We:noh pos, a:man ke nika:kwí:n sepa timona:mikih i:n kowtah, ne: nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok ne:n tepe:sih. Ox onkak se: taman sah *o** o:me oso e:yi taman sakie:ra nimolia, nimitstahtania, xa: tiki:xmattos tein neh ka:n niki:xti wa:n ka:ni yo:n mochi:wa ox ka..., ox kam..., kahbe:ntah oso ka:sá: ixta:wat *o** ka:sá: mo..., kwali se: 'kwiti *cerca** tiki:xmattos ka:..., ka:ni mochi:wa yo:n xiwit A:, tikneki tikmatis no: nika:n de ke tik..., Ke:mah, nikneki nikmatis ka:ni mochi:wa, de yo:n tepe:sih, ke:meh nika:n, ya:ken timona:mikkeh, Ke:mah, tepa:sih. pos semi kwaltsi:n no: tine:chtahtania *porque** pos no: tine:chilia kox no: niki:xmati. No: niki:xmattok nejó:n tepe:sih, o:me taman neh niki:xmattok, se: taman de n' achi tsikitsitsi:n, a:mo wehkapan moskaltia, wa:n ka:mpa a:mo yetokeh tekone:meh wa:n ompa mochi:wa wa:n oksé: taman de n' we:weyak ne:n, we:weyak mochi:wa wa:n ye:kwitsioh wa:n [i]tech tepe:t. Yo:n itech tepe:t a:mo wel se: kiteki. Entó:s yehwa ne:n nik..., niki:xmattok mochi:wa nika:n. Mm, wa:n yo:n pisi:ltik tikihtowa tsikitsitsi:n, żWitsioh no:? No: witsyoh pero a:mo semi, yeh metstohtokotstik ihko:ni A:mo semi. Metstohtokotstik wa:n nika:n semi tikwitih nika:n kowtahpe:wal *cada** xiwit te:ch..., te:chyo:le:wah wa:n tein selik kwaltsi:n ma:pehpetaktik wa:n tata:mpa pané: *moradito**, entó:s nejó:n tikwitih *aparte** tikwa:lkwih ma:..., yo:n achi ma:pisi:ltik. Ma:pisi:ltik nejó:n xiwtsi:n tepe:si:h wa:n de nika:n i:n a:tepoliwi oso ne:win, ne: Tozán onkak no: *igual**, ke:meh ne: ahko no: *igual** wehwei wa:n ye:kwe:weyakaxtik, Se: taman sah, *casi** no: iwki a, mm. a:chá: *más** de sehse: *metro** Ke:mah. wa:n ye:kwitsioh. Ye:kwitsioh i..., imetsko. wa:n yo:n ka:mpa yetok ye:k ... Ihkó:n we:... we:i *mata** ihkó:n wa:n koma:mo se: mokwida:roh paniá:n se: taksa ke:masá: moxola:wa. Moxola:wa wa:n sayoh para se: pawetsis. Ke:mah, *delicado**. Wa:n yo:n se: kiteki no: ke:masá: ika *gancho** se: kikwi, se:, se: kowit maxaltik wa:n se: kitetsi:lowa Mahyá: wa:xin. Mm, wa:n posteki, yo:n teiktik. Teiktik. Teiktik wa:n pos yehwa nejó:n tik..., tikwih no:, i:n okseki no: tik..., taman tikta:liah wa:n ika titachihchi:wah. Mm, *cuando** i:n ilwitsi:n ahsiti, ke:meh i:n seki to:nal tiahs..., i:n septiembre, ox ne:n *cuando** ilwit a ne:n tein te:chkwida:rohtok pos kikwitih ya tepe:sih *o** tikwitih wa:n 'ta:liah nejó:n tewi:tso:t kiliah, ne:n xo:chit ihista:k wa:n kima:chihchi:wah *porque** pos a:mo tiwelih pero tein welih tokni:wa:n pos yehwa:n ne: kichihchi:wah, kiyewalohtiowih wa:n kichihchi:wah. Kiyewalowah. Nejó:n xiwtsi:n tepe:sih, kwelitah *porque** nejó:n tila:wak wa:n taxi:kowa wehka:wa para iwa:n wa:ki a ne:n, ne:n xo:chitsi:n. Wehka:wa, wehka:wa Yo:n tepe:sih pos 'kwitih ne:..., ne:wi:n, pos onkak kikwitih wa:n tik..., tikta:liah, tik..., tikta:liah o:me wa:n okseki no: pero yeh a:mo nikitstok kachi n' iteyo pero nikihtohtok ke:masá *cuando** niá:s nikwa:lkwis n' iteyo, pero n' okseki pos niki:xmattok yo:n de ne: a:nalpa onkak oso nika:n ahko, kwaltsi:n tatsa:la:n ne: moskaltia wa:n ihkó:ni wa:n ke:meskia mopampilowa ihkó:n wa:n tak de chika:waya panxi:ni a. Panxi:ni a. De panxi:ni a pos tatampa ne: kikwah ya semi yo:n chechelo:meh kikohkoyo:niah *o** kwi:kah ne:wi:n Ke:mah. wa:n nika:wí: ke:meh ekintsi:n nochi yankwik ne:stok nejí:n tama:chihchi:walis pos nejó:n seki kite:mo:tih, ita:mpa n' tet seki wehwetstok. Wehwetstok tein a:mo ki..., kita ne:n chechelo:t pos a:mo kikohkoyo:nia pero tein kita kikohkoyo:nia. Ke:mah. Neh ke:masá: nikwiti wa:n nijó:n n' iteyo e:yi, e:xka:n ne:n pané: patachtik, e:xka:n. Patachtik. Nika:n patachtik wa:n nika:n no:, e:xka:n patachtik, wa:n nejó:n se: koyo:nia ika..., se: kite:mowa ne: [...] se: kite:mowa se: *clavi[to], se:, se: *alambre** wa:n ika se: koyo:nia ne:n tekoloh wa:n ekintsi:n no: taman yo:n kiliah ne:n ro..., ika kikohkoyo:niah, *taladro**, Taladro ya, mm. Ke:mah. Nikmattok *porque** ika ne: kichihchi:wah, yo:n okichipil ika kichihchi:wah ne:n ko:skat. Ke:mah. Ihkó:n, nejó:n ko:skat kwaltsi:n kisahsa:lowah wa:n kwaltsi:n moka:wa, n' a:mpo:wi:n xa: yetos no:. Ke:mah. Wa:n nejó:n tepe:sih miak ne:n ta..., tapale:wia *porque** pos yo:n ika kikwih *cuando cinco de mayo** ne: tikiliah ne: Jonotla pos tahtanih komo *faena**. Neh nikitaya *cuando** nota:ta..., no:pá:n *o** nokni:wa:n kwi:kayah nejó:n kinilia:yah komo *faena**, mah kwi:kaka:n yo:n tepe:sih wa:n yo:n kiliah *cola de pescado** yo:n mahmaxaltik ikwitapi:l, yo:n kiliah *cola de pescado porque maxaltik. Yo:n kita:liliah tata:mpa ne:n tepe:sih wa:n paniá:n ya kita:liliah yo:n xiwtsi:n, kwitapi:leh. Ompa kita:liah wa:n sepa itech i:n *seis de septiembre** sepa kiniliah x..., nankwa:lkwiskeh ne:n tepe:sih oso *cola de pescado** wa:n kipepechowah. Kisohso. Ke:mah, pané: ... Ke:mah kisohsoh ne: ka:mpa ne:n kaltsi:n de ne:n ka:mpa ne:n we:ikaltsi:n, we:ikaltampa pos nijó:n ompa kita:liliah iwa:n a:mat ika ne:n a:kat wa:n kwaltsi:n ne:n panowa, Ke:mah. Pero nika:wí: neh nikitstinemi de nika:n i:n ka:mpa tietokeh xola:l, [ompa] ne: pané: a:mo ihkó:n kichi:wah Pos ... Ke:mah. Nika:n a:mo kichi:wah *porque** nika:n taman *tocostumbre** wa:n nika:n tachihchi:wah tekiwa:nih sah wa:n yehwa sah yo:n, komo tachihchi:wah, koma:mo iwki sah. wa:n yo:n monekia *con tiempo** de ke kwali kihto:skia pos no: kwali kichi:waskia, pero yo:m ta:taman de *cada** xola:l. Nika:n tehwa:n tocostubre de mihto:tia:nih, nika:n se: ilwiti, nika:n mihto:tia:nih teltata:nih de nochi:meh de nochi xola:lmeh. Ke:mah, yehwa yo:n kichi:wah pero ... Pero tachihchi:waskeh ne: ika yo:n xiwit, nika:n a:mo, a:mo tocostumbre yo:n. Ke:mah, ihkó:n nikita nika:n A:mo kichi:wah Pos nika:n neh de nik..., niwa:lah nika:wí: pos nikitstok ye:k *cada** xiwit ye:ktata:ni ika ne: mihto:tia:nih Ke:mah. *porque** pi:pilmeh ekintsi:n nochi tanehnekih Nochi. wa:n ne: a:na:lpa pos ne: ka:mpa ne:n ninemia, ne: xola:l ne: Jonotla, pos ompa a:mo, a:mo tanehnekih *más**, ompa a:mo ke:man mosentiliah ne:n tokni:wa:n, [a:mo ke:man] kisentiliah. Pos a:mo tanehnekih. Ke:mah. Wa:n nika:n *mismo** yehwa:n itech nejí:n xola:l de [nika:n], xola:lpan de nika:n San Miguel Tzinacapan pos nochi kwaltsi:n ne:n mo..., mo..., mota:kamatih de i:n Mo..., mope:wah yehwa:n. Mope:wah wa:n mota:kamatih. wa:n tanehnekih. Tanehnekih. Wa:n pos yehwa:n ompa ne: sayoh kichi:wayah de ne:n, de n' koyo:meh ne:n tikihtowah ilwit. Koyo:ilwit. *Puro** koyo:ilwit sah, koyo:ilwit. Wa:n nika:n a:mo, nika:n nejó:n tikchi:wah de n' *santito** ne:n ilwiti, *imagen o** te..., tote:pixka:tsi:n ilwiti de ke i:n tiahsitih a:mo wehka:wa, pos yehwa yo:n mo..., mosentiliah tokni:wa:n wa:n ki:i:xehekowah katí:n kit..., kiti..., 'kwiti:wih n' tepe:sih, Ke:mah. ke:maniá:n 'kwiti:wih, aha:konimeh kini:xta:liah para tikwitih, Ke:mah. entó:s kite:mowah n' tepos wa:n tiktekitih wa:n pos neh *siempre cada** xiwit ihkó:n ne:chyo:le:wah Ke:mah. wa:n tik..., tiktekihtih. Wa:n neh niki:xmattok sayoh o:me, O:me taman. O:me taman sah, se: yo:n nohne:l tepe:sih wa:n tatampa *morado** wa:n kwaltsi:n de selik. Yo:n kwaltsi:n nejó:n tepe:sih, yo:n a:mo nikihto:s semi telwehkapantik. Ta:lpantsi:n sah. kwaltsi:n ta:lpantsi:n, Mm. Pero yo:n we:weyak ye:k..., ye:kwitsioh Yeh telwitsioh. Yo:n witsyoh wa:n yo:n a:mo wel se: kitektiwetsis, yo:n se: kitila:na ika *gancho**, wehkapan se: tehko, ke:masá: itech teke:span se: tehko, [yo:n] a:makowit n' inalwayo Ke:mah, mm. ompa se: panki:sa wa:n para se: kitekiti. Se: kitekiti wa:n se: kipanxi:niti pero yo:n no: semi ika *cuidado porque** komo se: taksak ... Seki ... Pero ke:meh yema:nik n' ta:ltsi:n sioh pepechiwtok nejó:n ike:span de n' tet. Ke:mah. Pepechiwtok wa:n ko..., komo se: moxola:w ihkó:n, Iwa:n se: ... [se:] me:waltih ya. pos iwa:n se: ya:s, Ke:mah. [*porque** xa: tikita ka:sá: ika neh nikita, ne: nika:n Tozán, ka:sá: ika n' ta:lpan wetstok nejó:n, ihko:ni, Wiwiti ata, wiwiti. pero nik..., wiwiti. wa:n nochi ne:wi:n nikitstinemi a:mo kanah *más** onkak nejó:n nika:wí: tani, A:te:noh, ne:kwí:n a:mo kachi tei. A:mo mochi:wa ompaka. Ye..., yetok sah ka:mpa mochi:wa, Yo:n nochi yehyetok nika:wí:. A:tepoliwi, nochi parahko nochi onkak, Yo:n mochi:wa niki:xehekowa ka:mpa tasese:ya. ka:mpa tasese:ya wa:n pos ne: a:nalpa neh nikmattok *porque** nikwito no: seki i:n ai..., ne: ke:man Ke:mah, ompa yo:n mochi:wa. iwa:n yo:n Pancho wa:n nikwi:li:to seki wa:n no: yahka yeh, tepe:te:n, tikwiwitakeh ne:n i... [i]kamohyo wa:n kwa:lik [kiwa:lkwik], kitohto:kak nika:n tani wa:n kihtowa ke onkak ka:mpa teke:span, kipiaya ekintsi:n nejó:n tepe:sih, pero a:mo, ke:meh nika:n a:mo ta:lna:miki ka:mpa paniá:n, pos a:mo wel moskaltia. A:mo mochi:wa A:mo mochi:wa, a:mo mochi:wa. Yo:n mochi:wa ka:mpa n' tepe:t Ka:mpa tepe:t. Ka:mpa n' tepe:t mochi:wa [...] nejó:n wehwei tepe:sih wa:n i:n nimitsilia, ne:n no: nikmattok ke nika:n Cuahutapehual, ka:mpa n' ta:l, n' ta:l ihkó:n ne:n tik..., tikitatih, *hasta cerca** de n' kalimeh, ompa titahtanih xa: te:ch..., te:chmakaskeh nejó:n tepe:sih. Ka:mpa kihtowah x'tekika:n, a:mo para nemehwa:n, para ne:n *santito**, ne:n tein te:chi:xyeka:ntok, entó:n ompa tiowih tiktekitih, a:mo owihka:n. A:mo owihka:n ka:mpa ne: se: kiteki. Paniá:n. Ke:mah Ma:ta:lpan, *casi** ta:lpan ihkó:n se: yowi, nika:n tepe:t, nika:n wa:n ahko tepe:t wa:n tani no: onkak pero nika:n i:n wehka ihkó:n se: kitektiw Pos ompa ne:pa ni..., nika:n ahkokopa tepe:t ompa taman no:, ompa wa:n ne: ... ne: tet sah, ne: tepe:t kiliah, te..., tahtampayohtok tepe:t, te..., tetsitsi:n, we:noh te..., temeh wehwei wa:n nika:n tehwa:n tepe:t pero motekpa:na we:i, mahyá: se: *corral** Ke:meh se: *corral** Tahtate:mpayoh, yehwa yo:n [nimitsilia] owihka:n mochi:wa Wa:n ompa ne: ka:mpa 'kwitih pos *cada** xiwit ompa ne: 'kwiti ne: se: *lado**, [se:] *lado** nimattok, ompa a:mo tetah, a:mo teh nikihto:s ke se: moxola:was, *solamente hasta** tepe:te:n onkak, wehka se: pantanchia wehkapan, [...] *solo** se: kitihtila:na ika *gancho** pero tehwa:n tein ti..., tikwitih ihkó:n pos tiktekih paniá:n, tikihitah. Ta:lpan se: ki..., mm. Ta:lpan sah onkak, miak onkak ihkó:n, i:xmantok, Mm. A:mo wehkapan wa:n a:mo semi we..., wehwei ne:n mochi:wa Mm. Ihkwi:kwí:n tsikitsi:n *mata** wa:n no: kipia ihkó:n ne: ..., ihkó:n a:mo nikihto:s se: moxola:was wa:n yo:n seki ike:span tet ka:mpa yetok yo:n a..., a..., a:makowit inalwayo, *solamente** ompa mah se: moketsa wa:n pos no: se: kipia *cuidado** wa:n koma:mo, ke:masá: yema:nik n' ta:ltsi:n pos ika se: moxola:was, *porque** ke:masá: xa: no: tikita, wa:le:wa n' iwa:n ne:n *mata** wa:n ta:lpan wetsiki a, a:xka:n komo ompa se: wa..., ompa se: mopanta:lia, se: taksa itech nejó:n para se: kiteki pos no: iwa:n se: wa:le:was Ke:mah. Wa:n yo:n nimitsilia ne:n se: kiteki se: komaxal ihkó:n wa:n komo se: kitila:na ika ne:n *ganchito** wa:n ne:nke:n se: kitetsi:lowa wa:n posteki. Posteki *porque** teiktik nejó:n, entó:s ta:lpan ya se: kokolowa, a:mo, a:mo ahko *porque** wehkapan. Ke:mah. Wa:n pos yehwa nejó:n ne:n nimitsilia, neh nik... [niki:xmattok ompa ne: nochi para ika tama:chihchi:walis kichi:wah. Neh ke:masá: nikwiti ompa ne: Ke:mah, pos kwali yetok ke tine:chtapowia, no: tikmati teh, ompa ... wa:n yehwa ika tachihchi:wah ke:meh i:n talwiti de se: koyo..., koyo:ilwit de n' *cinco de mayo** pos yeh kwi:kayah wa:n yehwa nimitsilia tatampa kita:liah ne:n tepe:sih wa:n paniá:n ya kita:liah *cola de pescado**, Ke:mah. yo:n kiliah ne:n nejó:n *casi** xiwit, yo:n kwitapi:leh kiliah, kwitapi:leh *porque** ke:meskia yo:n *pescado** n' ikwitapi:l. nika:wí: a:mo kanah nikita, onkak nochi ne:wi:n, nika:wí: aha:tawyoh. Ne: a:tekohkomol no: onkak yo:n peska:dohkwitapi:l yo:n A:tekohkomol ka:mpa achi teh..., teh..., a:te:nte:noh pero ke:meh nika:wí: tate:noh, pero nika:n cahfe:ntah, ke:meh ekintsi:n nika:wí:, a:mo kanah tikitah. Mm, ta:lke:s. A:mo onkak. A:mo kanah tikitah nejó:n wa:n yeh nimitsilia ta:taman de ke tik..., *cada** xo..., xola:l pos a:mo ... Ompa ne: ihkó:n kichi:wah, neh nikmattok *porque** ompa ne: n' i..., n' i:xpeta:n wa:n ne:ch..., nikinitaya ne:n tota:tahwa:n, no:pá:n *o** yehwa:n nokni:wa:n, kinino:tsayah mah kwikaka:n nejó:n xiwtsi:n, tepe:sih, pero ompa a:mo no: ke:man nikitak ke:meh nikitato nika:n Cuahtapehual, ompa no: yetok taman. No: onkak ne: no: tepe:sih, tein we:weyak nika:mpa, wa:n onkak yo:n nimitsilia tsikitsitsi:n, kwaltsi:n tampamora:doh. Mm, tehwa:n *aparte** tikwa:lkwiah para tehwa:n para tosanti:toh *porque** ke:meskia tepe:xi:lo:t. Ke:mah. Para kalihtik a yo:n nankwa:lkwiah namehwa:n Mm, ke:mah. Tepe:xi:lo:t, a:mo semi telwe:weyak, kwaltsitsi:n. wa:n *a parte** n' okseki tikwa:lkwia, ka:mpa tiktekiah tepe:te:n, ihkwí:n tat..., tiktekiah ika, ika [*gancho**]tiktila:nayah oso nejó:n komaxal, para ika tiktekiah, para tikwa:lkwiah, pero *más** nochi tikwa:lkwiah, ka:mpa tiktekiah, pos ompa nochi ya..., ya:s..., yowih ma:ski ihkó:n, oso ya:yah seki na:nahmeh, siwa:meh ti..., ki..., kisa:sakah, a:mo owihka:n, ompa *más** tikwitih *cada** xiwit ne:n tepe:sih *porque** ke:meh i:n talwititi, a:mo wehka:wa pos ne:n te:chyo:le:wah, ompa tikwitih. Mm, ke:meh name:chilia ke nochi tata:mpah [tatampa] ... Ke:ma, pos kwali yetok. Yehwa sah yo:n niknekia nikmatis ox tiki:xmati wa:n ne:chilwi moto:ka:i wa:n ka:ni tiwa:le:wak. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez, wa:n no: niwa:le:wak nika:n San Miguel Tzinacapan. A: we:noh.