Pos *a ver compadrito** [xi]te:chili:s ne:... i:n tikmattok teh de n' tsope:likxiwit xa: tikmati. Pos yo:n niki:xmattok no: yo:n..., Nika:n kwali tine:chilwi:s kini:w..., Tsope:likxiwit yo:n..., kini:w wa:n no: nimitsilwi:s kini:w neh nikmati. nejó:n neh niki:xmattok yo:n tsope:likxiwit mo..., a:mo wehka mochi:wa nika:n, kaltsi:ntampa sah mochi:wa wa:n moso:sowa tepitsi:n. A:mo wehkapania, tepitsi:n sah mochi:wa, ihkó:n sah. Wa:n i..., ikowyo ne: chi:chi:ltik. Wa:n ima:xiwyotsi:n ma:..., *medio** ma:tsohtsotsol..., tsikitsitsi:n ima:xiwyotsi:n. A: ma:tsikitsitsi:n. Wa:n ixo:chio..., [K]e:mah ixo:chio no:..., Pané: ista:k n' ixo:chio. [K]e:mah yehwa yo:n niki:xmattok neh. Wa:n neli tsope:k xiwtsi:n. Wa:n pos neh no: nik..., Yo:n xiwtsi:n neh niki:xmati ne:n Tsope:k. [ih]kwi:kwí:n ima:xiwyo. Wa:n mowi:wila:na ihkó:n. Ke:mah. [Ke]masá: kalte:noh oso newí:n se: kita. Ke:mah. Wa:n *antes** ne:n totatahwa:n neh nikmatia ne:n... kiliah tsope:likxiwit *porque** se: kiekowa, Tsope:k. Tsope:k neli. wa:n tsope:k. Entó:s kimanah kemasá: tepitsi:n tsope:k n' a:tsi:n wa:n yo:n neh nikmatia yo:n kwali para no: pahti, Pahti. *Ajá**. para pahti no: kikwih. *Antes** ne:n tota:tahwa:n, ihkón to:..., nomá:n ihkó:n *cuando** de se: konetsi:n, cuando ihkó:n mokokowa se:..., ihkó:n se:..., na:nahtsi:n oso ihkó:n, pos kikwitih yo:n witsti, witstakwatsi:n wa:n kimolo:ntiah yehwa ne:n..., n' a:tsi:n wa:n kima:nelowah wa:n taih ya. Taih ya yo:ni. *Por eso** kiliah yo:n tsope:likxiwit, yo:n semi kwali. Yo:n nehwa, nehwa nikmattok nojó:n semi kwali. Wa:n pos yehwa yo:n tsope:likxiwit kwali para te:n pahti. N..., ke:mah. Para pahti. Yo:n no: kmolo:ntiah. wa:n tsikitsi:n moka:wa n' a:tsí:n sah. Kitsokomanah para kwa..., para tsope:k ki:sa no: neli. E:, kitsokomanah, e: tsope:k ki:sa wa:n ke:mah taih ya. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n nikmattok *porque** yo:n kwaltsi:n ki:sa n' ixo:chiotsi:n. Ke:mah. Yo:n mowila:na, mowila:na *hasta** ne: wa:n mota:lia ihkó:n ne:n i..., n' ima:yo. Ke:mah. N' ima:yo ihkó:n nijo:n yowi ihkó:n itsi:ntan, ne: ka:mpa to:ktok ihkó:n wale:wa sike:ra o:me, o:me nejó:n. wa:n ke:mah ompa moma:ma:yo:tia ya, moma:ma:yo:tia Ompa ke:mah mochi:wa ya n' ixo:chitsi:n. żTiki:xmattok *compadrito**? Mochi:wa ya xo:chitsi:n, ikehkechtah mota:lia n' ixo:chiotsi:n. Ke:mah. Ne: chi:chi:ltik n' ixo:chiyo, achi chi:chi:ltik. Ke:mah. Ke:mah, pero a:mo nikmati keniw..., teh xa: tik...tiki:xmattos *más**. Pos kanah no:, no: iwki sah *compadrito** niki:xmattok neh, no iwki sah niki:xmati neh. No: iwki sah. Yehwa yo:n ti..., nika:n nimitstahtania neh nijo:n.... Yehwa yo:n nik mati para..., nijó:n semi kwali para ne:n *remedio**. Ke:mah, ke:mah. Ke:mah kihtowah, kwali para pah[ti]. [K]e:mah iwa:n kima:nelowah yo:n, kikwe:chowah yo:n... kikwih witsti de witstakwatsi:n. Ke:mah wa:n yehwa ika kitsope..., ika kitsope:liah ya. *Antes** yeh ki... Yeh ika kitsope:liah ya. Ke:mah. Ke:mah yo:n kwali. Ke:mah. Yehwa yo:n neh nikmattok witsti, ne: witstakwatsi:n k'kwe:chowah. Ke:mah. Wa:n ika kitsope:liah ya ne:. Ke:mah. Yehwa ne:n tota:tahwa:n, tona:n..., *bueno** ihkó:n te:ch..., te:chilia:yah, Ke:mah, pero yo:n kihtowah ke kikwe:chowah no:, pero achto kitewa:tsah??? Ke:mah yo:n witsti achti kitewa:tsah para kwali kwe:chiwi. Ke:mah. Para kwe:chiwi, para achi tehteiktia. *porque** de..., de ihkó:n nijo:n semi..., semi kwehkwetaxtik. A:mo, a:mo kwe:chiwi. Wa:n nejó:n *antes** semi telpati:yoh nejó:n kinamakayah nika:n Cuesala:n Pati:yoh no:, pero yo:n no: ... Onkak, *bueno** onkakeh ne: kowtah yo:n okwilimeh, a:mo moko:wtanih, onkak ne: ... We:noh, a:mo mohka:meh yo:n okwilimeh se: kinki:tskia. Mm. Ke:mah. A:mo nikmati ekintsi:n. Wa:n neh se: *vez** nikahsika nejó:n se: okwilin wa:n niki:xtilihka n' ie:wayo, wa:n ekintsi:n nik..., nik..., a:mo nikahsi ok, mo..., okwilowa ok. Yo:n nikta:lia:ya itech se: ihkó:n ke:meskia se: *pedacito** de a:ya:t. A:ya:t potoxtik. Itech, itech tohmit Mm. Yo:n miakia, mm. Ompa tik..., ompa nikta:lia:ya wa:n ompa mochi:wayah miak, *cuando** niktapo:ti a ne: ihkó:n Miak mochi:wa yo:n. miak ihkó:n panki:stokeh yo:n okwiltsitsi:n, ne:n witsti. ke:mah. Ke:mah, mochi:wa miak Witstakwatsi:n Ke:mah. Yehwa yo:n mochi:wa mo..., yo:n momiakilia ihsiwka. Yehwa yo:n. *Porque** yehwa *antes** na:nahmeh wa:n nochi kikwiah yo:n para remedio. Para *cuando** se: kone:tsi:n ke:meh i:n ta..., tita:katih Ke:mah. [nik]machilia:ya ne:n ihkó:n mo..., mokokowah ya, Mm. Yeh kinihsiwi:ltia ya. Ke:mah, no: iwa:n. entó:s yehwa ne: kite:mo:tih iwa:n no: *o bien, o bien** ne:n pimie:ntahxiwtsi:n kima:nelowah ya ne:, en vez** ke:meh tikihtoh *compadrito**, kite:tewa:tsah ne:n witstakwatsi:n ne:n witsti wa:n ki..., kikwe:chowah ya, Mm, ke:mah ompa ke:mah ompa kita:liah ya m' pimie:ntahxiwit wa:n yehwa ya tsope:likxiwit. Yo:n de n' e:yi Ke:mah. De n' e:yi kikwih, [e]ntó:s para sa..., se:, se: ... Tayih ya. Ke:mah. Nejó:n xiwtsi:n semi teltsope:k Teltsope:k Tsope:k ne:n ixiwyo. Entó:s *hasta** n' a:tsi:n se: kimolo:ntia ihkó:n, miak se: kita:liliah ihkó:n wa:n moka:wa tsikilitsi:n Ke:mah. Ento:s ompa ne: moka:wa tsikilitsi:n wa:n yehwa se: tai, moka:wa tepitsi:n ne: tso:tsope:k. Ke:mah. Tso:tsope:k, *por eso** tikiliah tsope:likxiwit. Ke:mah, ika yo:n tikto:ka:itiah. Nejó:n semi ... Ke:masá: kalte:noh, tokalte:noh ke:masá: kipiah Mochi:wa ata yo:n kalte:noh sah. Yo:n, kowtah a:mo mochi:wa yo:n, *solamente** kalte:noh mochi:wa, ke:mah. Ke:mah, pahti kikwih, mm. Neh nikinilia neh kalte:noh a:mo x..., a..., kalte:noh nikilia, a:mo [xi]kwiwitaka:n yo:n tsope:likxiwtsi:n *porque** yo:n semi kwali para pahti. Neh nikilia *antes** nikilia ne:chilia:ya nota:tahwa:n, no:má:n wa:n Ke:mah. nochi ne: nokni:wa:n *o** ne:wi:n. "I:n semi kwali" kihtowa "i:n pahti" kihtowa. Iwtok kinamakah i:n Cuesalan, ata kinamakah tokni:wan tein wi:tseh ahkokopa, no: kwalkwih tsope:likxiwit. Yo:n xiw..., No: kwa:lkwi n' tsope:likxiwit, para tikitas a:mo nimitskaya:wa, nejó:n kwa:lkwi nejó:n tsope:likxiwit: Ke:mah, kinamakah. Ke:mah, kimattokeh ke pahti. Ke:mah. Porque** nejó:n kwali semi para, para pahti Miak pahti. No: a:chá: no: tikmattos *compadrito**, nejó:n kwali nejó:n para yo:n pahti, yo:n de n' e:yi. Ke:mah *compadrito** yo:n. Ke:mah. Ke:mah. Ke:masá: kisenta:liah pero ekintsi:n pos a:mo no: kikwih ok Ke:mah. Ekintsi:n a:mo nochi ki..., mokoyo:pahtiah ya, a:mo kichi:wah kwe:ntah yo:n xiwtsi:n, a:mo, a:mo kichi:wah kwe:ntah ekintsi:n m' pi:pil tein moskaltihtokeh *porque** yehwa:n A:mo kikwih ok, ekintsi:n nochi mokoyo:wi:kah. Teisá: oli:ni se: kokolis se: siwa:t, Yehwa ekintsi:n a:mo ... kitalo:chtihtokeh ne: ka:mpa koyo:tahti:..., ka:mpa tapahtia:nih. Ne: tapahti:lo:ya:n. Achto ihwa:k mo..., se: siwa:kokoxkeh mopalewia:ya kalihtik, a:mo, a:mo yowi ne: tapahti:lo:ya:n Mah ... Ka..., ahah. Kalihtik Ke:mah. Wa:n ihw..., wa:n ekintsi:n nochi, Nochi ne: tapahti:lo:ya:n, mm. Wa:n ika nochi xiwtsi:n sah kim..., mopahtiah, yehwa xiwtsi:n sah kimakah siwa:t wa:n ihsiwka mopale:wia wa:n yehwa yo:n de p..., de koko..., kokoxkeh de siwa:t, i:n tikihtowa xiw..., i:n tsope:likxiwit wa:n yo:n a:y..., a:yo:to:che:wat, kakawat. A:yo:to:che:wat no: kinimakah mah tai:ka:n yo:n, no: ki..., no: Ah, ah de ke..., ke:..., A: pos tikmattok *compadrito** Ke:mah. De n a:wi, a:yo:to:che:wat. N' ie:wayo ne:n a:yo:to:chin Ke:mah, yehwa yo:n iwa:n ... Ke:mah. wa:n kisenta:liah ya Ke:mah. Iwa:n pimie:ntahxiwit wa:n yehwa ya tsope:likxiwit wa:n yehwa ya ne:n witstakwatsi:n. *Porque** witstakwatsi:n we:weyak ihkó:n. Mm. Ke:mah, yehwa yo:ni. Ke:mah. wa:n yehwa yo:n *antes** nikmatia de i:n ekintsi:n tikelna:miktokeh Pos nochi yehwa ne:n tein, tein i:n tikihtowa ... Ke:mah. Ki..., kichi:wayah ne:n tonanato..., [to]na..., to..., tomomá:n *o** okseki:n kichi:wayah n' temaskal. Ke:mah. Temaskal wa:n ika ne: motemayah. Ke:mah. Para chika:wkeh ihkó:n ne:n ... A:mo motanowiah Para a:mo, a:mo motanawiah achi:chika. A:mo motanawiah ok. wa:n ekintsi:n nochi, nochi tapahti:lo:ya:n nochi n' i..., nochi yowih Ekintsi:n ... nochi k..., Ekintsi:n a:mo, ekintsi:n ke:meh yo:n s..., Pero *antes** a:mo kimatih, ekintsi:n ne:n pi:pilmeh yowih, ekintsi:n ne: a:mo kimatih toni temaskal, pero ihwa:k a nochi temaskal nehnemia. Se: siwa:kokoxkeh *cuando** mopale:wia ya, temaskal. Temaskal. *No**, pos neh *antes** ihkó:n de ke ni:xpeta:n nik..., nikinchihchi:wilia:ya yo:n temaskal wa:n yo:n ne: seki mo..., motemayah mohmo:stika, seki wihwiptika. Ke:mah wa:n ihkó:n a:mo teh kimpasa:rowa siwa:meh. Ke:mah, ihko:ni, mm. Hasta ekintsi:n niwelis nejó:n temaskal, nik..., ne:n xiwit Ne: *hasta** se:, se: kichi:wa, de kitakeh ke:ní:w se: kichi:wah, se: weli se: kichi:wa. *Por eso** yo:n, yo:n peto:lmekat nochi ompa servi:rowa:ya Ompa nochi servi:rowa:ya para temaskal, ika tikihilpia:yah nejó:n Ika se: kwi:pa:na ne:n yo:n kiliah koloh. Aha:. Kolo..., Ke:mah. Yehwa yo:n neh nikmattok nejí:n tsope:likxiwit semi tel..., semi telkwali. Ke:mah, yehwa yo:n pahti yo:n xiwtsi:n, yehwa yo:n, yo:n tapale:wia semi. Telkwali i:n tsope:likxiwit, sayoh ke a:mo, a:mo tikmatih. Semi kwali pahti para ... Ka:n se: kimati *compadrito** Pero nehwa nijó:n nikmattok ihkó:n de i:n tsope:likxiwit semi, semi kwali Ke:mah. *Igual** a:yo:to:chin n' i..., ie:wayo. N' ikakawyo. Ke:mah, mosempale:wiah ya yo:n, mosempale:wiah ya. Nochi kikwe:chowah wa:n ko..., kipanta:liah ihkó:n ompa molo:ni iwa:n kita:liah se: ko:ntsi:n ihkó:n, ompa nochi kita:liah wa:n moa:yohtokotsowa, moka:wa ihkwi:n tsikitsi:n a:tsi:n, Ke:mah. ke:mah kite:kah ya itech se: *jarrito** wa:n ompa kite:kah ya, ke:mah Kimakah ya kokoxkeh. Ke:mah, ihko:ni. Kimakah ya kokoxkeh Yehwa yo:n ne:n ... No: kwali yo:n ... Ta: i:n nochi, nochi, nochi se: kimati. Yo:n ne:n *cilantro**. Nochi, yo:n, yo:n, yo:n s..., kiliah witskola:ntoh. Yo:n pa:pata:wak ihkó:n, yo:n witsioh. Nochi iwa:n kima:melowah para se:sah nejó:n kichi:wayah. Ke:mah, yo:n no:. Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah, yehwa yo:n nochi ne:n, ne:n kichi:wayah kolo..., kola:ntoh Ke:ní:w kiliah *cilantro**. Ye:kahwia:k. Ke:mah, yo:n tel..., telihsiwka... Telahwia:k. Kachi ke: a:mo i:n seki tein se: kikwa para tapalo:l A:mo. A:mo, no: taman. No: taman wa:n ekintsi:n a:mo no: kachi se: kita. Yo:n ke:masá: Yo:n no: taman, telfuerte i..., Onkak *compadrito** yo:n. Ka:sá: ika se: kita se: mometswihwitswia. Ke..., ke:mah, yo:n witsioh. Witsioh. Wa:n i:n seki ... Nochi witsyoh de panki:sa, nochi witsioh. *Hasta** i..., iteyotsi:n moskaltia ihkwi:ntsi:n wa:n nochi witsyoh n' iteyo. Witsioh. Ke:mah, witsioh. Entó:s ekintsi:n n' onkak yo:n ti..., tikwih para totapalo:l, Ke:mah. nejó:n ... No:, no: kwaltia nejó:n *cilantro**, yo:n nimitsilia ma:pa:pa[tawak] para toremedio wa:n kwal..., kwaltia, kwaltia para tapalo:l no:, kwaltia. Ke:mah. para se: *pollito** te:chchihchi:wilia pos kite:miliah *arrocito** pos no: kita:lilih, kwaltsi:n ahwia:ya n' tapalo:l Ke:mah no:, no: kwaltia. Ahwia:ya. Ahwia:ya yo:n, ke:mah. Mm, pero yo:n semi kwali pahti para ... Ke:mah. pero yehwa nejó:n kikwi nochi iwa:n ne:n yehwa n' tsope:likxiwit. Ke:mah, tsope:likxiwit nochi semi, semi kwali Ke:mah. kwali pahti, kwali pahti. Semi kwali wa:n yo:n tsope:k, kiliah tsope:likxiwit *porque** pos tsikitsi:n moka:wa n' a:t wa:n se: kiekowa kwaltsi:n tsope:k. Tsope:k. Tsope:k. Tsope:k, tsope:k wa:n pos ekintsi:n onkak kahkalte:noh para ne:wi:n we:ikowtah a:mo se: kita. Tsope:k yeh. Ompa a:mo mochi:wa. A:mo mochi:wa kowtah yo:n, mochi:wa xola:lpan. Onkas, onkas. I:n nika:n, pos nika:wí: a:cha: onkas n' a:mpo:wi:n n' tsope:likxiwit, xa: onkas ampo:n, Onkas, yehwa yo:n ... Lo *más** ke:masá: ne: kalte:noh onkak ne:n ... Yo:n ke:maniá:n nikitak ne: nokalte:noh yetoya se: *matita**. Tsope:likxiwit, yo:n se: kiekowa ihkó:n se: kikwi wa:n se: kiekowa ox yehwa tsope:likxiwit Ke:mah, ta: mochi:wa neli. Mochi:wa. Tsope:k, ke:mah Yehwa yo:ni. Niman se: kiekowa, kihto:s, "i:n tsope:k, i:n yehwa tsope:likxiwit, i:n xika:waka:n. Ke:mah. Ke:mah, ta: seki se: kwiwita de se: tame:wa pero de se: kimattok se: ki..., Se: ki:xmattok, se: [ki]koto:na se: n' i..., n' ima:yowa:n se: kiekowa. Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah *hijo de la mala**. Pos yehwa yo:n tiki:xmattokeh yo:n para pahti semi yo:n kiliah tsope:likxiwit Ke:mah. Yehwa sah, yehwa sah *compadrito**. Ye..., yehwa sah pos *compadrito**. Yehwa sah yo:n.