeh tikinitayah wa:n tikinkwiah. *Porque** tia:yah pos ompa *cerca** kowtah, ke:masá de tio..., yowak, yowak tikinitat..., tikinitatih, pos tikahsiah. Okse: ok ..., Ne:n a:itskwinti pos 'kwa:ya ne:n xilimeh. *Cuando** tikitas pankalaki, tikitas panki:saki te:naktok se: xili ihkó:n. Tehwa:n tikiliah ma:chiko, se: xili ihkó:n, onkayah ok xilimeh. *O** ma:xahkaka, tehwa:n tikiliah ma:xahxaka se: xili ihkó:n, [tiki]tas pantokotsiwtok 'kwahtok nihjó:n xili. *O** a:xo:lo:meh, a:xo:lo:meh, *a lo mejor** xa: nankini:xmattokeh. Yo:n a:mo we:lkeh n' a:xolo:meh, ke:mah. Kinwelitaya *solamente** nan xilimeh wa:n *pescaditos**, yo:n pehpetaktikeh oso yo:n okseki:n. Yehwa neh nochi nimomakatok, nochi nikmattok de ke ke:ní:w, ye:waya name:chilih. Oksé: okwiltisi:n tein a:mo tikelna:mik, 'moelna:mikti wa:n no: tiki:xmattos. Pos a:..., a:mo nikmati ok katí:n. De *más** nochi, [sa]yoh ke: a:mo nikih..., a:mo tikihkwilohtiah. Miak, miak nihjó:n okwilimeh tein we:lkeh. Miakeh nihjó:n okwilimeh de n' we:lkeh wa:n seki de n' a:mo we:lkeh. Yo:n okwilimeh tein tite:chinto:ka:itilih ¿Onkak seki ke kwali no: ika se: mopahtia? A: yehwa yo:n na..., na..., yehwa no..., ekintsi:n ni..., nitapoloh. Nihjó:n kwali, nihjó:n se: ika, se: mopahtia ne:n *zorrillo, zorrillo**. Yo:n se: 'ki:xtilia *manteca** wa:n te:ohxilia para n' tataxis, *pulmonia**. No: semi kwali no:. ¿Ke:ní:w ito:ka:y ne:n ma:se:walkopa? Mm, ne:, ne:, tehwa:n ne:, ne:, tehwa:n ihkó:n tikiliah *zorrillo**. Pero a:mo n'mati, a:mo nikelna:miki ke:ní:w. Ah, nimomakatok kwe:ntah, entó:s *de veras** epat, epat. Yehwa yo:n ika se: mopahtia. Mm. Oksé: okwiltsi:n ok tein no: kwali ika se: mopahtia A:, aha:, no: se:, etok oksé: Mm, yo:n tikiliah tehwa:n witstakwatsi:n. Kipia seki n' ikwetaxo, kipia nika:n *ilomo puro** witsti, ke:meskia yo:n *aguja. A lo mejor** ki:xmattokeh ne:, ne: ki:xmattoskeh no: wa:n yeh. De nika:n pe:wa, tsikilitsi:n itsontekon, de nika:n pe:wa *puro** witsti, *puro** witsti *hasta** tani, kiliah witstakwatsi:n *o** yehwa nihjó:n nochi ekintsi:n ne:n nikmattok wa:n yo:n, pos yo:n no: kikwih yo:n, nihjó:n witsti *para remedio**. *Anteriormente cuando** mokokwa:ya se: *familia** po..., por nihjó:n *familia** de ke [moko]kowa:ya ihkó:n, para se: kone:tsi:n yehwa yo:n 'kikwiah. Yehwa nihjó:n 'kwiah, nihjó:n, yo:ni. Yo:n witstakwatsi:n ki..., ni..., ni..., ni..., n' iwitsyo, kite:tewa:tsayah wa:n kichi:wayah ne: wa:n kichihchi:wayah yo:n ke:meskia pahti wa:n seki xiwtsitsi:n, seki tsope:likxiwit. 'Ma:nelowa:yah wa:n kimakah ya ne:n kokoxkeh pos ihsiwka *moaliviarowaya** ne:n siwa:tsi:n ika ne:n *moalivia:rowa** ika ne:n kone:tsi:n. Pero ekintsi:n nochi tapahti:lo:ya:n yowih *porque** momatik a *cuerpo**. *Anteriormente** yehwa yo:n neh nikmattok *porque**, yehwa yo:n *antes** ika mopahtia:yah ne:n na:nahmeh. Nihjó:n semi kwali yo:n, yo:n witsti. Yo:n witsti ekintsi:n *a lo mejor** ne: kwesala:n xa: kinamakaskeh. Ompa ne: kwesalan no: 'kwa:lkwih *a veces**. Pero no: tamameh yo:n okwilimeh, pané: teltohtoma:wkeh, wehwei:n wa:n wehwei n' ikwitapi:l. Wa:n de nika:n kowtah nemih a:mo, yo:n achi we:weyakeh wa:n a:chi we:weyakeh ke:meh takwatsi:n wa:n pané: achi nextik pero miak kipia yo:n witsti. Se: *vez** neh nikwi:kaya notskwiwa:n wa:n 'ki:tskihkeh yo:n okwilin. 'Ki:tskihkeh pero 'kahka:wkeh *porque** nochi ininte:noh kahkalak nihjó:n witsti. Entó:s tikinki:tskihkeh iwa:n no:pá:n n' itskwimeh wa:n pe:wa tikinki:xtilihkeh ika *aguja**. Ika *aguja** tikinki:xtilihkeh yo:n , nihjó:n witsti para, para *después** kwali takwa:yah. Se: *semana** a:mo wel takwa:yah yo:n itskwimeh. Yo:n semi *delicado**. Nihjó:n a:mo no: we:lik, a:mo no: we:lik *igual**. Yo:n tikihtowa ne: siwa:t kimakayah yehwa, yehwa yo:n witstakwatsi:n, ne:, kimakayah siwa:t ke:man oli:nia ya de nemiti ipili oso achto ok. Aha, a:mo, *cuando** oli:nia ya. *Cuando kimachiliah n' *dolor**, entó:s ki..., kiki:xtiliah ne: witsti *o bien** etok ne: wa:n kite:tewa:tsah wa:n 'kwitih okseki xiwtsitsi:n, yo:n tsope:likxiwit wa:n okseki xiwtsitsi:n, nikel..., nikelka:w toni. Kimanah ne: wa:n *o** pimie:ntahxiwit wa:n nihjó:n yehwa yo:n kichi:wayah wa:n kimakayah ya. Ompa ke:mah ompa wi:tsa ya ne:, *moa:livia:rowa ya ne:, mm. *Porque antes** nochi yetoyah ne:n na:nahmeh de n' welih para kin..., kin..., kimpale:wia:yah ne:n na:nahmeh. Pero ekintsi:n nochi yowih tapahti:lo:ya:n, *porque** ihkó:n yetok. *Antes** yehwa yo:n neh nikitak wa:n nemi. Nochi, nochi kalihtik sah seki mopale:wia:yah tak no: *por suerte**. Kalihtik *cuando** 'matis, *moalivia:roh** ya, mm. Neh nikmattok *porque** neh nopi:pilwa:n nochi kalihtik mo..., mo..., mo..., nenkeh. Wa:n yehwa sioh yo:n kimakayah *nofamilia**. Mm, kimakayah wa:n *por eso** nikmattok neh. Yo:n semi kwali. Wa:n no: *igual** yo:n tikiliah epat, epat, *zorrillo**. Yo:n imante:kayo yo:n semi toma:wak, cha:wak semi, yo:n se: kitsoyo:nia wa:n kwaltsi:n ki:sa *manteca** Ki:sa *manteca** wa:n no: te:ohxiliah komo semi se: tatasi, te:ahkolohxiliah, de nika:n se: iahkolko. ¿Yo:n i:pa sayoh ne:n, opochekat kipahtia? Mm, *o bien** nika:n te:ohxiliah, a:ah. *Lo mismo** ne: no: nikelka:wtok se:, *lo mismo** n' a:yo:tsi:n, a: pos no: nanki:xmattokeh. A:yo:tsi:n no: kwali. Yo:n nihjó:n te:ohxiliah nihjó:n se: ikechko nika:n iesyo. Wa:n se:, se: ik..., nika:n. Wa:n yo:n nihjó..., yo:n no:, no:, no: kwali para tataxis yo:n, yo:n a:yo:tsi:n. Pero yo:n a:mo we:lik, yo:n ki..., se: kinmaka sayoh por ne:n *necesidad desde que era** kone:meh ke:masá: kinkwi yo:n tataxis. Yehwa yo:n *antes** kinmakayah ne:n kone:meh. Neh nikmattok *porque** nehwa ninemia *hasta** ne:wí:n wa:n nikinte:mowa:ya itech n' a:ichkwalmeh. Nehwa nikinki:xtia:ya ika n' *anzuelo**. Nikta:lia:ya teisá: ihkó:n nakat wa:n niktamo:taya itech ne:pa n' *anzuelitos**, seki *clavito** ihkó:n. Pos mopiloh ya ne:n a:yo:tsi:n, *tortuga** tikiliah, niktila:na, nikita wi:tsa ya. Niahsi kalihtik wa:n pe:wa niki:xtilia nin..., niktapa:na ya wa:n nikwa..., nikextapa:naya ne: wa:n nik..., ne: nopi..., pana.... Nikwiti se: tilmahtsi:n wa:n nikwi wa:n pe:wa nikinohohxilia ya, nika:n inkechko *o** nika:n in..., Pos se: kinikne:lia kone:meh pero pos *solamente** ihkó:n. Entó:s *después** kihtowa takah kwali kihtowa i:n pah[ti]. *Después** seki tokni:wa:n ampó:n, a:mo kimatiah, "¿Pero ton tikinmaka kone:meh?" "Pos yehwa i:n." Ma:nel iwa:n yo:n tepe:xi:lo:t n' i..., n' iselo, inalwayo *palma**, tikma:nelohkeh wa:n tikinmakakeh". "No: tikchi:watih", nikilia. "Pos we:noh, komo nankinekih name:chwi:kas tikinkwitih a:yo:tsitsi:n". Kemeh se: mokne:lia, pos *orale**. "A:mo teh nikpolo:ti *tiempo**, tiowih, nia:ya, *con tal**, tikinwa:lkwih. Nikilia, "Ihkwí:n 'chi:waka:n" nikilia, "neh", nikilia "no: ne:chilihkeh pero neh nikchi:wa *lo que es** [tein] ne:chilihkeh." *Después** ne:chiliah, "Takah *deveras** kwali no:." "Pos a:mo semi," nikilia, "t[el]kwali pero de *todos modos** tepitsi:n kinka:wa *porque** s...." *Antes** yo:n te:kwia n' tataxis se: miktia:ya, miktia:ya *hasta después** se: i:xpeta:nia. Mm, pero yo:n a:mo no: we:lik chi:lposo:n. Ka:n .... Yo:n tsitsikitsi:n. Katí:n we:lkeh yehwa yo:n sah name:chto:ka:ytilih sah, mm. Yo:n tikihtowa ke tatasia wa:n mahyá: miktia:ya, ka:n yehwa yo:n kilwia:yah ne: mihmikilo:tataxis Mihmikilo:tataxis [...] Yehwa yo:n mihmikilo:tataxis. Tatasiah, tatasiah *hasta** miktia:yah. Ihkó:n wetstiah *después** yeh sepa yo:li:k tamatiah, kichihchayah *hasta** esti. Yehwa yo:n no:, no: kwali. Entó:s yehwa yo:n *por lo menos [...], por lo menos**, yo:n a:mo, a:mo we:lkeh. Yehwa yo:n name:chto:ka:ytilih *zorra** a:mo no: we:lik nió:n *chupamiel**. Katí:n we:lik yo:n name:chilia ne:n *marto**, kowtancho, yo:n we:lik. Yo:n tehwa:n tikitayah itech n' a:makowit ke:meh ne: wi:tsa, wi:tsa mopilohtiw ika n' ikwitapi:l. Ke:masá tikpantamo:tayah ke:meh ne: tikmo:tayah pero ke:masá: a:mo kinekia pawetsis. Pero sepa oksé: wa:n .... Kitekia seki xiwtsitsi:n ihkó:n, ompa nikneltoka, kitekia seki xiwtsitsi:n wa:n pe:wa kixakwalowa:ya koma:mo *kiye:ktoca:rowa:ya** ne:n *bala**. Kixakwalowa:ya ihkó:n wa:n *hasta** pané: kitamo:taya nochi, ne:n. Pero *después, a ver que tal**, yo:li:k kimachilia, pawetsia ya. Pero yo:n semi we:lik, kowtancho *igual** a ne:n Katí:n a:mo we:lkeh yehwa yo:n okwilimeh o:me e:yi:n sah. Nochi de i:n name:chto:ka:ytilih nochi we:lik. ¿Wa:n yo:n tikihtowa kowtancho i:ksá: mopahtia:ya? Yeh mopahtia:ya. Mm, mopahtia:ya, ke:masá: a:mo mikia, ya:ya ok. Mm. Mm. *Este**, a:man ne:n chiktehmeh, ¿No: miak taman chiktehmeh onkakeh? No: onkakeh A:mo n'mati ox nochi se: kinkwa oso seki kwali no: ek..., inika se: mopahtia oso seki a:mo se: kininkwa. Ke:mah nihjó:n seki pos ne:n name:chili:ti ekintsi:n katí:n chiktehmeh de n' we:lkeh. Pos we:lik yehwa *pal..., paloma**, chachalaca, *primavera,** pap..., papán *real**,** nochi oksé papán, nochi, nochi, nochi, yo:n nochi we:lkeh *pico de canoa**. *Lo que es pájaro** nochi we:lkeh. *Nada mas** a:mo ye:kwe:lik ne:n n' pihpix, yo:n kiliah pi..., yo:n ti:ltik *pajarito**. Wi:tsikitsi:n no: kwali para n' pahti, yo:n kwali yo:n se: mihmiki. Neh nikmati *porque** ihkó:n nik..., nikchi:wka. Yo:n esti te:ta:liah *o bien** mah se: kitolo yo:n iyo:lo de nika:n i:n, i:n wi:tsikitsi:n. Yo:n semi kwali no:. Pero a:mo se: kimati ox nochi te:na:miki, mm. *Casi** nochi, nochi we:lkeh nihjó:n *pajaritos** sayoh *nada mas** yehwa yo:n a:mo, a:mo ye:kwe:lik, mm, pihpix tikiliah. *O bien tordo** no:, no: we:lik pero semi takwa:wak wa:n, pero a:mo *igual, más** we:lik i:n *paloma, chachalaca**. *Primavera** nochi *lo que es** n' *papán** nochi we:lik. Tikilia:yah, nemia se: *pájaro** ihkó:n, *a lo mejor** kinkaki..., 'kakih eski nika:n i:n. I:n kwowtah nemi se: mono:tsa tewiyó:n. *A lo mejor** ampowí:n, xa: no: nankitah ampowí:n. Se: *pájaro** ihko:ni, ke:meskia *pollo**. Ihkó:n de we:i wa:n metschihchi:chi:ltik wa:n a:mo kipia ikwitapi:l. Tsahtsi ne:wí:n kowtah, n' ampó:n tate:mpan se: moketsa nika:n San Miguel ne:paka se: 'kaki. Ne:wí:n tsahtsitok *fuerte**. Seki kihtowah, "¿Toni ne: tsahtsi, toni ne: tsahtsi, xa: ehekat?" Wa:n neh nikilia, "A:mo ehekat, ta: neh niki:xmattok. Ke:masá: nikwia". Se: *pájaro** ke:meskia se: *pollito**, tekolotik, metschihchi:chi:lti wa:n yo:n ta:lpan nemi. Se: kahsiti:w motalowa ihkó:n *carrera**, se: *pájaro** mono:tsa tewiyó:n, we:i ihkó:n. Yo:n semi *bueno**". Nihjó:n, yehwa yo:n nihjó:n name:chtapowih *lo que es de n' pajaritos** nochi we:lik, wa:n de okwilimeh. ¿Yo:n *chachalakas** a:mo tikini:xmati? N' *chachalacas** ke:mah, semi *buenos**, mm. ¿Yo:n no: we:lkeh? No: we:lkeh. ¿Ka:ni nemih? Nemih nika:n tepe:yoh, nihjó:n tsahtsih *cuando** wa:la:ti n' kiowit. *O**, mosenkwih *siquiera** e:yi *lado** tsahtsih, mona:na:nkiliah. Mona:na:nkiliah oso *cuando** wi:tsa n' kiowit oso *cuando** t..., motato:nalketsati. Pe:wa tsahtsih ya, tsahtsih ya takah wi:tsa ya n' kiowit. *Poco rato** wi:tsa ya tsa..., ehkok a n' kiowit. Wa:n *cuando** tiki..., tikakis sepa tsahtsi, yo:n nochi mosenketsa ya toto:nik. *A las seis de la mañana** ne:wí:n chi..., entó:s tsahtsitok a ne:wí:n. Tsahtsitok a itech n' tepe:yoh, nihjó:n okwiltsitsi:n. Yo:n kikwah *solamente** kapol..., kapolin iteyo, ne:n teswakowit iteyo, a:matet, kwesalkowtet, no: seko..., kwesal..., kohkoh..., kostik. Seki chihchi:chi:ltik n' a:mate[t], a: pos nanki:xmatos[keh] iteyo n' a:matet, yo:n semi kikwah, *chachalacas**. Wa:n kikwah yo:n xi:kalkowtet, yo:n tikiliah we:we:te:koh, yo:n xi:kalkowtet, yo:n no: *bueno**, semi cha:wak. Yeh semi kikwah *palomas**, yehwa yo:n neh nikita ne:n *lo que es** nochi de name:chtapowih semi we:lkeh. *Nada mas** a:mo we:lik n' *zorra, chupamiel**, epat a:mo no: semi we:lik pero pos yehwa kwaltia para *remedio**, mm. Ne:n tsohpi wa:n kwi:xin, ¿a:mo tikini:xmati? I:n tsohpi ne:n, n' kwi:xin ke:mah, i:n kwi:xin ne:wí:n nemih, pos yo:n ka:mpa yetokeh pio:kone:meh, *cerca** kalimeh pos kinki:tskiah. Kikwih ne:n pio:kone:t ne:wí:n wa:n kwi:kah ne:wí:n, [ika] ite:mpi:l oso ika imetsko wa:n kitsikwi:nal..., wa:n ehekai:xko kwi:ka, ne:wí:n kikwa n' kwi:xin. Pos se: *vez** nikitak ompa ne:pa, nikaki pe:wa tamohmowtia. Nikita 'ki:tskih se: kowa:t ihkó:n wa:n kowa:t kwi:kak *hasta** ne:wi:ni, nikitak itech seko koma:pan ompa 'kwahtok a, ne:n kwi:xin. Wa:n yo:n no: kinki:tskia ne:n *palomas o pajatitos** yo:n nochi kinki:tskia ne:n kwi:xin, mm. ¿Wa:n tsohpi? A:, n' tsohpi nihjó:n, *antes** a:mo semi onkayah pero ekintsi:n onkakeh ya sepa. I:n tsohpi semi kwali para ne:n yo:n *rem..., solamente remedio** pero yo:n a:mo we:lik. Se: kikwa *por necesidades**. Nihjó:n, nehjó:n kwali komo te:kokoh se: iyo:lpan *o** m..., *o** mitskehtsoh se: *rabia**, mitskehtsoh *rabia** pos yehwa yo:n mah, mah se: kimikti n' tsohpi wa:n mah s..., mah kimanaka:n, mah se: tai *caldito**. Yehwa: *antes** ika mopahtia:yah, *porque** neh nikmattok no:pá:n 'kehtsonka se: *viaje** rabia. Pero kem..., *bueno** tikmiktihkeh yo:n *rabia**, se: *nohermano** nikpia wa:n kimiktilih yo:n, yo:n tsohpi wa:n kimakak. Pahtik, a:mo tikwi:kakeh tapahti:lo:ya:n. *Porque antes** aya:mo teh *más** onkaya tapahtilo:ya:n, sayoh tepitsi:n. *No**, pos ekintsi:n miak onkak tapahti:lo:ya:n. Yehwa yo:n, yeh, yeh nihjó:n tsohpi, kikwa *solamente** ne:n kwa:kownakat. kwa:koweh oso ne:n, yo:n tapial *caballos o** teisá: ihko:ni. Yehwa yo:n kikwah. *Cosa de pajaritos**, a:mo mokwah yehwa yo:n kololowah *lo que es** de n', de n' .... Miki se: kwa:kweh, *o** se: *caballito, o** se: *burrito**, pos yehwa yo:n kololowah. Bo: kikwah ne:n pio ta: nikita ke:masá: kite:mowa oso misto:n. I:n misto:n a:mo no: we:lik, yo:n nikelka:wka ya no:. I:n misto:n yeh, i:n misto:n no: neh *cuando** ni:xpeta:n, yehwa nihjó:n 'kwiah *cuando** yo:n te:kokoh ke:meskia se: xo:xal , yo:n te:kokoh se: ima:wa:n. Kikwiah wa:n te:ihistekwi:ltiah, ihkó:n kichi:wah, ihkó:n kichi:wah, mah te:ihistekwi misto:n. Nehwa nikitak ika mopahtia:yah ne:n no:pá:n, nochi ne:n tokni:wa:n. Yo:n mistó:n *cuidandero** pero yo:n, yo:n kwali no: para tapa..., tapahtia seki a:mo nochi tikmatih. ¿Xo:xal tikilia? Ehe, xo:xal nikil..., nikelka:w ke:ní:w kiliah. Nikelka:wak pero nihjó:n no: kwali. Yo:n ke:masá se: ..., ¡A:! pos tehwa:n tikiliah xo..., t..., toma:tatsiw. *Por ejemplo** ke:masá tia:skeh tiktatsiwiliah se: tekit tikchi:waskeh. Semi owihka:n, sakayoh *o** ka:sá: ika tomi:lah semi telwe:i xiwtah niknemilia, ¿a:it ke:n[í:w] nitekitis? *O** se: ikahfe:ntah, ke:ní:w nitekitis, ye:kwe:i owihka:n. Witstah, a:mo nitekitis, *mejor** niow ya. Entó:s tiahsi mitskokowa moma:y. Yehwa yo:n nihjó:n xo..., xo:xal. Ma:tatsiw. Entó:s .... Ma:tatsiw. Entó:s nihjó:n ki.... Yehwa ya *lo que es** yo:n nochi yo:n okwiltsitsi:n, nochi mame:chto:kaitilih yo:n nochi nikini:xmattok. *Solamente** ekintsi:n name:chilih ke *tanto** de n' a:mo we:lik nihjó:n, *zorra** wa:n *chupamiel**. Wa:n yehwa yo:n witstakwatsi:n, yo:n *solamente** para i:n name:chilihtok, ekintsi:n name:chmakak kwe:ntah, *solamente** para *remedio**, witstakwatsi:n. yo:ni n' ipan..., i:n witsti de n' ipaniá:n kikwi. No: ke:wah ikwetaxyo no:. Ke:wah wa:n yo:n se: kita:lia itech se:, itech se: a:ya:tsi:n, ihkó:n se: *cacho** de, de tilmah de *como** de, de yo:n potoxtik ompa se: kita:lia yo:n miak mochi:wah. Mm, witstakwatsi:n. ¿Momiakiliah? Momiakiliah. Yo:n *cuando** tikitati:w miak etok n' okwiltsi..., we:noh wit..., wihwitsti ihkó:n, komo tikta:lih ikwetaxyo ihkó:n. I:n name:chilia nika:n Cuesalan kwa:lkwih de ne:wí:n *lado**. Nikitaya se: ta:tahtsi:n ampó:n kwa:lkwia. Semi telwe:i toma:wak, ihkó:n n' okwilin. Pero nika:n neh ka:mpa ninemia nika:n Tozán miak okwilimeh nikini:xmat wa:n tikinkwa:yah. Pero nihjó:n ompa achi we:weyakeh, achi nextikeh. Yo:n semi *delicados** para itskwinti. I:n name:chilihtok neh notskwiwa:n miak kin..., kinkokohka de n' ininte:noh. Kinki:tskia:yah pero *trabajo** tikinki:xtilia:yah witsti. Yeh name:chilia *chupamiel** a:mo no: we:lik, yo:n *solamente** para *cuero**. Wa:n yo:n a:mo no: kipia n' itan, ne:n, yo:n sayoh ixi:poh ihkó:n, yo:n kinkwa a:skameh. Itech a:skat, tsi:kata:l yo:n tikiliah, tsi:kata:l, *abono**. No: kwaltia para *orgánico** yo:n, yo:n *abono**. Entó:s yo:n ompa kintate:molia nochi ta:lkwitaxkolmeh yo:n kikwa yo:n, oso tai yo:n, tai a:tsi:n sah, nihjó:n okwilin. Tikihtowa ke ka:mpa kita:liah ne:n witstakwatsi:n ie:wayo, ma:ski a:mo yo:ltok ok, mochi:wa witsti. Mochi:wa wi..., wi:tsti. Ke:mah, yehwa yo:ni. *Bueno**, a:man de n' okwiltsitsi:n tein mochi:wah a:ihtik, a:mo n'mati xa: tikini:xmattos no: se:, o:me, e:yi. No: weli 'te:chtapowi:s, ox no: nochi se: kinkwa oso seki onkakeh tein a:mo se: kinkwa tein mochi:wah n' a:ihtik. Mm, pos name:chili:ti *lo que es** sayoh de nikmati de n' we:lkeh. Pos yehwa ya nihjó:n tehwa:n tikiliah ne:n xilimeh yo:n semi we:lik, yo:n om..., yo:n e:yi taman. E:yi taman de xilimeh yo:n seki kiliah meki:tos, wehwei, wehwei ihkó:n. Wa:n seki yo:n name:chilihtihtota ma:chiko, yo:n semi kikwa ne:n a:itskwinti, a:itskwinti se:mi kinkwa xilimeh. Yo:n neme:chilia pantsikwi:ni wa:n ke:mah kite:mowa ne:n xili, tikitas pantokotsiwtok itech se: tet, ompa kwahtok. Yo:n [ih]kwi:ntsi:n tikiliah ma:chikomeh. Wa:n onkakeh seki ihkwi:ntsitsi:n xilimeh mono:tsa, ne:n, ma:xahxakameh. Entó:s yo:n no: we:lik. Wa:n *pescados** onkakeh seki pe..., pehpetaktikeh, ihkwí:n no: we:lkeh. *O bien** se: kikwa a:ko:loh *o bien** se: kite:wa:tsa ika *manteca**. Seki tikiliah ma:lomeh, tehwa:n tikiliah nika:n ma:lomeh, onkak itech n' a:meh ne:pa. Kiliah *puercos** wa:n ma:lomeh ihkwi:kwí:n ne:n *pescaditos**, yo:n no: we:lkeh. *Pero lo que es** tikiliah yo:n nehjó:n tehwa:n a..., a:xo:lo:t yo:n a:mo we:lik. Yo:n we:i itsontekon wa:n pané: achi pata:wak n' ikwitapi:l, yehwa yo:n. Katí:n we:lik yo:n tikiliah, a:mo nikelna:mikiti pero *más o menos**, ne:n .... Cha: nanki:xmatih se: okwilin ihkwí:n mo..., ke:meskia se: kowa:t, mono:tsa *anguilla**. Kipia n' iahtapalwa:n nika:n inakasko wa:n nika:n para se: ki:xmati. Tehwa:n tikinitayah *este** nika:n Jonotla ne:paka. Seki ihko:ko:n we:weyakeh, ihkó:n yowih, ihkó:n. Para tiki:tskia:yah tikwiah se: tilmah wa:n tiki:tskia:yah *cuando** ne:n ke:masá ihkó:n wa:la:ya ihkó:n *o** ika ma:tat. Yehwa nihjó:n no: we:lkeh, *anguilla**. ¿A:mo yehwa yo:n kiliah kowa:michin? Kowa:michin, yehwa nihjó:n okwilin, pero we:i, ihkó:n. Tehwa:n tia:yah nika:n por Zoquiapan tani, ompa tehwa:n tikinitayah. *Anguilla**, yo:n *xolote** yo:n no: semi *bueno**, *xolote**. I:n *xolote** we:i its..., n' itsontekon wa:n nika:n miak kipia ni..., ni..., nibi..., nite..., n' ite:ntson Te:nihwiyoh. Ne:n ..., Mm, sepa n' *bobo** yo:n kiliah pos yo:n we:i, ihkó:n. Tehwa:n tikmattokeh *porque** tehwa:n tia:yah, tia:yah itech n' a:t. *Por eso** ekintsi:n name:chilia ke neh niki:xmattok nochi n' okwilimeh. A:mo nochi pero *más o menos** niki:xmattok katí:n we:lik *por** pos neh ne..., ninemik nika:n kowtah. Ne:n no: *pa..., paloma lo que es pájaro** no: nikmattok katí:n de n' a:mo we:lik. Entó:s yehwa yo:n name:chilia, n' *jabalí** no: semi we:lik. No: we:lik, pero ke:meh tahtamati ke:meh se: pitsot, n' kowtu:sah. Kowtu:sah a:mo iwki nika:n nemih yo:n tikiliah *tu:sameh**, yo:n ampó:n tahtachkwah kite:xi:mah *planta**, a:mo. Ta: i:n wehwei:n, kowtu:sah. *Chaparrito** pero wehwei ima:wa:n, yo:n nochi, nochi we:lkeh. I:n kowa:michin wa:n *bobo** tikilwia wa:n *xol..., xolo..., xolote**. Nochi achichi:n sah *o** se: ..., ¿kati:yeh okachi we:i de i:n e:yi:n? Mm, pos [o]kachi we:i, ne:n, *bobo, más** we:i. Yeh, yeh kwaltsi:n pan..., nika:n *panazulito** tikiliah yo:n, tehwa:n tikiliah *azulito**. kwaltsi:n ipaniá:n pané yo:n achi *moradito, moradito**. Entó:s ka:mpa se: 'ki:xtia wa:n se: kita:lia ihkó:n, tehwa:n tikitayah *[por]que** neh no: ne:chmakayah ihkó:n. Se: kita achi peto:nik kwaltsi:n, ihkó:n peto:nia, yo:n *más** we:i nihjó:n. Kowa:michin yeh no: seki ihkwi:ntsitsi:n wa:n seki wehwei ihko:kó:n. Ihkó:n ya:yah itech, itech n' a:t ihkó:n itech i:n texa:l ompa ne:stia:ya nika:n yetok, niman tikinitayah, nika:n etok kowa:michin, *anguilla**. Yowi ihkó:n ioh, ioh, ioh, ke:meh kowa:t, mm. Tiki:xmatiah *porque** n' ni..., nika:n, de nika:n ne[li] kipia ne:n iahtapalwa:n wa:n *ilomo** wa:n ikwitapi:l. ¿A:ihtik no: motachih..., ne:si i..., ioh? A..., a:ihtik nentinemi nihjó:n okwilin. Ke:masá: tikwiah de yowak, 'kwiah no: *nocuñado**, nemia ok se:. Pos nika:n kimattos kwali, Antonio Loguente wa:n José Emilio Loguente, ipopá:n semi ya:yah para ne:. A: pos *a lo mejor** ki..., tiá:s ka:mpa xilimeh. Mokwia, ke:masá: 'kwiah nihjó:n, ne: ke:man ya. Komo ekintsi:n tia:skiah tikinonte:moskiah, ¿Tikinahsiskiah nochi i:n okwilimeh? Pos a:tox se: kahsis *porque** ekintsi:n wehweyak n' a:t, *a lo mejor** kinwi:kak n' a:t, mm. Yehwa yo:n tikinahsiah, mm. ¿A:mo teisá: tikneki ok, ti..., teisá: tein tikelka:wtok, tein aya:mo 'te:chtapowia? Pos *solamente** yehwa sah nihjó:n de n', pos casi yehwa sah. Yehwa sah, *bueno** pos, welis tine:chilwi:s moto:ka:y. Ke:mah, nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. ¿Ka:ni tinemi? Ne: pos ninemia nika:n Tzi..., ninemia Tozán Jonotla pero ekintsi:n ninemi ampó:n Xopanaco San Miguel Tzinacapan. ¿Ka:nachi xiwit tikpia? Nikpia *sesenta y tres años**. Miak tasohka:matik. Pero toni, *bueno**.