A:man xite:chtapowi i:n ta:taman *este** kowkeh tein onkak nika:wí: wa:n tein kwali se: kikwi ie:wayo ika se: tahtalpia *o** ika teisá: se: kichihchi:wa. kwali tipe:wte:was ika xo:no:kowit. De xo:no:t, pos ne.... Nimitsili:ti tepitsi:n loké:s de nik..., nikmati tepitsi:n. Nehjó:n de n' xo:no:t, pos ne:n xo:no:t se: kehke:wa wa:n kwaltia ika se: tachihchi:wa, xo:no:t. I:n xo:no:t nehjó:n se: ki..., se: kikwi wa:n se: kitila:na ihkó:n, nika:n ihkatok ne:n kowit mela:wak wa:n se: ke:sehke:wa wa:n se: kiahkotila:na. *Antes** ne:n tota:tahwa:n yehwa:n ki..., kitamota:yah yo:n kowtsitsi:n ihko:ntsitsi:n de n' ki:sa, yo:n ista:kxo:no:t wa:n *después** tik..., tikitah ne: *mejor** tiktsi:ntehtekiah ihkó:n wa:n tikahkoki:xtia:yah ihkó:n *hasta** ne: n', *hasta** ne: iekapan. Se wets..., wetsia *hasta** iwa:n ixiwyo no:, entó:s *después** tikki:xtia:yah wa:n tikkowtsa:la:nakia:yah wa:n se: kowtsí:n ihko:ni *o** [i]ke:span de n' xo:no:kowit 'tapa:nayah wa:n kwaltsi:n wa:n ke:mah tiktsa:la:wia:yah ya. Tiktsa:la:wia:yah ya, ihkó:n se: kipostektiw wa:n se: ki:xtilihtiw, ke:mah se: kiektihtiw ne:, nika:n, nika:n se: kita:lihtiw a xo:no:t. Nika:n ne: e:wayo, n' e:wayo ipaniá:n ihkó:n ki:sa. Ki:sa *porque** tsikitsitsi:n ihkó:n tsikitsitsi:n ki:sa ne:n *cachitos** ne:n n' e:wayo. Entó:s ompa ne: se: kita:lihtiw wa:n se: kimachilia kox, kox kwali kikwitiw ne: *porque** de a:mo, tahtatakwa:wak, ke:masá: kipanowia ne:n kowit wa:n a:mo ye:kki:sa ok. Pos ompa ne: se: ki..., ki:xtia wa:n pos se: kita ke kwaltsi:n ki:sa pos se: ki.... Se: kisentoka itech kowit wa:n koma:mo sepa oksé: se: kite:nteki wa:n ompa se: kitapa:na ne: kowit, se: kitsaya:na ihkó:n wa:n pos sepa se:, se: kita *igual**, koma:mo seki, seki de ta..., te:neh ne:n, te:neh ne:n kowit pos kit..., kit..., koto:ni, de koto:ni pos a:mo, a:mo kwaltia ok wa:n seki kwaltsi:n ki:stiw de n' a:mo semi tili:ni ne:n kowit, kwaltsi:n 'kwitiw. Entó:s de ompa ke:mah se: kikwiti yo:n wa:n se: kima:nohta:lia ya, se: kima:nohta:lia wa:n ke:mah se: ki..., ka:ta:lia ya, ka:ta:lia ya wa:n se: ki..., se: ka:ta:lia pero yo:n se: kihita ok p.... Taman se: kita:lia yo:n achi chi:chi:, taman de n', de n', yo:n ista:k para ke:mah se: kia:ta:li:ti a, se: kita:lia itech ne:n a:tekoch ihkó:n wa:n ompa se: kita:lia wa:n ke:mah se: ki..., a:mo wehka:wa xokoya. De xokoya nehjó:n no: se: kitati se: kaxto:lto:nal, kaxto:l, *o** chikwe:i to:nal, ke:man de selik chikwe:yi to:nal, de n' kaxtol. De n' takawa:ni pos niman xokoya. Se: kitati a kwaltsi:n nochi, nochi moya:waya ne:n cho..., ta: yo:n no: kipia icho:kil. Ihkó:n {mo]moya:wa alaktik, nika:n ki:sa ya, kwi:ka ya n' a:t, ke:masá: se: kahsiti nika:n, nika:n yetok ok ne:n posok de n' alaktik. Ompa yetok pero i:pa ki:sa ya, ki:sa ya ne: ka:mpa ne:n a:yetok. Ke:mah se: ki:t..., t..., se: kixtia ya ne: ka:mpa xiwit, xiwit oso kowit se: ki:xtia ya. Se: ki:xtilia wa:n se: kahokwi a, se: kita chipa:wak a ne:, entó:s sayoh se: kikwi wa:n se: 'kwi nika:n i:n wa:n se: ihkó:n se: kichi:wa, ne:nke:n ki:sa ya ne:n alaktik. Ki:sa ya cho:kil de n' alaktik ne:, kwaltsi:n, ke:mah se: kiahahki a, se: kiahahkia wa:n se: kipa:ka ya ihkó:n se: kichi:wa, ne:pa se: kita:lihtiw nika:n. Entó:s nika:n se: kita:lihtiw, se: kita ke pochiktik a, sepa oksé: se: kikwi, se: kitohtima ka:mpa ilpitok wa:n ke:mah sepa se: ihkó:n se: kichi:wa, se: kahakia, se: kita pané: se:pa pawetsik a, a:mo kipia ok nika:n. Entó:s *después** sepa se:, se: kita ne:n oksé:, komo se: kita ne:n ma:nel kipolowa ok ne:n ke:ní:w ki:sas ne:n alaktik pos nika:n se: kita:lihtiw a, yo:n *aparte, porque** se: kita ke alaktik, a:mo kwaltias, aya:mo kwaltias, entó:s se: kisegui:rowa ya para ne:, se: ki..., se: kita, se: kihita, tikita ke nochi, nochi kwaltia ya entó:s ne: de n' alaktik nika:n se: kita:lihtiw ompa ke:mah sepa oksepa nika:n se: kita:lia nika:n sepa itech n' a:ichkwal komo sayoh ompa tatekochya:n, ompa se: kita:lia itech n' a:tsi:n. Sepa se: kita:lia tatampa se: kowit wa:n ke:mah paniá:n sepa se: kita:lia wa:n ke:mah sepa ke:meskia yo:n se: kipechtia ika xiwit para mah ye:kxokoya. *Después** sepa se: kitati a, se: kita ne:n xokoyak a. Entó:s se: kima:nelowa iwa:n yo:n, de n', de n' okseki, se: kima:nelowa ya pero achto se: kipa:ka okseki de n' se: kwa:tsa wa:n achto se: kipa:ka. Wa:n ke:mah se:, se: kikwi, se: kita ke kwaltia ya, se: kikwia para se:, ika se: tachihchi:wa, se: tachihchi:wa ya, pos ika se: tachihchi:wa ya nehjó:n, seki kohkoto:ni wa:n seki a:mo nochi kohkoto:ni. Entó:s ne:n seki para se: ki..., kichi:wa ke:meh se: tahtalpia ya de n' a:mo kwaltia ika se: tahtalpia ya, no: kwaltia, se: kihilpia teisá: ihkó:n, ne:, ne: ke:mah kikwiah yehwa yo:n *panelita** kilpia:yah ika wa:n pos yehwa yo:n ne:n kikwiah ika ne:n chi..., *antes** kichi:wayah yehwa yo:n. [Kohkoto:nah], achi ihkwi:kwí:n para wahkaltsi:n yehwa yo:n xo:no:t kikwiah wa:n *después** ki..., ekintsi:n nehjó:n .... Ihwa:k a:mo *más** 'kowayah ne:n xo:no:tsi:n, ihwak sayoh ki..., kikwiah para yehwa sah mekapal. Mekapal *o** para teisá: ihkó:n kikwiah, kochpetat no: kikwiah para ki..., kiwi:pa:nayah wa:n yehwa yo:n ko..., kikwiah para ne: xo:no:tsi:n. A:mo nochi, a:mo nochi nehjó:n.... Ihwa:k a:mo teh kikowayah, kitamo:tayah. Nehjó:n ekintsi:n pos *siempre** ki..., kikowah, kikowah ne: xo:no:tsi:n pero ki..., ihwa:k a:mo. *Cuando** tehwa:n ti:xpeta:nkeh pos a:mo, a:mo kikowayah i:n xo:no:tsi:n, ihkó:n kikwiah sah para kochpetat *o** para mekapal ihkó:n kichihchi:wayah para *hilitos**, ihko:ni. Pos miak taman ihkó:n kichihchi:wayah de ke i:n tama:chihchi:walis nochi, *porque** ihwa:k sayoh kichihchi:wayah *cuando** neh ni:xpeta:n sayoh yo:n ne:n wahkaltsitsi:n, ihko:ko:n. De, de e:yi, de e:yi tamachi:w, e:yi kwartah kitamachi:wayah, komohkó:n kikwiah kwa:rtah *o** ika se: *hilo** kita:lia:yah de weyak, yo:n nehjó:n kwiah ki:x..., i:xtohtoma:wak kikwiah. I:xtohtoma:wak para a:mo, a:mo koto:nia, de i:xpihpitsa:wak nehjó:n no: koto:nia pero we:noh koto:ni pero [tein]de n' i:xtohtoma:wak kikwiah, a:mo, a:mo koto:nia. Yehwa yo:n semi kwelitayah kikwiah para se: kone:tsi:n kima:ma:yah, ke:mah. Kipantsakwayah ika se: teisá:, se: tilmahtsi:n wa:n kima:mahtiowih ya ihkó:n, ke:mah. Toni *más** kwali se: kikwi ne:n xo:no:t. Mm, n' xo:no:t yehwa de n' ika se: tahtalpia wa:n para yehwa ne:n ki..., kichi:wah de m.... Miak taman ihkó:n *cositas**, ke:meh ekintsi:n ne: kichihchi:wah yo:n kiliah *cigarreras o, o** teisá: ihkó:n ma:chihkoli:tos, yehwa yo:n kikwih ekintsi:n. We:noh kipia..., kikwiah i:pa n' *antes** nehjó:n tepilitsi:n pero a:mo semi *porque** a:mo semi kichihchi:wayah, ekintsi:n pos kachi kichihchih:wah wa:n yo:n xo:no:t, nehjó:n xo:no:e:wat pos yo:n no:, no: kwaltia ipane:wayo para teisá: se: kikwia, ne: ka:mpa se: motekia pos se: kohxilia:ya, no: kwali para, para, para teisá: ihkó:n se: mopahtiaya, mm. Wa:n yo:n ke:ní:w se: kikwia ne:n yo:n tein tikihtowa pahti. A: pos yo:n se: kikwia ne:n ike:s[e:wayo], se: kima:xakwalowa:ya ka:mpa ne:n, ne: yo:n alaktik wa:n se: kohxilia:ya ka:mpa se: motekia, mm. Tepe:xo:no:t no: ehke:wi. A: tepe:xo:..., no: ata a:mo, a:mo ehke:wi, ehke:wi pero ihkwí:n tsikitsitsi:n, yo:n kikwiah para ika se: tawi:pa:nas soh, yo:n a:mo ehke:wi. Ehke:wi pero kohkoto:ni, mm. Yo:n a:mo kachi se: kikwi para teisá: ihkó:n, ke:meh para tama:chihchi:walis a:mo kwaltia, mm. Wa:n ika se: tawi:pa:naya no: se: kixokoltia oso iwki xohxowik. A: nehjó:n se: ki..., se: kite:teh..., ihkwí:n pata:wak se: ki:xtia:ya wa:n se: kite:tehteki, se: kite:tehteki, se: kite:tehteki, kwaltsi:n ki:sa ke:meh i:n wa:n a:mo se: kixokoltia:ya, ta:ihko:n se: kikwia. Ihkó:n se: 'kwia, sayoh se: kehe:wayo wa:n se: kite:tehteki ihkó:n wa:n ke:mah ika se: ki..., tahtalpia ya, se: tawi:pa:na. Se: tawi:pa:na ke:meh nika:n, se: kisa:lohtiw, se: ahsi ke:meh ne:, kwaltsi:n se: ki..., tawi:pa:ntiw, se: kihilpihtiw, mm. Ton oksé: kowit no: kwali ika se: tawi:pana ie:wayo. Mm, ika se: tawi:pa:na yehwa ya n' tekolo:i:x, mm. Tekolo:i:x no: se: ki..., se: ki:xtia ihkó:n de ihkwi:ntsitsi:n kowtsitsi:n wa:n no: s..., no: se: ki..., no: ki:sa seki pahpata:wak, no: se: kitsahtsaya:na pihpitsa:wak wa:n ika se: kihilpihpitiw, ta: yo:n a:mo no: semi we:weyak ki:sa, seki we:weyak wa:n seki tsikitsitsi:n. Entó:s se: kihilpihtiw wa:n ika se: tama:wi:pa:na no:, yo:n no: kwaltia, mm. oksé: kowit tein no: kwali, kwaltia n' ie:wayo mah *este** ika se: tawi:pa:na. Yo:n tikiliah kwetaxkowit, yo:n to:to:kowit, yo:n no: kwaltia. Yo:n no: kwaltia pero yo:n seki no: kohkoto:ni, ki:sa ihkwí:n *cachitos**, se: kisahsa:lohtiw, se: kisahsa:lohtiw, *ce:cerca, ce:cerca** wa:n ika se: kilpihtiw, se: tawi:pa:ntiw, yo:n no: kwaltia. De sepa to:na ye:kwa:ki, pipi:nia. Pipi:nia nehjó:n. Pipi:nia wa:n pos yo:n ka:sá: ika tia:yah kowtah ihkó:n wa:n a:mo no: onkaya nió:n mekapal okseki, yehwa, yehwa ya tikwiah. Mm, t'kwiah wa:n tik..., ke:masá: *mismo** yeh tikwiah para ika tiwa:ltama:ma:yah, tikwa:lma:ma:yah sake:ra se: *rollo** kowtsi:n, ihkó:n tikwa:lkwi, tiwa:ltama:mah, a:mo koto:ni. Wa:n ata de yo:n pata:wak a:mo no: te:i:xkwa:kokoh, yo:n no: kwaltia, yehwa yo:n nochi tikwiah ne:n ti..., yo:n no: kwalia ika se: tawi:pa:naya, ke:mah. Pero yo:n a:mo, a:mo cho:kiloh yo:n semi, a:mo semi cho:..., no: cho:kiloh pero a:mo semi, katí:n xo:no:t no: cho:kiloh, yeh semi cho:kiloh no:. Yo:n komo no: se: ki:xtia no: pos nochi te..., nochi te:..., ke:meh i:n pochiktik tilmah nochi se: moka:wa ihkó:n *ruedas** nehjó:n achi chihchi:chi:ltik, mm. I:n kowmeh tein *este** ika se:, se: tawi:pa:na ke:ní:w ne:n se: ki:xehekowa ke kwali ehke:wis, tein achi nohne:l ok, tein we:i a kowit, *o** ke:ní:w se: ki:xehekowa. A: pos yo:n se: ki..., ki:xehekowa, se: kite:mowa, se: kite:mowa katí:n de n' ehke:wis, seki kwaltsitsi:n mehmela:wak, tein ihkwi:ntsitsi:n tein eheke:wi, achi pihpitsa:wak. De yo:n tohtoma:wak yo:n a:mo ehke:wi, yo:n tihtila:wak n' ie:wayo, N' ie:wayo tihtila:wak wa:n a:mo ehke:wi ok, ta: tein eheke:wi de yo:n ihkwi:ntsitsi:n pihpitsa:wak, de yo:n mehmela:wak, tein a:mo kipia ii:x, ke:mah tein a:mo kipia ii:x ne:n n' i..., yo:n ike:span, *porque** ne: ka:mpa kipia nehjó:n nika:n yewaltik, entó:s se: kah..., se: kol..., ompa, ompa koto:ni a, mm. Xite:chili ne:n moto:kay. A:, neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián Ne: nika:n Tozán, Tozán Jonotla, [ki]to:ka:itia wa:n nietok nika:n Xopanaco. Motano:tsa San Miguel Tzinacapan, nikpia e:yi, eyi powal ika e:yi xiwit ne:n ni..., ninemik.