Pos nika:n timahsih sepa nika:n tinentokeh pos kwali tine:chili:s ox tiki:xmattok yo:n teahwach, yo:n teahwach ka:ni mochi:wa wa:n xo:chowa oso wehkannia pero toni se: kikwi no: kwali tine:chili:s. Ke:mah, pos neh no: niki:xmattok yo:n teahwach, niki:xmattok, yo:n semi yema:nik ikowyotsi:n wa:n komo se: kwiwitak a:mo wa:ki pero a:mo mochi:wa itech ta:l, yo:n mochi:wa ka:sá: tehtekorra:lkwa:ko ka:mpa yo:n pachioh tekorra:l, ompa semi mochi:wa yo:n teahwach. Wa:n a:mo wehkapania wa:n no: momaxalowa ke:meh yo:n ixta:waochpa:was, yo:n mahmaxalowa, pero yo:n telwehkapantia ke:masá: wa:n yo:n teahwach telwehkapan, telwehkapan, telwehkapan se:, se: kwa:rtah mochi:wa yo:n xiwtsi:n wa:n momahmaxalowa mahyá: yo:n chakay tahtamati pero chakay we:i kowit, ne: momahmaxalowa wa:n ikowyo no: pané: a:yoh semi ke:meh xokoyo:lin. Pané: ke:meh yo:n kwitaxkolxokoyo:lin ikowyo, tohtoma:wak, tohtomaktik ikowyo ata wa:n ye:k ma:pisi:ltik wa:n yo:n ne:stok pané: ye:ka:yoh ikowyo wa:n nehjó:n mochi:wa teh..., te..., koma:mo teke:span i..., itech tekorra:l ka:mpa yo:n pachoh, ne: tepachoh semi, ompa mochi:wa ne:n yo:n teahwach. Wa:n yo:n teahwach semi sese:k wa:n semi a:yoh, yo:n no: kihtowah semi .... Neh nikakilia:ya ne:n nota:tahwa:n semi kwali para yo:n pilimeh moyowali:to:nia, *o** ma:ski i:n tehwa:n tiwehwei:n ya, seki tikochitih wa:n tiwa:l..., tiwa:lihsah tie:kpana:paltikeh *o** ka:mpa timopechtiah to..., ti..., ti..., timopechtihtokeh to..., to..., ka:mpa totapech, ne: ka:mpa se: mopechtia ya. Se: a:paltik se: wa:lihsa pero a:mo *porque** se: mokochxi:xa sanoke se: ikami:sah nochi yo:n se: mi:to:nia. Se: mi:tonihtok. Yehwa yo:n, yo:n kokolis yo:n kit no:, kokolis, ma:ski ke:meh i:n tehwa:n timokochyewali:to:niah de yo:n, yo:n mah se: mopahti ika, te:na:miki no: wa:n i:n pilimeh ke:meh i:n kochitih ya wa:n moye:kyowali:to:nia pero pacha:ni ne:to:n *hasta** a:paliwi tasa:l nochi. Pos yehwa yo:n kwali no: nehjó:n ka:mpa yo:n se:, ka:mpa yo:n se: kochi a mah se:, se: 'kwiti yo:n xiwit wa:n kisohwah xiwit ihkó:n. Kisowah, 'kwitih miaktsi:n wa:n yo:n miak mochi:wa yo:n ka:mpa onkak, semi onkak nika:n ka:mpa tehwa:n tietokeh wa:n nika:n osto:ka:pan, yo:n tehteke:span ompa semi mochi:wa *porque** ta:lsese:xpan wa:n telpahpachio ompa tet onkak, yo:n wehweitetah, telpachioh ne:n tet, ika mochi:wa. Yo:n tekorra:l de ne: ahko ka:mpa mo..., ka:mpa ne: yo:n Lucio ne: tekiti, tate:noh, yo:n xokomeh ihkatokeh, yo:n a:wa:t ne:paka. Yo:n tekorra:l *casi** nochi kipia yo:n tekorra:l, nikitani neh ompa nochi onkak yehwa yo:n. A:, nochi kipia. Wa:n nochi itech temeh, yo:n ka:ka:lo:tet sioh pachowa, moye:kchi:pa yo:n xiwit moch... n' teahwach, yehwa nimitsilia ne: kikwitih wa:n ki..., ka:mpa intapech ne: yo:n ompa kimoya:wah, ke:meh i:n tehwa:n tiwehwei:n pos miaktsi:n moneki mah se: kisowa, ke:mah. Ompa, ompa mote:kayah ne:n, yehwa itech se: kochi a. Pania:n ya. Itech se: kochi a, yo:n te:pahtih yo:n *porque** sese:k, wa:n yo:n a:it ke:ní:w yo:n pos ki..., kipahtia i:n kokolis pero yo:n se: mokochyowali:to:nia no: kokolis. No: kokolis. Wa:n koma:mo se: mopahtih te:wei:kwi a *hasta** ika se:, se:, se: we:ikokolispe:wa, se: taman kokolis mokepa ya, pero yo:n se: moyowali:to:nia moneki mah se: mopahti koma:mo se: taman kokolis mochi:wa wa:n a:mo wel se: pahti ok niman. Yehwa yo:n nikakilia nota:tahwa:n teahwach mopechtiah ka:mpa se: kochi para, para a:mo se: mokochyewali:to:nia, ke:mah wa:n pilimeh kimpechtiah ... Para a:mo teh se: mokoch..., Ke:meh kochtahmatih pilimeh yehwa:n kinin..., kinta:liliah ne:n teahwach, kisohsowah wa:n se: tilmahtsi:n kisowiliah ompa kite:kah ya n' pili para a:mo ne: kixehxe:lo:s yo:n xiwtsi:n. Para a:mo kimoya:was. Ke:mah, nochi ka:mpa intatsompal nochi kita:lia:yah wa:n kita:liah tilmahtsi:n kisowiliah wa:n ompa kochtiah ya n' pili. Ke:mah, koma:mo kimoya:wah, tikitas taxoxopetsa ihkó:n pili, kimoya:wa, ke:meh tahmattok. Kitamo:ta. Yeh ika kipechtiah tilmahtsi:n Mah kipechihto yo:n xiwtsi:n, yo:n semi, *siempre** kwali pahti yo:n ki..., kipahtia yehwa yo:n de se: moyowali:to:nia. A:, sayoh sah yo:n. Yo:n moyol..., moyowal, se: moyowali:to:nia kipahtia porin a:yoh yo:n xiwtsi:n. A:yoh. Ke:meh ikowyo wa:n ke:meh ima:xiwyo, nochi, nochi a:yoh. Ata ye:kma:tihtilaktik. Tihtila:wak. Ye:kma:tihtilaktik wa:n yehwa ne: ki..., kipia miak a:t. Yehwa yo:n kipahtia porin sese:k yo:n xiwit, sese:k. Pos sese:k. Ke:mah. Pos neh no: nikmati tepitsi:n de yo:n teahwach kiliah, teahwach ne:n *a veces tek..., teke:span mopilowa wa:n ka:sá: ika ne:n ihkó:n se: kita miakka:n ihihkatok no: ka:mpa, ka:mpa tetah. Mm. Pero yo:n a:mo nikihto:s ne: ka:sá: ika itech ta:ltsi:n e:wi yo:n nik..., [...] nikita itech n' tet. Itech tet sah mochi:wa. Wa:n yo:n nikneltoka de ke ne:chilihtok yo:n kone:meh kinpechtiah oso yehwa yo:n ma:ski tehwa:n, yo:n tikochtokeh ihko:ni wa:n tiye:kmi:to:nihtokeh. Mm. Wa:n yo:n kihtowa:yah de ke ihkwí:n se: kima:xakwalowa:yah wa:n te:i:xkwa:ta:lilia:yah no: wa:n se: iyo:lpan wa:n kachi miak ne: te:pechtia:yah. Mm. Yo:n kihtowah *cuando** yo:n te..., te:kwiti teisá: ekintsi:n se: kochisneki oso tatsiwi ihkó:n Se: cha:wis. Yo:n cha:wis kihtowah yo:n seki ne:n momachtiah pi:piltsitsi:n oso se: yehwa se: kostia se: moyo:kolia Niman kihtowah ne: 'kwitih cha:wis ne: kone:t *o** se: yehwa ne: ta:tahtsi:n 'kwiti cha:wis *porque** pos yehwa yo:n kostitok, ekintsi:n tikwitih ne:n, ne: xiwtsi:n ne: teahwach tikwitih wa:n tikpechti:tih. Mm. Pos yehwa yo:n kwiah ne:n ye:kmiak ihkó:n kite:te:mayah. wa:n ompa paniá:n ya ne:n se:, se: te:te:kayah, komo, komo se: kone:t pos ompa kite:kayah ya wa:n komo se: yehwa, entó:s kwaltsi:n se: mi:to:nia:ya pos ki:saya nehjó:n, te:ki:xtilia:ya yo:n, *porque** yo:n kihtowah seki de nemowtil pero a:mo se: kimati,s eki kihtowa:yah de se: mo..., moyo:..., [mo]yolwai:to:nia, de cha:wis te:kwi. Mm. Wa:n no: *igual hasta** i:n tehwa:n komo a:mo timopahtiah sioh para no: se: mikis. Ke:mah. Se: mikis *porque** de ke komo te:kwik yo:n kokolis a:mo no: se: takwa. Ka:n se:, se: to:ntohkwi, se: to:ntohkwi. Se: to:ntohkwi wa:n pos yehwa yo:n kihtowah *hasta** se: sehsekwi pero ika yo:n xi:wtsi:n ne:n teahwach. Yo:n semi kwali, yo:n semi kwali sayoh ke a:mo nikmati neh ke:ní:w ne:n ixo:chio, ox chi:chi:ltik oso ista:k, neh nikitani sayoh ne:n yehwa ya ne:n xiwtsi:n sah. kwali pahti no:. Pos se:, se: kitani xiwit sah wa:n ikowyo. Pero xo:xhit a:mo ke:man nikita yo:n ixo:chio, a:mo ke:man nikita, a:mo ke:man nikita. Nikitani xiwit, xiwit onkak wa:n ikowyotsi:n pero a:mo ke:man nikita ke:ní:w, ox teyohtok, ox xo:chiotok, xa: chihchi:chi:ltik iteyo, kanah, a:mo ke:man nikita no:. A:mo ke:man no: tikita nehjó:n ixo:chio ox chi:chi:ltik oso ista:k Pos neh a:mo no: ke:man nikita. A: ke:mah. Wa:n a..., achi, achi a..., mah tikihto:ka:n a:ista:k *o** a:kostik yo:n xiwtsi:n, a:mo xoxoktik semi, yo:n xiwtsi:n. Pos achi nextik nehjó:n xiwtsi:n, achi a:ista:k, a:mo semi telxoxoktik wa:n kwaltsi:n ma:pisi:ltik. Ke:mah. Ke:mah, ke:mah. A:mo ta: xoxoktik yo:n, ma:pisi:ktik wa:n ma:..., ma:tihtilaktik. Wa:n yo:n nehjó:n a:mo, ne: ke:man ma:ski a:mo, nikita ma:ski teke:span ihkó:n pero tsikitsitsi:n pero a:mo ke:man nikita iteyo. Ka:n ke:man se: kita, mati ke:ní:w yo:n mochi:wa pero ka:n, ka:n ke:mah se: kita xo:chiowa yo:n xiwtsi:n, mm. Yo:n tak kipias tsikitsi:n iteyo wa:n pos yo:n tak wetsi tetsi:n ike:span de n' tet wa:n ikwa:pan de n' tet pos ompa ne: onkak tepitsi:n monalwa:yo:tia ihkó:n kipia nalwats..., nalwat tepitsi:n. Wa:n ompa mi:xto:ka ya wa:n ke:mah moskaltia ya. Ke:mah, ihko:ni. Pos yo:n no: kwaltia, no: se: kitekiti pero mah se: kikohkoto:na sah. Pero komo se:, ihkó:n se: kiahkotila:na, tamiwiwiti *porque** itsi:ntan semi yema:nik, witsa ika n' ta:ltsi:n. Ke:mah. Wiwiti nochi ika ta:ltsi:n, yo:n se: kiti..., se: kite:nkohkoto:na sah ke:meh pa:pa:lo:kilit, se: koto:na sah para se: kikwi para pahti *porque** ... Komo se: kwiwita pos nochi ika ta:l wa:la:s wa:n moneki mah se: 'kwiti sah, sayoh ikowyo sah wa:n ixowyo. Pos poliwi a no:, poliwi a, komo se: kwiwita ne:wí:n se: kitamo:ta pos yeh a:mo wa:ki niman. Poliwi a. A:mo wa:ki. Pero se: kahchi:wa ya ka:mpa tetsi:n, de n' ta:lpan a:mo, a:mo no: ... Ka:mpa teke:span, a:mo, a:mo, a:mo selia ok teke:..., itech n' ta:ltsi:n. I:n te..., itech n' ta:ltsi:n a:mo selia ok, ta: yehwa yo:n se: ke:meh i:n teisá: se: kichi:wa chi:walis, se: tame:wa pos se: kitamo:ta ya ne:wi:n. Ka:n selia. Se: kitamo:ta ya, Moma:nelowa iwa:n okseki xiwit. Ke:mah, ihko:ni Wa:n pos yehwa yo:n se: kiteki ne:n, nimitsilia ikwahkwa:payo, ka:mpa ne:n, ta: yo:n no: momaxalowa. Mahmaxal..., mahmaxaleh kwaltsi:n, yo:n ma..., Momaxalowa, ihkwí:n de wehkapantia, a:mo semi wehkapantia, ihkwí:n. Wa:n mahmaxatik, yo:n kiliah teahwach. Mm, mahmaxaleh, mm. Wa:n pos nochi ne:wí:n tokni:wa:n a:chá: nochi ihkó:n kiliah teahwach. Pos ka:n se: kimati seki ... Pero yo:n *siempre** miak kimattokeh ne:n kwali para se:, se: ipah. Ke:mah. Para se: yeh wa:n para kone:meh yehwa yo:n nochi ki..., kikwiah. Te:na:miki. Ne: te:na:miki, te:..., te:pehpechtia:yah wa:n ... Mm, ke:mah. Pos seki kihtowah *hasta** wa:kia de se:, de se: kipechia:ya. Ke:mah, ta: ki:saya n' toto:nik. Wa:kia. Wa:n yehwa yo:n ke:masá: pos de ke sepa se: pahti a ma:ski se: mose:wia ya ihkó:n, a:mo se: mi:to:nia:ya ok. Pos ta: a:kin pa:ktok a:mo mokochi:to:nia pero a:kin mokokowa neli moyowali:to:nia. Pos yehwa yo:n de ke kihtowah ata se: ipanko, nochi se: itilamah ye:ka:paltik. Ke:mah, ke:mah. Se: wa:lihsa ye:k se: mi:to:nihtok, yehwa yo:n ... Ke:mah, se: ... Yehwa yo:n kihtowah ne:, niman kihtowa pos ne: ta:tahtsi:n oso ne: kone:t tik..., tikpechti:tih i:n xiwit, i:n teahwach *porque** ne: kikwiti cha:wis. Nehjó:n cha:wis, yo:n kihto:sneki cha:wis yo:n kostik. Ke:mah. Kostik nochi se: ima:ko wa:n se: i:xko, se: kostia. Se:, se: kostia, se: kostia. Ke:mah. Entó:s yehwa yo:n se: kone:t tein ki..., kimachili:ti a yo:n pos yehwa yo:n ne:n tatsiwi a. Mm. Tatsiwi a yo:n wa:n pos yehwa yo:n kipechtiah ya. Mm. Kihto:snekia yo:n tatsiwi ne:n pos ke:meskia yo:n kikwiti a yo:n cha:wis. Mm. kwiti a yo:n cha:wis, yo:n kihtowah seki de nemowtil pero a:mo se: kimati ox de ke:ní:w seki se: wetsi *o** ke:ní:w, yehwa ya yo:n cha:wis te:kwi. Mm. Wa:n para a:mo yo:n pero neh a:mo nikmati neh ox seki ki..., kintai:ltiah. Pos a:mo, neh a:mo nikakini, neh sayoh nikaki ke sayoh ke nikakilia:ya nota:tahwa:n ke kinimpechtia:ya se ... Ke:meh i:n nota:tahwa:n, kipiayah miak ito:ka:iwa:n wa:n yehwa yo:n ki..., kintanawatilia:yah mah kinkwi:li:tih yo:n xiwtsi:n para mah kimpechti:ka:n. Yehwa yo:n nikakia. Ke:mah pos ki..., kipechtia:yah sah, neh no: nikmati ihkó:n, kipechtia:yah wa:n pos yehwa yo:n kwali nochi de n' ikwa:ko wa:n *hasta** ne:n imetsko, nochi kipechtia:yah wa:n ... Mm, ke:mah, mm. Wa:n se: kone:t komo kita:lilia:yah, eliwis tahmati, pos kimoya:waya. Pos se: yehwa, de se: tamattok pos se: mopechtia, se: kimattok ke te..., te:na:mikis nehjó:n xiwtsi:n. Ke:mah, se: mopahtia, se: tamatka:wetstok sah. Komo seki kihtowah de ki..., kimpechtia:yah, kinki:xtilia:yah intilmah. Mm. Kinki:xtilia:yah de n' se: ipanko para te:..., te:kwis nehjó:n, para te:na:mikis yo:n xiwit. Mm, mm. Wa:n yehwa yo:n neh a:mo no:, a:mo no: ke:man nikita ke:ní:w xo:chowa. Mm. Ox ista:k o chi:chi:ltik, neh nikita sayoh ike:span de n' tet ihkó:n, ke:meskia ixwa. Ke:mah. Ixwa tsikitsitsi:n wa:n achi nextik ihkó:n de pe:wa moskaltihtiw ihkó:n we:ia tepitsi:n, a:mo, a:mo semo xoxoktik. A:mo semi. A:mo, a:mo semi. Achi a:ista:k xiwtsi:n, a:ista:k, mm. A:ista:k tepitsi:n wa:n ye:kkwaltsi:n mahma:yeh, ma:pisi:ltik. Yo:n ma:pisi:ltik yehyewaltik ne:n i..., i..., ima:xiwyo. Yo:n yehyewaltsi:n ima:i, i..., ima:xiwyo, yehyewaltik nochi, ke:mah, yehyewaltik. I..., pero a:mo ke:man se: kita mah mopihpilo iteyo. Pané: ka:n, ka:n ke:man se: kita, neh a:mo ke:man nikita, a:mo niki:xmati ixo:chio nió:n iteyo a:mo ke:man nikita. A:mo ke:man tikita. A:mo ke:man nikita, xiwit sah pero a:mo ke:man nikita ne:n teyohtok. Pos yo:n tak no:, no:, no: kikwih eski inalwayo. Tak ke:mah eski pero neh nikakini kitekih sayoh yo:n ikowyotsi:n wa:n ixiwyo iwa:n sah. Ke:mah. A:mo, a:mo, a:mo kwiwitah. A:mo kwiwitah *porque** yo:n komo kwiwitakeh pos se: kitamo:ta ya ne:wi:n. A:mo kwiwitah, sayoh ne: kite:mpostekih sah. Ke:mah, sayoh kite:mpostekih sah. Se: kitamo:ta ya wa:n pos ihkó:n ta:li:xko a:mo, a:mo moskalti:s. Ka:n ika moskaltia. A:mo ke:man se: kitas ihkó:n mah ta:li:xko mah ixwato nehjó:n. Mm, ka:n se: kita kanah. Nochipa se: kita ka:mpa tehtekwa:ko ka:mpa ihkó:n ne:n pata:wak se: tet ompa se: kita paniá:n yehyetok. Mm. *O** ike:span ne:n pepechiwtok yo:n xiwtsi:n wa:n yo:n ka:sá: ika se: tekiti pos no: se:, se: ka:wtiw. Ke:mah. Niman se: kihtowa nika:wati i:n xiwtsi:n *porque** i:n pahti, ne:ch..., nikwiki:w wa:n ne: ika ne:chpahti:skeh oso ika tikpahti:skeh se: kone:tsi:n. Mm. Pos nika:n nikwitiwetsiki:w sah. Mm. Pero komo nochi se: ki..., kwiwita wa:n ne:wí:n se: kitamo:ta pos owih ya para se: kite:mohtinemis yo:n xiwtsi:n. Owih ya. Owih ya. Wan de ke se: kimattok ne: yetok pos sayoh se:, se: 'kwiti a. Owih. Ke:mah. se: 'kwiti a wa:n se: ehko pos de tayowa ya, pos ma:ski tayowa ya se: 'kwiti se: kipe..., kipechtia ya ne:n kone:t. Mm. Wa:n yo:n, yo:n kwali semi. kwali. kwali. kwali pahti. Pos neh yehwa, neh yehwa sah yo:n nikmati de yo:n xiwtsi:n, ne:n, nehjó:n no:, no: te:na:miki. Neh yehwa sah nikmati yo:n te..., teahwach. Ke:mah, pos no: iwki sah neh nikmati, yehwa sah yo:n ... para tein moyowali:to:niah soh yehwa sah yo:n kinta:l..., kinimpechtiah wa:n yehwa sah yo:n. A:mo n'mati ox teisá: pahti, i:pa yehwa sah nikmattok neh. Ke:mah, yehwa sah no:. I:pa yehwa sah. Pos ekintsi:n komo yehwa sah kwali tine:chmakas ne:n moto:ka:i, ne: ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:n tiwa:le:w. Ke:mah, neh ... Ke:mah. Pos neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Pos no: *igual** neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Niwa:le:w San Miguel Tzinacapan.