żKe..., ke:yeh mitsahsi kokolis yo:n tsope:yalisti? Yo:n kokolis *este** ke:meh nimitstapowia yo:n, yo:n kokolis i:pa tikpiah, *o, o** mah tikihto:ka:n tehwa:n *azúcar** nochi se: kipia sayoh tehwa:n tein timopiah, timo..., timonehmachpiah mah tikihto:ka:n, ata se:sepa yo:n komo teisá: te:chmowtih timomowtiah wa:n niman tiahsih ne:pa, ne: *tienda o** tikowah se: *refresco** wa:n pe:wa titaih, *entonces cuando** yo:n timomowtiah wa:n tai [titaih] yo:n *refresco**, entó:s n' esti, n' esti ke:meskia se:wi. Wa:n *cuando** tai yo:n *refresco** n' esti pe:wa sepa tekiti wa:n *cuando** pe:wa yo:n tekiti esti *en vez de que** tekitis n' esti chipa:wak, tekitis ... Sanoke yo:n *refresco** iwa:n moma:nelohtiw, moma:nelohtiw, moma:nelohtiw. Entó:s moka:wa tsope:k, tsope:ya yo:n esti. Entó:s de pe:wa tsope:ya yo:n esti, entó:s tehwa:n tikihtowah tehwa:n a:mo tikpiah chipa:wakesti ok. wa:n yehwa yo:n semi, semi, semi a:mo kwaltsi:n. *Porque** ke:yeh, tehwa:n *mismo** timochi:wiliah wa:n *cuando** te:cha..., *cuando** ti..., *cuando** te:chahsi se: nemowtil, timomowti:skeh ne: kanah ika ihkó:n *en vez de que** titai:skeh tein tsope:k mah [ti]tai:ka:n xiwtsitsi:n tein chichi:k. Mm, *ya sea** ke:meh yo:n *este** tikihtowah tehwa:n no: semi, tikihtowah tiktahyalitah, ne:n seki tokni:wa:n ki..., tik..., tikma:litah ne:n kiliah *este** yo:li:xpah *o** yo:li:xpah *o este, o aguardientito**. wa:n yo:n semi kwali *cuando** te:chmowti:s teisá:, *en vez de que** titai:s ... ke se: *refresco** tein tsope:k, mah [ti]tai:ka:n se: *copa** de, de n', de n', de n' *aguardiente o** mah [ti]tai:ka:n se: *copa de** yo:li:xpah. żKe:yeh? Para n' esti, *en vez de** ke monelo:s iwa:n tein tsope:k, monelowa iwa:n tein chichi:k. Mm. *Entonces** yehwa yo:ni, a:xka:n oksé:, onkak *remedio**, onkak, onkak, sayoh *porque** tehwa:n a:mo tikmatih *cuando** yo:n timomowtiah, *cuando** yo:n te:chahsi yo:n nemowtil mah a:mo timoka..., mah a:mo timote:ka:wili:ka:n mah te:chchichi:na yo:n nemowtil. sanoke niman, niman mah te:ch..., te:chte:mpacho:ka:n, yo:n te:te:mpachowah *o ora si**, tak we:i te:pi:na:wtih seki, seki kihtowah tokni:wa:n te:pi:na:wtih pero a:mo no: te:pi:na:wtih, ta: onkak seki pahti tein kinta..., tein te:ta:liliah tani, mono:tsa *pelotillas**. Yo:n semi kwali, neh nimitsilwia *porque** miak tokni:wa:n i:xpoliwih *porque** yehwa:n *mismo** mochi:wiliah de ke a:mo kinekih mopahti:skeh *o por medio de ke impi:na:wkayo, no: pos neh nipi:na:wa mah, mah a:mo ne:chtoskamahpilaki:ka:n *porque** neh nipi:na:wa. Mah a:mo ne:ch..., [ne:ch]ta:lili:ka:n ] *pelotillas porque** neh nipi:na:wa, nimomikti:s sayoh *por** nopi:na:wka:yo, *mejor** a:mo, *mejor** mah nimo:lchika:wa, nikihto:ti n' "a:kin ne:chta:lili:ti yo:n pahti a:mo no: ne:chihihtohtinemis wa:n wa:n ta:ká:n ne:chihihtohtinemi pos mah ne:chihihtohtinemi, pero we:noh, neh n'chi:wati *lucha** de ke nimopahti:ti. *Entonces** yo:n *semi** kwali komo mitsta:lilihkeh *pelotillas**, kipia ke tik..., tik..., tikrespeta:ro:s yo:n *pelotillas**, kipia ke mitsta:lili:skeh sikie:ra se: *docena o** o:me *docena de pelotillas**. wa:n mitstoskamahpilaki:skeh sikie:ra chikwase:n *viaje** para timoka:was kwali, te:te:mpachowah. Wa:n seki yo:n kihtowah te:no:tsah, tein yo:n te:..., te:..., temah..., te:mahkwih *pues** itech n' ta:ltsi:n *o** itech a:t *o** yehwa yo:n *o** itech tit. Yo:n kihtowah te:mahkwih, yo:n komo te:..., kihtowa "a veces**" kihtowa "se: momowtiah itech tit ompa se: mo..., ompa moka:wa se: iekawiltsi:n *o** komo se: momowtia itech n' ta:ltsi:n ompa moka:wa se: iekawiltsi:n *o** itech ne:n ... Ke:meh kihtowah te..., [ke:]meh i:n ka:mpa tiwetsih *o** te:ch..., te:chko..., te:chmohmowtiah, nochi yo:n kiwi:ka. *Aparte** mah mitsno:tsaka:n pero a:mo semi [ti]takowtamatiti *porque** ne:chno:tskeh ya ne: ne:ch..., ne:ch..., [ne:ch]mahkwikeh ya, *bueno** pos nikihto:ti neh kwali nimoka:wati a, a:mo ta: *siempre** telimpo:rtah mah te:ta:lili:ka:n n' pahti tein tani wa:n tein ahko para ihkó:n pos nikihto:ti kwali nimoka:wati. *Porque** miak tokni:wa:n tikmatis ke:yeh yo:n tokni:wa:n iwki mochi:wah *porque** a:mo k..., pi:na:wah, a:mo kinekih mah kinta:lili:ka:n ne:n *pelotillas**, a:mo kinekih mah kintoskamah..., mah kintoskamahpilaki:ka:n, *entoces** de a:mo kinekih wa:n yo:n kokolis pe:wa moskaltia, pe:wa moskaltia, moskaltia, moskaltia wa:n *cuando** tikmatis teh mitschichi:nak a yo:n kokolis. Tiknekis timopahti:s ok pero pos ka:n tipahtiti ok wa:n motech kalak a yo:n kokolis, itech se: inakayo *o** itech se: italwayowa:n, momoya:wa ya yo:n kokolis, ma:ski niknekiskia [mah] nipahti ok pero ka:n nipahtiti ok. A:xka:n no: mitsakaskeh ya se:, we:noh tipahtis, tipahtis pero sayoh se: *calmante** sah, sayoh para tepitsi:n te:koto:niliah, para se: o:me, e:yi to:nal wa:n para sepa yeh..., tipe:wati, ika tepitsi:n mitsmowti:s teisá: ompa yetok a kokolis *o** tepitsi:n timokwala:nti:s, ompa yetok a yo:n kokolis. Yo:n nochi kiwi..., nochi iwi:kal, ke:mah. *Este**, yehwa ya yo:n nimitsilia, a:mo nikmati xa: oksé: talna:miki:lis, oksé: tatsi:ntokalis tine:chilwi:s pos ... Tehwa a:mo tikmati de nejó:n tikihtowa mits..., nemoka, nemokah..., ahokwis oso mitsnehmowahokwi. Mm. A:, tein yo:n te:..., te:no:tsah kihtowah. *Este, pues** nehwa para ton nimitsilwi:s, tatsi:n, de ihkó:n ne:ch..., nikintatsi:ntokia n' tokni:wa:n tein yo:n ika tekitih, pero yo:n kipia ke tikmatis ne:n *Dios** itahto:l, komoke mah tikihto:ka:n tehwa:n *oraciones de Dios**, pero no: yetok katí:n *oracion** kiteki..., katí:n *este** tio:tahto:k kitekiti:ltiah para kino:tsah se: tokni:w. Kipia ke kitaresa:rowili:tih n' tokni:w ka:mpa ne: yo:n mo..., mo..., mo..., mota:lka:wtok, moto:nalka:wtok, *o sea** itech n' ta:l *o ya sea** itech tit *o ya sea** ka:mpa ya momowtih. Entó:s ka:mpa yo:n moto:nalka:wa kipia ke yeh ompa ya:s ne:n a:kin kino:tsa wa:n kip..., ne: a:kin kino:tsati kipia ke kitaresa:rowili:ti:w wa:n kita:tawti:ti:w ne:n komo ta:ltikpaktsi:n, kita:tawti:s, pero no: tikmatis ke:ní:w mono:tsa ta:ltikpaktsi:n para mah, mah kika:wa ne:n, mah kika:wa ne:n tokni:w ka:mpa moto:nalka:wtok. *Entonces**, yo:n kitaresa:rowili:s wa:n kito:ka:iti:s ne:n tokni:w, kito:ka:iti:s n' tokni:w wa:n ke:mah pe:wa kita:tawti:s a n' ta:ltikpak ke mah kika:wa *pues** para a:mo kitsi:tskihto ompa *porque mientras** ke a:mo ahsi n' *hora** para, para mikis pos ki..., kika:was ok. A:xka:n komo n' tit, komo n' tit yo:n no: yetok, no: yetokeh toni yo:n kinta:tawtiah *porque** yo:n tit no: etok, no:, no: owitok, owihtok. Neh ne:chtapowihtoya se:, se: towa:mpoy ke:ní:w, ke:ní:w te:no:tsah itech n' tit, itech n' tit oksé: n' taman, itech n' ta:l oksé: taman. Itech tit yehwa yo:n kita..., kinta:tawtia *este** ne:n a..., yehwa yo:n a:pianih, komohkó:n timoto:nal..., timoto:nalka:wak itech tit *porque** n' tit mahya: yehwa yo:n tehwa:n tikihtiwah a:..., a:pianih, yo:n a:..., mah tikihto:ka:n tehwa:n *rayos**, yehwa yo:ni. Entó:s yehwa neh nimitsilia *porque cuando** te:chahsi a yo:n kokolis komo te:chno:tskeh ya wa:n nochi, entó:s yo:n a:mo teh 'machili:s, no: *hasta** tikye:kmattis. Pero no: yetokeh sah tokni:wa:n tein kwa..., tein kwa:tamattokeh, tein kwali mitsno:tsaskeh, ke yo:n kwali mitskwiti:wkih ma:ski wehka. Neh nimitsilia *porque** se: *vez** neh nimomowtihka ka:mpa ne:ka *tiempo** nitekitia, wehka nitekitia *hasta** ne:wí:n *por este,** motato:ka:itia *este** Villa Hermosa Tabasco, ompa n'tekitia wa:n ompa nimomowti:to. *Pues** yo:n to:nal a:mo nikmachilih, yo:n *ratito, cuando** yo:n nimomowtih a:mo nikmachilih pero mo:stika, wiptika nikmachilih ya. Wa:n a:mo teh *más** ne:chmowtih ke *solamente** ti..., se: kowa:t, se: kowa:t *cuando** neh niki..., nitawi:tektoya ihkó:n wa:n ke:meh ompaka ne:wí:n semi telonkakeh kowa:meh *cuando** neh nikmachilih, nikmachilih ihkó:n, ke:meh nikahkoi..., nikahkotsontektoya se: k..., se: kowit ahko, ihkó:n wa:n nikmachilih nomets..., nika:n nometstampa, nikmachilia panián de nomets moxoxolatstiw pero sesepahtik. Sese:k, sese:k, ke:meh i:pa a:t. Ihwa:k *cuando** neh nikipa..., ihkó:n nimopani:xpilowa, niki:xahsi, i:pa pano:k a tahko ya ne:n kowa:t, i:pa ne:chmetspanohwihka tahko *icuerpo** ya de n' kowa:t. Pero *cuando** neh niki:xahsik, niahkotsikwi:ni wa:n ni..., nitsikwi:ni wa:n nikmaga *machete, pues** nikmiktih ok yo:n okwilin pero pos nikmiktih pero i:pa ne:chmowtih ya. Nikmiktih yo:n okwilin wa:n *cuando** nikmachilih ke ne:chmowtih *pues** pe:wak mahyá: yo:n nikwekwetaka, mahyá: yo:n niwiwiyoka, wa:n ni..., nikita ne: wetstok ne:n, ne: wetstok a n' kowa:t, pos i:pa mike:t pero pos i:pa ne:chmowtih ya. Yo:n p..., we:i kowa:t katka, ke:meh ... Semi, semi a:chá: ke:meh se: *metro** wa:n tahko. We:i, we:i okwilin katka, teltoma:wak katka pero timiakeh katka ompa tinentoyah pos nikmatik pané: a:mo semi ne:chmowtih *porque** pos timiakeh katka, tietoyah ke:meh se: tichikwe:i:n. Chikwe:i tokni:wa:n ompa iniwa:n ninentoya, *cuando** yehwa:n ne:chilwihkeh, kihtowa[h], "toni mitspasa:roh, nikilia nikmiktih" nikilia "se: kowa:t, i:n wetstok". "żMitstipi:nih?" Nikilia, "a:mo ne:chtipi:nih," nikilia, "ta: nikmiktih, sayoh" nikilia "ne:chmowtih *porque** nometsko nikilia "pano:k wa:n sesepahtik" nikilia, "mahyá: yo:n nikmatik, mahyá: yo:n *hielo** eskia nometsko wetsiko" nikilia. Pero *cuando** yo:n niki:xahsik yo:n kowa:t yahtok pos nio:rahtik ok nikechtsontekik, niktsontekik wa:n ke:mah nitsi:nki:sak pos ihwa:k a ne: nitsi:nki:sak, nimosenketsak ihkó:n pero mahyá: yo:n nikmatik ... Mahyá: yo:n pe:wak niwiwiyoka wa:n noyo:lo mahyá: yo:n pe:wak tihtikwi:ni noyo:lo, entó:s *seguramente** nimolia nimomowtih pos yo:n tio..., nitio:takik, a:mo teh n'machilih. Mo:stika sepa niah n'tekitito, a:mo teh n'machilih, pero ta: yo:n tio:tak niehkok mahyá: yo:n pe:wak ne:chkokowah nometswa:n, 0505 ne:chkokowah noo:miyowa:n, nika:n i:n n'machilia ihkó:n, ne:chkokowa *nocuerpo**. Pos [*siempre**] ne:ch..., ne:chkwik a to:nawis, to:nawis tikiliah tehwa:n yo:n sehsekwi:lis pe:[wak] nisehsekwi wa:n nitoto:nia wa:n notsontekon wa:n pe:wak n'takochitaya, nitakochtehte:mi a ne: ka:mpa n', ka:mpa nimomowtih. *Claro que** nitako..., nitako..., nitakohko..., nitakochtehte:mis ompa ne: ka:mpa nimomowtih *porque** pos ompa nimoto:nalka:wato ya. Entó:s tein nikchi:w neh yo:n *rato**, nikwik, nikwik seki *cigarro**, ke:meh ne:, ompa ne: a:mo moi:xmati *tabaco**, nikwik seki *cigarro** wa:n nikto:kato wa:n se: ... O:me, o:me tanti de, de *ajos**, nikto:kato ne: ka:mpa nimomowtih, ka:mpa ni..., ka:mpa yo:n kowa:t ne:chmowtih, pero pos i:pa a:mo ne:chna:mik ok. *Porque** ke:yeh, *porque** neh a:mo no: nikmati, soh n'to:kato sayoh yo:n, soh nimoeliwiswih sah. *Porque** ke:meh a:mo nikmati ne: para nimo..., nimotaresa:rowili:s, entó:s neh soh n'to:kato yo:n *ajo** wa:n n'to:kato yo:n *cigarro** wa:n ni..., niwa:le:w. Ompa ke:mah niehkok sepa, ne:chkwik se: kalanemi:lis pero pe:wak ne:kwik nikalanemi ihkó:n wa:n ne:chkwik ihxo:ch, pe:wak nimihso:ta, *pues** a:mo tiknelokas, nikihyowi e:yi to:nal, toto:nik, sehsekwi:lis wa:n ihxo:ch wa:n kalanemi:lis. Tein nikchi:w *mejor** niwa:le:w, niehkok nokalihtik wa:n ne:chsegui:rowilia toto:nik wa:n a:mo n'takwa wa:n nisehsekwi wa:n nimihso:ta. niehkok kalihtik wa:n pe:wak nikilia no:..., nikilia ne: no:..., no:má:n nikilia "ma:", nikilia "nimikiti". Kihtowa "pero toni mitspasa:roh". Nikilia "pos yehwa i:n" [nikilia] "ne:chmowtih" nikilia, "i:n, ka:mpa niahka" nikilia ne:chmowtih se: kowa:t. Entó:s nemia ok se: seńo:rtsi:n, yo:n senio:rtsi:n semi te lkwali tapahtia:ya. Kihtowa "xkitati" kihtowa "ne: nocompadre" kihtowa. Nikilia, nikilia "katí:n no..., katí:n *no:compadre, compadre**". "Ne: nocompadre** tein ne: tani nemi" kihtowa. "Pos nikitati" nikilia "*porque** n'machilia a:mo ... Nimi..., nimikiti", nikilia. "A:mo n'taxi:kowa" nikilia. Pos *pobre nomadrecita**, ne:chkwite:w, ne:chwi:kak. Pe:wak niknohno:tsa ne:n *icompadre** ya, pe:[wak] nikilia "*no**, pos ihkó:n wa:n ihkó:n n'machilia" nikilia "neh". "Wa:n ka:ni timomowtih" nikilia "nimomowtih ompa i:n *parte**". "Wa:n ke:ní:w motano:tsa" kihtowa "ka:mpa timomowtih". Pos ke yo:n nochi kahsika:matik ke:ní:w kotano:tsa ka:mpa ... kinekik kiahsika:matis ke:ní:w motano:tsa ka:mpa nimomowtih. Nikilia "pos yetok se: *colonia**" nikilia "motano:tsa Cardenas, Tabasco" "A:, Cardenas, Tabasco". Nikilia "ke:mah". "Wa:n ihko:ni moto:..., moto:ka:itia" kihtowa yo:n ka:mpa ti..., xola:l, xola:lkone:t" kihtowa ka:mpa titekitia" nikilia "ke:mah, Cardenas, Tabasco". "A:, we:noh". A:mo x'pia *cuidado**" kihtowa "Yo:n ompa timoto:nalka:wato" kihtowa "*porque** pos mitsmowtih wa:n wehkaya" kihtowa "wa:n onkak a:t *seguramente**". Nikilia "ke:mah" etok se: ... Etok se: a:t" nikilia " ka:mpa yahtok se: a:t nikilia wa:n nika:mpa yetok se:... mahyá: se: a:chia:wit" nikilia. "Wa:n ompa ya" nikilia "ka:mpa ne:chmowtih n' kowa:t" nikilia. "Pos ompa timoto:nalka:w" kihtowa. Kihtowa "ka:n teisá: *más** kihtowa, "pero we:noh, n'chi:wati *lucha**" kihtowa. "X'chi:wa" kihtowa "yehwa i:n". Ne:chwa:lnawatih, "xik..., xika:pacho" kihtowa "tsiktsi:n" kihtowa "yo:n ma:ltantsi:n iwa:n refi:noh wa:n ximoohsa" kihtowa "mosahsa:liwya:n wa:n motankwa:ko, motahtankwa:ko" kihtowa, "mometskehkechtan, moma:ko, motahkoya:n, mokechtipan, nika:n i:n, nochi mosahsa:..., moo:miyohsahsa:liwya:n. Ximoohsa" kihtowa "yo:n refi:ni:toh iwa:n" kihtowa "ma:ltantsi:n wa:n ximotsompacho". Wa:n mah yowi kihtowa *nocomadrita** mah mitskwi:li:ti" kihtowa "yo:n *vino espiritu**" kihtowa "tein, tein moohsah no:. No: x'moohsa" kihtowa "yo:n wa:n tine:chilwi:ki" kihtowa "para o:me to:nal, e:yi to:nal ke:ní:w tikmachili:s" kihtowa. "Niman tikmatis" kihtowa. "Ta: 'takochitas" kihtowa "*cuando, cuando** komohkó:n ompa timoto:nalka:w tik..., 'takochitas" kihtowa "wa:n tikitas" kihtowa "koma:mo". *Bueno**, neli tein n..., tein nikchi:w neli, neh niwa:le:w niehkok kalihtik, pos no:mama..., nomomacita pe:wak kite:mowaya ya yo:n pahti. Pe:wak kite:mowa yo:n pahti wa:n pe:wak ne:chilia, kihtowa "pos tikchi:watih ke:meh te:chilih" kihtowa "nocompadre" kihtowa "pos ka:n *modo**" kihtowa "wa:n ta: teh timikiti" nikilia "nimikisneki" nikilia. Wa:n pos nikokolak a, pos xki:xeheko, nikwi:ka chikwe:yi to:nal a de a:mo nitakwahtok, wa:n sehsekwi:lis wa:n toto:nik sah wa:n ihxo:ch, pos nimikiti, n'machilia nimikiti a. Pero yehwa yo:n *persona** tein nimitsilia ne: no:má:n *icompadre** ne:chno:tsak. Yo:n *mero** tahkoyowa:n, a:mo tikneltokas, *mero** tahkoyowa:n nitakochitato, niahtok, wehka, nikitstok nie..., nietok itech se: a:t, tatahko de n' a:t niaktok ihkó:n. Pero ompa nikitstok yo:n neh niwi:tsa, niwa:le:w, ne:cha..., ne:, ne:, ne:chwa:lkwiti, nikitstok ne:ch..., pe:wak ne:chnohno:tsa se:, se: *persona**, se: tokni:w, pe:wak ne:chnohno:tsa yo:n tokni:w wa:n ne:chilia "toni nika:n 'chi:wa" kihtowa. Nikilia "a:mo tei" nikilia, "nika:n" nikilia "nitekiti kit". Nikilwihtok neh. "Ke:mah" kihtowa "pero pos mitssematih kalihtik, xiow" kihtowa "*porque** mitssematih kalihtik" kihtowa. Nikilia "pero a:mo niá:s", kihtowa "tiowih" kihtowa. *Cuando** yo:n ne:chilih ke tiowih, nikwik nooh, nikwik nooh wa:n ke:mah pe:wak niwa..., pe:wak niwi:tsa ya, niwi:tsa ya n' ohti, *hasta** niihsako. Niihsak, *bue..., de yo:n niihsako ya mo:stika, komoke mahyá: ne:chkaxa:nilih ya n' toto:nik, pe:wak nikmachilia kwalia, o:me to:nalika ne:chka:w toto:nik, ne:chka:w nochi sehsekwi:lis, kwali nimoka:w. Wa:n yehwa sah yo:n pahti pe:wak nimoohsa, *bendito sea dios**, kwali nimoka:w wa:n ompa de neh nikneltokak wa:n miak tokni:wa:n xikintapowi wa:n seki sayoh ke:meskia sayoh mitsitaskeh sah pero a:mo kineltokaskeh sah pero a:mo kineltokaskeh, neh nikneltokak *porque** neh nikmachilih toni n', toni kokolisyo yo:n wa:n ke:ní:w se:, ke:ní:w se: kimachilia yo:n kokolis, nemowtil. Wa:n neh yo:n, koma:mo nimopahtia:ni neh, mokepaskia ya yehwa tein nimitsilia neh yo:n *azúcar** kilwiah, tsope:ya n' esti pero ke:meh neh, pero ke:meh neh a:mo no: n'taya:ya *refresco**, sanoke neh, titaya:yah chipa:waka:tsi:n ke:meh i:n. Yehwa neh nimitsilia, pero onkak pahti, sayoh *porque** tehwa:n a:mo timopahtiah, mm. A:xka:n, yo:n de n' *azúcar**, no: onkak pahti, onkak pahti pero ke:meh neh nimitsilia sayoh *como** se: *calmante** sah. Para ihkó:n mits..., mitskoto:nili:skeh semi, mah mitskoto:nili:ka:n ika yo:n kokolis, a:mo mitskoto:niliah ok, nió:n *porque**, nió:n *porque** koyo:pahti, a:mo ika mitskoto:nili:skeh ok. żKe:yeh? *Porque** n' esti a:mo kichipa:wah ok, n' esti, *una vez** ke moma:nelowa ya ika tsope:lik, a:mo wel kil..., a:mo wel kipahtah ok esti, de ke ... A:mo onkak *manera** ok para ki..., tikihto:tih "no: pos nikchipa:wili:ti n' etsi ne: nokni:w *porque** pos nikpahti:ti a, a:mo. *Solamente** seki onkak, seki pahti, mono:tsa *este** kowke:wpan..., kowke:spanma:sakatao:l, itech se: kowit mo..., mo..., mopilowa yo:n, mipo..., mopilowa yo:n ikowikni:w, mahyá: se: *injerto** ke:meskia. Kowke:span wa:n moskaltia yo:n kowit wa:n kipia seki, kipia seki *racimitos** ihko:kó:n mahyá: tao:ltsi:n, xikteki, mah se: kiteki ima:xiwyo sikie:ra se: *rollito** i..., de ima:xiwyo wa:n ke:mah se: kimolo:ntia [i]ka, ika se: *litro** de a:t *por** se: taki:tskil de xiwit, se: taki:tskil de xiwit, achi i:ni mah se: kimolo:nti ika yo:n, yo:n, yo:n a:t, se: *litro** de a:t wa:n ke:mah x'tai yehwa ya, pero kipia ke titai:tos mos:tah, mo:stah. *A la hora que** tia:mikis teh tikwiti, kipia ke titai:tos, a:mo titai:ti kahfe:n, a:mo t'tai:ti okseki taman n' a:t *mas que** yehwa yo:n tikwiti para moa:w para titai:ti a. Kipia ke titai:s sikie:ra e:xpa *o** na:wpa *o** pos [*siempre] este** tia:miki pos kipia ke yehwa sah titai:tos, para ihkó:n mah tepitsi:n tik..., timokoto:nilihtiw n' *azúcar** wa:n koma:mo mits..., mitswe:ikwi wa:n *después** pe:wa se: tewa:ki, se: kokolaki wa:n koma:mo te..., a:mo teh *remedio** ok. Onkas tak, onkas, a:mo nimitsilia ke a:mo onkas pero pos yehwa ke:meh i:n nimitsilia soh se: *calmante**, mitsakas[keh] koyo:..., mitsakaskeh koyo:pahti pero soh se: *calmante**, sayoh para se:, se: o:me, e:yi to:nal para a:mo timikis, pero para ihkó:n mah tikihto:ka:n mitspahti:tih ke:meh i:pa ka..., ke:meh i:pa se:..., *cuando** se: ta:ltipakti, a:mo ihkó:n ok se: moka:wa. Yehwa ya nimitsilia yo:n kokolis, yo:n kokolis teltaman, telpitsotik yo:n kokolis, a:mo iwki okseki taman kokolis, *por ejemplo** mah *cuando** i:pa nemowtil sah, nemowtil sah, tepitsi:n mitsno:tsah wa:n mitste:mpachowah wa:n sepa tikwik taxkaltsi:n wa:n sepa timoye:kchi:wak wa:n tietok ke:meh i:pa. Pero ke:meh neh nimitsilia *primero** mah se: mopahti ika nemowtil, mah a:mo se: tai p..., a:mo *porque** timomowtih wa:n titai:ti tein tsope:k, komo titai:k tein tsope:k, takowtamati, yehwa ya, ompa yetok a yo:n kokolis. Wa:n *de una vez que** mitskwik a yo:n kokolis, a:mo teh, a:mo onkak, a:mo onkak *forma** ok de ke timopahti:s ok, yehwa yo:n nimitsilia, mm. *Este**, yehwa neh nimitsilia, a:mo nikmati xa: oksé: talna:miki:lis tik..., tine:chtahtani:s pos ...