I:n ito:kai mah se:, mah se: kimikti se: ikwa:koweh itech se: ne:..., itech se: kalnemachti:lo:ya:n yetoyah pi:pilmeh momachtiah pero nochi *pobres** wa:n de yo:n *pobres** yetoya se: *más pobre** wa:n ne: tamachtihkeh yeh a:mo, yeh kipia n' tomi:n wa:n kwalki, wi:tsa ne:, kwa:lkwi n' i..., itepos pero kwali n' iyo:lo|, kwalta:kat. Wa:n momachtihtokeh wa:n ne:n se:meh, se:meh de n' kwehmolmeh de ke a:mo kahxitiah n' tomi:n para motakowi:skeh nochi tein a:mameh kikwiskeh ompa ne: kalnemachti:lo:ya:n. E..., *pues** se: to:nal kihtowa n' tamachtihkeh kintah..., kintahtania n' pi:piltsitsi:n "¿Namehwa:n ke:ní:w nanki:xehekowah pi:piltsitsi:n? neh niknemilia mah tikimpale:wi:ka:n i:n *namocompañeros** tein neli a:mo kipia n' tomi:n, mah tikimpale:wi:ka:n. A:koni namehwa:n nanki:xehekowah kwali tikpale:wi:skeh *prime[ro]** achto?. Mah tik..., mah tikpale:wi:ka:n nehyó:n okichpiltsi:n mono:tsa Pedro". Wa:n Pedro kihtowa "neh nikneki xne:chpale:wi:ka:n, pero nikneki xpale:wi:ka:n achto se: notioh, neli *más pobre** ke neh wa:n ipi:piltsitsi:n, a:mo teh kichi:wah wa:n a:mo kipiah tekit. E:..., ta: i:pa sayoh kipiah se: kwa:kowehtsi:n wa:n ne:n *leche** tein ki..., kite:maka n' kwakwehtsi:n kinamakah wa:n ika yo:n i:xpanowah. Wa:n neli yo:n mo:stika yahki n' okichpil iwa:n tamachtihkeh kitatoh ne: itioh. Neli kahsitoh kaltsi:n, pankohkoyoktik, a:mo tatsaktok, *es[te]** pi..., nentinemih pi:piltsitsi:n, tepitsi:n sah pi:ktokeh, tahta:lohkeh wa:n a:mo kahxitiah para miak, kwali i:xpano:skeh. Tamachtihkeh kininohno:ts sehse:meh, achto kinohno:tskeh te:popá:n, "we:noh pos" kilia "ke:yeh ke:meh i:n namehwa:n, toni, ke:ní:w namotekipanowah". Kihtowa te:popá:n "pos tehwa:n timotekipanowah ne: kwa:kowlamat tikpiah wa:n tein tepitsi:n, ne: *leche** te:chmaka tehwa:n t'namaka wa:n ika yo:n timoixpan..., [timoi:xpa]no:ltiah tein tepitsi:n t'namakah. A:mo teh *más**, ihkó:n tana:nkilih. Sa:te:pan kitamanka:tahtanihkeh no: imomá:n, is..., isiwa:w n' ta:kat wa:n no: ihkó:n tana:nkilih ke yo:n kwa:kwehtsi:n kipa:tsakah wa:n tepitsi:n *leche** ki:sa, kinamakah wa:n te:pi:pilwa:n tein *más** ta:tayeka:nayah, *más** wehwei:n ya no: ihkó:n kitatsi:ntokihkeh wa:n no: ihkó:n tana:nkilih, ke tein tepitsi:n *leche** kiki:xtiah de yo:n kwa:kwehtsi:n, kinamakah para ihkó:n no: kwali i..., i:xpano:skeh tepitsi:n. Pero ¿*desde** ke:maniá:n ke:meh i:n nanaxtokeh? Ne: ke:man ya, ke:meh i:n, ne: ke:man ya, tikwi:kah tehwa:n miak xiwmeh ke:meh i:n. Soh kakik tamaxhtihkeh wa:n ne: okichpiltsi:n, *te:sobrino** Pedro, no: kaktok. Pos we:noh timonohno:tskeh ya, ekintsi:n tehwa:n tia:tih ya, wi:tseh a *escuela**, wa:n ne: Pedro** okichpiltsi:n, yeh tanemilihtiwi:ts wa:n a:mo moihyowih ta: kil[wia], "we:noh, teh tamachtihkeh teh tne:chilih ke tikimpale:wi:ti notioh mah ki:saka:n de *pobres** wa:n ka:n teh tikimakak". N' okichpiltsi:n molia:ya kinimakati tomi:n. "Wa:n a:mo teh tikimakak". Wa:n kihtowa tamachtihkeh "wa:n neli tikneki mah se: kimpale:wi motiohwa:n mah ki:saka:n de *pobres**. Neli, neli tik..., neli tikneki mah ..." "Pos ke:mah, ta ika yo:n tiwa:lahkeh, tikimpale:wi:tih ne:n pi:pilmeh wa:n notioh mah ki:saka:n de *pobre**. *Pues** ohti mokepkeh sepa, "*Pues** komohkó:n neli tikneki mah tikpale:wi:kan ne:n motioh, neli telpo..., mah ki:saka:n de *pobres**, tiowih sepa". Mokepkeh ne:n tepos, achto de ahsiskeh icha:n ne:n itioh, kiketskeh n' tepos, wehkatsi:n ok, n' temo:k okichpiltsi:n wa:n temo:k n' tamachtihkeh, pero n' tamachtihkeh kiwi:kaya se: tepos, se: *machete** ekapitsyeh, te:neh wa:n ihkwí:n ma:ktiw tai:ka:mpa de i..., [i]tasa:l, a:mo kitak okichpiltsi:n, okichpiltsi:n tayeka:na. *Cerca** ne: ka:mpa ahsitih, yetok *vaca**, ilpitok. e..., n' okichpilts[i:n], kihtowa *maestro**, tamachtihkeh, *a ver** teh Pedrito, xiow xikahsiti ne: mo..., motioh, x'nohno:tsati, ampó:n niow wkintsi:n. Ahsik ne:n okichpiltsi:n, tano:tsak wa:n tamachtihkeh, *en lo que ta[noh]no:tstok ne: okichpil, tamaachtihkeh ahsik wa:n kito:kilih *machetazo cuchi...,** kwa:kweh, kimiktih *vaca** wa:n kino:tsak, "Pedro tiowih ya, yetok a nejí:n". Wa:n ki:xahsi n' okichpiltsi:n, ke mikik, mikik a *vaca** O:rahtikeh moahkota:lihkeh itech n' tepos wa:n cholowah wa:n po[s] okichpiltsi:n Pedro kwala:ni wa:n kalanki:sak a te:tioh, no: kwala:ni kimiktihkeh *vaca**, ekintsi:n ke:ní:w titakwa:tih. Wa:n cholohkeh acha, n' okichpiltsi:n Pedro telkwala:n. "Tamachtihkeh neh a:mo nikwelita ke:meh tein tikchi:wak wa:n ekintsi:n neh a:mo nimomachti:ti ok, tikmiktih ne: notioh *ivaca** wa:n neh notahtakol *porque** nehwa nimitsilih xiwi:ki". Wa:n *maestro** a:mo tana:nkilia, a:mo kakisti. "Ekintsi:n a:mo nimomachti:ti ok wa:n a:mo nimomachti:ti ok, *mejor** niteteki..., nite:tekitili:ti ka:sá:, niksentili:ti n' tomi:n wa:n nikixta:wili:ti *ivaca** notioh, *porque** neh notahtakol tikimik..., tikimiktilih ekintsi:n, ke:ní:w motekipano:ti, ke:ní:w takwa:ti". A:mo kina:nkilia tamachtihkeh. Wa:n *como siempre** ne: *escuela** yowi pero n' Pedro a:mo yowi ok, neli kwala:n, wa:n pe:wak tekiti, pe:wak kisentilia n' tomi:n. Se: xiwit tekitik wa:n kahxiwtih ya n' tomi:n wa:n ke:mah yowi a kite:moti itioh, ta: kimowilih, ki..., molih kimagas, pero wa:l se: xiwtika pano:k, yahki kitato ya, kwi:ka n' tomi:n. Ne: ka:mpa nemiah a:mo ompa yetoyah ok, tatsi:ntokak, kiliah, "motioh nemi ne: xola:lpan, ne: *mero**, kalimeh ka:mpa yetokeh miak kalimeh ompakahkwí:n yehwa:n nemi[h]". Tahtantiah n' okichpiltsi:n. "Nikte:mowa notioh". Se: ta:kat kitahtanih. Kitahtanih "xa:, xa: tikita notioh nika:wí: nemi". "Ke:mah, ampó:n yetok" "Katí:n yeh". "Ne: yetok ikaltsi:n". "Yeh ne:". "Aha:, ne: i:xnepantik". "Yeh ne: notioh icha:n, ne: kwa:kwaltsi:n". Yehwa ne:". *Entonces**, okichpiltsi:n komoke a:mo kineltoka, yahki tano:tsak wa:n ki:xahsi *itio**. "*Tio**, nikneki xine:chtapohpolwi, motankwa:ketsak ne:, "nikneki xine:chtapohpolwi" wa:n pe:wak cho:ka n' okichpiltsi:n, "Neh notahtakol wa:lah *maestro** wa:n kimiktih *movaca**". Te:tioh kilia "ximoketsa okichpiltsi:n, a:mo xitayo:koya, semi kwali a kimiktih n' *tovaca**, tikpatakeh n' tekit wa:n xikita tein tikchi:wkeh itech se: xiwit". Yo:n ej..., yo:n mahyá: te:maka se: *ejemplo**, se: ne:ska:yo:t, ke:ní:w tak, komo se: tekit ka:n ... a:mo wel se: motekipanowa ika mah se: ka:wa, mah se: kite:mo oksé: tekit. Wa:n ... pos ompa no:..., sepa niwa:le:w, a:mo n'matik ton pasa:roh. Borrar.