A:man xite:chnohno:tsa de i:n xo:no:t, *este**, ta:taman xo:no:t nika:wí: onkak, ekinika xite:chnohno:tsa tein i:n xo:no:t tikihtowa pi:xowi ixo:chio, ke:niwki. Mm, yeh ista:k, ista:k, wa:n yo:n kwali se: kehke:wa, komo t'neki timonamakili:s ne:n ie:wayotsi:n, tikchipa:wa. Tikchipa:wa, tika:pachowa *porque** pos ne: wehka:w neh ika nimotekipanoh *por, por eso** niki:xmattok katí:n yeh kwali wa:n katí:n a:mo kwali xo:no:tsi:n. Niki:xmattok xo:no:t de ne: nikihtowa pi:xowi ixo:chio wa:n niki:xmattok tein yo:n a:mo pi:xowi ixo:chio. Neh nikehke:waya wa:n nikchipa:waya, a:mo wel nik..., ata kihtowah kowtsa:la:wiah, a:mo, a:mo niwelia, niweli pero pos *más** kipia chika:walis wa:n ke:meh nisiwa:t pos a:mo niwelik nikowtsa:la:..., entó:s nikchi:waya ma:noh. Ke:mah nikalaki:ti itech a:t para *quince dias**, kaxto:lto:nal a:pachiwtok para niki:xti:ti no: n'machili:ti a ne: ka:mpa ewtok, ke:meh i:n, komo a:mo kipia ok nehjó:n alaktik pos kwali a. Niki:xtia ya, pero komo kipia ok n' alaktik, ompa nika:wa, a:mo niki:xtia. Niki:xtia, nikpa:ka wa:n ke:mah nikwa:tsa wa:n no: nikte:mowa ya ne:n wahkalkowit. Nikte:mowa wahkalkowit wa:n ke:mah nikiwia ne: nota:katsi:n xine:chsoli:s i:n kowit ika *clavos** wa:n nikchihchi:wati se: wahkal. Nikchihchi:wati wahkal, nimonamakili:ti *porque** ti..., tikita ya te:chpolowa teisá: *tococina**, ton tik..., to..., 'tatekiwti:tih, ton tikwa:tih *o** ton titai:tih *o** ton ne:n ika topilwa:n tikintekipano:tih. Kihto:s "we:noh". Niman nikchi:waya *hasta** ahwia:k ok *porque** no: ahwia:ya n' xo:no:t de, de ki:sa itech n' a:t, no: ahwia:k, mahyá: xoko:kahwia:ya, Entó:s nikchi:wa ya yo:n, ke:mah nikchihchi:wa ya wahkal. Nikchihchi:wa ya wahkal wa:n a:ksá: ihkó:n ne:chkalpano:s "Tikchi:wtok wahkal" "Ke:mah nikchihchi:wtok, a:, wa:n ka:nachi ika t'neki" "pos nikneki ne: na:wi tomi:n". Na:wi tomi:n yehwa *cincuenta**, "Nikneki na:wi tomi:n, ke:mah." "Nimitsakas se: .... Nimitsakas tao:l, *o** nimitsaka se: pio *o** nimitsaka se: to:tolin, ika t'pataskeh" "we:noh. Nikwis, ta: nochi nikwis, 'ne:chmakas komohkó:n. Entó:s tikwih a ne:n tikowi..., tikwih ya ne:n tonika titapatah wa:n nikwaltilia wahkal wa:n n'maka ya. Sepa se: kihto:s "xa: t'...., xa: t'namakas se: wahkal, xa: t'pia", "Kanah, a:mo n'pia pero kowit ne: yetok xikihita". "A: pos yehwa i:n x'chihchi:wa, yehwa i:n nikwis, para se:, para se: kaxto:lto:nal". "Pos we:noh nikchi:wati wa:n tikwiki:w". "Tikwis tomi:n *o** tikwis tapatal *o** tikwis tao:l", "Pos neh nochi nikwis". *Porque** nipobre, a:mo ni..., nikpia tonika ne:n nimo..., nimonamakili:ti wa:n nik..., nimotekipano:ti, i:pa yehwa ya ika nitakowtamati. Ne:chmakaskeh se: tapataltsi:n pos neh nikwis , pero de nitahyowi:s, a:mo nitahyowi:s, neh n'chihchi:was wa:n neh nik..., kipia ke nyo:ltos no: iniwa:n ne:n tein kipiah. Tein kipiah, ke:meskia tein *me:dioriquillos**, neh nik..., iniwa:n nyo:ltok wa:n iniwa:n no: nitakwa, no: nitakwa koko:k wa:n no: nitakwa poye:k wa:n no: nitakwa ne:n a:sese:k *porque** ke:yeh *a veces** a:mo nikpia noistaw. Pero, pero ihkó:n tipa..., ihkó:n nipano:k ika nopi:pikone:wa:n nikimpiaya, a:xka:n no: wehweita:tahmeh ya, ke:mah, yehwa:n ya no: koma:mo mokwida:ro:skeh, neh a:mo impo:rtah ne:chitaskeh, *hasta** ihkó:n nikiniwia. Neh a:mo impo... xine:chkwida:ro:ka:n, neh name:chtekipanoh tepitsi:n, ika xo:no:t, mm, ika xo:no:t. Nika:pachowa:ya nik..., kihto:s seki *o** seki ki:satioh *San migueleńos** "Na:nah, a:man ka:n t'pia xo:no:t" "Nikpia yeh" *o** niki:xti:ti ok" "A: pos ke:maniá:n tiki:xti:s" "Pos niki:xti:s ihwa:k i:n, se: ma:kwi:l to:nal, se:, se: chikwe:yi to:nal" "Pos tine:chakas sake:ra e:yi *kilo**" "We:noh" "Ke:ní:w t'neki *kilo**" "Pos nimitsmakas sempowal, nimitsakas ne: sempowal wa:n mahtak, *hasta** nikitas ke:ní:w ki:sati no: *porque** ki:sa telpohpochiktik wa:n ki:sa chi:chi:ltik". Ki:sa chi:chi:ltik tein no: chi:chi:ltik ne:n kwowit wa:n ki:sa ista:k tein no: ista:k kowit, entó:s ika yo:ni nik..., no: n'tahto:ltia:ya, *porque** owih. Niktamo:ta kowit *hasta** kihtowa:ya ne:n a:kin iwa:n nimotekipanowa, nota:tahtsi:n. "Ke:ní:w t'chi:wa tikehe:wa moma:n" "Pos nikehke:wa, niktamo:t kowit" Nikehke:w wa:n nika:pachoh ke:meh nikpiaya se: a:meyal, nikpia ya a:meyaltsi:n, n' ompa nika:pachowa ompa nikpante:milia kowit, ompa ne:.... Ke:meh, a:mo ke:meh ekintsi:n niahkolkohkopiktik, ihwa:k nima:chihchika:wak katka, nikwiti se: tet ihkó:n, sake:ra e:yi wa:n nikta:lilia kowit wa:n n' ompa nikpanta:lilia tet wa:n ompa tatampa nikalakia noxo:no:w. Ihkó:n nika:pachowa:ya, pero niki:xmattok katí:n tein kwali wa:n niki:xmattok katí:n tein a:mo kwaltia xo:no:tsi:n, mm. I:n tein tikihtowa pi:xowi ixo:chio ke:niwki ne:n ixo:chio, żke:ní:w se: ki:xmati? Ista:k, ista:k wa:n ke:meh tio:kowit ixo:chio, ista:k, ista:k. Wa:n i:n tein nimitsilia ne: mahyá: Santísimo i..., ixo:chiotsi:n, yeh chi:chi:ltik. Mm, yeh kwaltsi:n ne: sepa mosemilla:rowa, komo ka:sá: ika titame:wa, ti..., titai:xme:wa para t'ta:li:ti tomatsi:n *o** chili:toh, ompa mi:xkwi. kwaltsi:n mi:xkwi wa:n tein tikwelitas, melaktik kowit pos xika:wa mah moskalti, soh t'ma:xi:ma ihkó:n iyo:lpayo, soh ke moka:wa ya kowtsi:n, ihsiwka moskaltia. *Antes** de se: tahko xiwit, etok a n' xo:no:kowit, se: chikwe:i me:tsti pos xikehke:wa ya, kwaltsi:n tikehke:wa *porque** a:mo we:i, ihko:ko:ntsi:n, mm. Yehwa i:n tein tikihtowa xo:chiowa ke:meh santísimo, yehwa tein teh no: t'to:ka:itia to:nalxo:no:t. Mm, to:nalxo:no:t. To:nalxo:no:t, ke:yeh *porque** iyo:lotsi:n ke:meh to:naltsi:n, komoke yo:n xo:chitsí:n mahsi to:naltsi:n, mm. Wa:n no:, no: *este**, no: mahsi ke:meh santísismo *o** ke:yeh ihkó:n t'to:ka:itia. Ke:mah, pos sayoh *porque** pos tak mah nikihto ka:n nikmati ke:ní:w nikilwi:s pero nikilwia santísimo *porque** niyo:lo:tsi:n malakachtsi:n. Yehwa ya to:nalx..., to:nalxo:no:t. Wa:n kow..., ke:meskia kowxo:no:t pos yehwa ya tein yo:n a:mo xo:chiowa, we:noh xo:chiowa, pero pi:xowi ixo:chiotsi:n *parejo**. Moka:wa ne: kowtsi:n, kowit a sah, kowit a sah, mm. Wa:n tepe:xo:no:t yeh no:, yeh pos ne: wa:n tein ohohte:noh moke..., moketsa yeh no: xo:chiowa wa:n no: mochi:wa *ramitas** pero a:mo servi:rowa tei, mm, a:mo n'mati ox yehwa i:n *seńor**, se: *viaje** nikahsito nika:n Sierrako tani, kitektokeh yehwa yo:n xiwit wa:n pe:wkeh ne:chtahtaniah, pe:wkeh ne:ch..., ne:ch..., nochi kichi:wah ke:ní:w, para toni, de para toni mokwi, para toni servi:rowa, pero a:mo yehwa xo:no:t tein kwahkwali, yehwa kowtahxo:no:t. Mm, *porque** komo tikehke:wa, ehke:wi, ehke:wi pero sehseni:x moka:wtiw, moka:wtiw ike:sko kowit xo:no:t tein *mero** servi:ro:skia ya moka:wtiw ike:span kowit. A:mo senehke:wi wa:n ne:n kowxo:..., ne:n to:nalxo:no:t wa:n yehwa ya tein ista:k pi:xowi ixo:chiotsi:n, yeh ke:meh tikehke:was, senehke:wi. Senehke:wi *a ver** ka:ni tamiti, *hasta ipunta o** tahko ehke:witi pos senehke:wi, a:mo kanah i:xkopi:ni, mm. I:n to:nalxo:no:t tikihtowa ke:meh to:nal ne:n ixo:chio, żKe:niwki tapaloh xo:chit? Ka:n teh *más** kipia, ka:n teh *más** kipia de *icolor**, i:pa nex..., ke:meskia nextik sah. Mm, nextik sah ke:meh tahsoltsi:n sah, tahsol, tahsolsti:n sah, a:mo teh kipia *color** sayoh *porque** yo:n kwaltsi:n moyewalowa n' ite:noh, yehwa yo:ni mono:tsa to:nalxo:no:t, mm. To:nalxo:no:t komo se: kehke:wa i:ksá: no: ki:sa *este** ista:k wa:n chi:chi:ltik xo:no:t *o** i:pa se: taman sah. Ne: oksé: tein chi:chi:ltik ki:sa wa:n oksé: tein semi ista:k nikihtowa. Tein semi ista:k yehwa tein yo:n sempi:xowi ixo:chio wa:n tein ki:sa chi:chi:ltik yehwa tein ne:n to:nalxo:no:t, no: ki:sa chi:chi:ltik, mm. Wa:n i:n *este** teh t'to:ka:itia kowxo:no:t, kati:ni ne:n, ke:niwki ne:n ixo:chiotsi:n. Ista:k, kowxo:no:t, ista:k, ista:k pero yeh mahyá: sayoh ompa ihkwí:n moma:xahkalowa, ompa sah. Ompa moma:xahkalowa wa:n tami..., tamiposo:ni, ompa pi:xowi, mm, ompa pi:xowi a. No: se: xo:no:t i:n tehwa:tsi:n t'to:ka:itia ma:pisi:ltik żKe:niwki i:n xo:no:t?. Ma:pisi:ltik, ma:pisi:ltik wa:n ne: nankinekih nikwa:lkwi *muestra**, nankinekih nikwa:lkwi *muestra** yehwa ma..., ma:pisi:ltik wa:n a:mo servi:rowa tei. Mm, ta:ká:n t'neki t'chi:was se: *corral** sah pos *corral** sah, a:mo teh servi:rowa, mm, t'neki t'chi:was mokow para tichichino:s sah, yehwa sah, pero soh para t'chichino:s sah, a:mo teh servi:rowa kowtsi:n. I:n no: we:ikowit mochi:wa. A:mo wehwei, a:mo wehwei semi, semi, semi we:i, ihko:ntsi:n. Ihko:ntsi:n kowtsí:n pero ima:tsitsi:n yehyewaltik, mm. żWa:n ixo:chio? Nikwa:l..., ixo:chio yehwa ya nimitsilia ista:k pero mahyá: moxe:lowa sah. Mahyá: moxe:lowa sah wa:n i:n okseki yeh no: *igual**, no: moxe:lowa sah wa:n ke:mah pe:wa ya, *de una vez** tamiposo:ni a, ke:mah, pi:xowi a, yehwa tein ne:n servi:rowa ista:kxo:no:t, mm. Ista:kxo:no:t *porque** ista:k ixo:chio wa:n ne:n to:nalxo:no:t *porque** yehwa ya tein yo:n nikihtowa mochi:wa ixo:chiotsi:n ke:meh to:naltsi:n, mm. Yehwa servi:rowa para wahkal, servi:rowa para ne: para mekapal kichi:wayah, ne: nota:tahtsi:n weli ok mekapal de xo:no:t. Mm, *porque** kine:xtilih ne:n no..., ka:mpa nimoskaltih se: ta:tah, kine:xtilih wa:n no: welik wa:n neh, *hasta** neh no: niktehtekia, nikteki de se: ihkó:n xo:no:t, nikwia de nika:n wa:n para i:n, para ne: ki:sas se: mekapal, ki:sas se: mekapal wa:n n'chi:wa ya nik..., nikpu:ntahihilpia wa:n tein *mero** tatahko moka:wa ihkó:n, a:mo nikilpia wa:n nika:n seko po:wtok, seko no: powtok. Seko nikwi kaxto:lose: wa:n seko nikwi kaxto:l sah, wa:n ke:mah nikilpilia ya noseńortsi:n, ne:pa nikilp..., nikta:lilia, nikili:s nikta:lih o:me, o..., pa..., sa..., o:me kwa:it. Niktsahtsaya:n wa:n ne:pa n'ta:lih ya. "żAhsitok a?" "ke:mah, ahsitok a. Seko n'ta:lih kaxto:lose: wa:n seko n'ta:lih kaxto:l, entó:s yo:n kichihchi:wa ya yeh, kipe:waltia ya, *o bien** i:ksá: we:li, a:mo wel tik..., kichi:wa to:naya:n, kichi:wa ke:meh i:n yowak, ehko mota..., motamaka wa:n ke:mah yowi a ne: ki..., kitekpa:na ya itech se: tarritoh ihko:ntsi:n, ohtat. Mahyá: tahmolotsi:n pero ohtat, ihkó:n. Wa:n tikpa:na wa:n de ompa kitekpa:na ne: ke:mah kipe:waltia ya tein tatahko, ka:mpa kaxto:lose: yehwa achto kipano:ltia paniá:n wa:n ka:mpa kaxto:l yehwa panowa tatampa. Para ke:mah kitohtokatiw a, kitohtokatiw a, kikru:kruza:rohtiw a ihkó:n *hasta** mochi:wa kwa:it ihko:ntsi:n sah. Mm, para kwaltsi:n ika se: tamama, ekintsi:n a:mo kichi:wa *porque** pos igual ke:meh *ivista** a:mo ahsi ok. Ke:mah, a:mo, a:mo tak sanké:n tati:tah pero kipia *setenta y....**. I:n junio kita:lih e:yi powal wa:n .... E:yi powal wa:n .... E:yi powal wa:n ma:kwil xiwit kikalakih ya, mm. Eyi powal, e:yi powal, e:yi powal, e:yi powal wa:n mahtak, [ko]moke, e:yi powal wa:n .... Komoke kita:lih e:yi powal wa:n mahtak, ika sepa se: *cinco ańos** kalakih ya, mm. Ke:mah, kikwik, yowi a para ne:, para junio sepa 'kwiti ne: e:yi powal wa:n .... e:yi powal wa:n mahtaktio:se: xiwit, kalaki:ti sepa, mm, ta ata a:man [soh *ivista**] a:mo ahsi ok *por eso** ekintsi:n a:mo kichi:wa ok, pero wahkal kwali kichi:was ok. Wahkal *hasta** neh kwali n'chi:wa, mm, n'chi:wa wahkal wa:n pero ekintsi:n nikwi yo:n tein ne: Cuetzalan monamaka *hilo** ya *porque** a:mo wel nikehke:wa xo:no:t wa:n a:man pi:pil a:mo para xikinawati mah mitsehke:wili:ka:n xo:no:t para tikchi:wati, ekintsi:n a:mo kineki. "A: pos kanah, ne:chkokowa, neh ne:chkokowa noma:i" komo nipanoli:n *o** nipanoli:n. Neh nimosemakaya ma:ski mah nima:oli:ni, mah nipanoli:ni, konta:l de para nitakwa:s kwali. Mm, pero yehwa ika nimotekipano xo:no:tsi:n, *primero Dios, hasta** ihkó:n ninentikah, mm. I:n tein ta:taman *este** xo:no:..., xo:no:kowit tite:chtapowih. ixo:no:yo sah i:pa se: kikwi, ixiwyo a:mo teh, a:mo teh kwaltia pahti oso ihkó:n. Ke:mah, pahti ne:n ista:k, ista:kxo:no:t ke:mah, [iksá] pero pos yo:n de siwa:meh, de siwa:meh, mm. kwali tite:chtapowi:s ke:ní:w kichi:wah wa:n .... Pos ne:, neli ne:chtapohpolwi, yo:n neh nikwi komo se: siwa:t ke a:mo wel mo..., moalivia:rowa ika se: kone:t, entó:s nikwiti ne: na:wi ima:i, iselo. Na:wi ima:i iselo wa:n ma:xakwalowa wa:n ika se:, se: traguito de a:t. Nikma:xakwalowa kwaltsi:n, kwaltsi:n n'ma:xakwalowa, yeh ke:mah mochi:wa mahyá:, ika ya xo:no:alak wa:n ke:mah nikma:pa:tska wa:n niktsetselowa ika tilmah wa:n nikmaka kokoxkeh. A:... ika se: tepitsi:n, se: mahtakti *minuto**, ke:mah weli ehko ya kone:t. *O** koma:mo wel ne: .... Koma:mo wel pahti ika ne: n' i..., n' iwi:kal yehwa no: n'maka, ixi:k, ipa..., [ko]moke ne: yo:n tehwa:n tikwa:lkwih se:, se: malakachtsi:n ihkó:n de tiehkoh ya. Ta:ká:n a:mo ke:man tikita pero neh sake:ra nimitsilihtok. Tikwa:lkwih de tomomá:n, tein ka:mpa timoskaltiah, tomomá:n itech pepechiwtok ne:n, ne:n n' ixi:k, pepechiwtok pero nika:n i:n tate:mohtok toni no..., toni no..., toni *alimento** tikwahtok. Ton *alimento** tiki..., ne: tikwah, tein tikwahtok *alimento** a:mo mo..., a:mo teh mits..., a:mo tehwa mitsrendi:ro:ti, kirendi:ro:ti nehjó:n nehjó:n pili. Pero yehwa ika tatila:ntok, pero koma:mo ehke:wik wa:n tikpahpachoh ya, nochi tikchi:wilih ya nika:n i:n, a:mo wa:n a:mo ehke:wi, yehwa tikwitiwetsiti wa:n tikma:xakwalowa ihsiwkatsi:n wa:n tikmaka ya. Mah tai, tiktsetselowa ika tilmah wa:n t'maka mah tai. Yehwa, *santo remedio** nehjó:n xiwit, para pilxi:k tikihtowa ika wetsi, ke:mah. Ke:mah t'maka ya, ki..., tikmaka ya ne: kokoxkeh wa:n ke:mah sepa ihkó:n ompa tikema:nia ya, tikema:nia ya, mm. Tikwi:ka ne:, tikwi:ka nika:n i:n, ihkó:n. Mahyá: machi:yo:t se: kichi:wa para komo tapetskowa ya, tikmachili:s a no:, ne:pa ka:mpa yetoya a:mo tei ok, yahki, yowi a para ne:, ke:mah, yehwa yo:n ika pahti. Wa:n i:n, i:pa se: .... Yo:n i:pa, i:pa se:sah, okseki xo:no:t a:mo teh kwaltia ixiwyo. Pos neh n'mattok i:pa yehwa sah, i:pa yehwa sah *porque** pos neli yehwa sah se: kinimaka, mm. A:mo teh *mas** kwaltia *porque** ke:meh, a:mo nikihto:s ne: ke:ní:w, eske *porque** kipia semi n'..., mo..., alaktik, mm, *por eso** niman kina:miki nehjó:n kokoxkeh, mm. Se: kita..., se: kimaka pos wa:n tikpahpachowa wa:n ne: tik..., *cuando** tentapepeh..., tahtapestkowa ya ka:mpa yo:n te:mpilkak, pos yowi a para kalampa, mm. Wa:n semi te:mach yo:n para mah a:mo wetsi, kipia ke wetsis, se: kaxto:l *minuto** koma:mo tikihyowi wa:n a:mo westi, ihsiwkatsi:n xikwiti, te:mohtiwetsi wa:n xikwiti wa:n x'makas kokoxkeh, ke:mah t'pahpachowa ya. Mm, pero komo tapetskowa ika ne:n *aceite**, tixakwalowa n' *aceite, 'xakwalowa wa:n komo, a:mo teh, a:mo teh kina:miki pos yehwa ya xiwit. *Porque** xiwit ahsi itech *icuerpo**, yeh ahsi itech n', *icuerpo, porque** tai wa:n *aceite** yeh sayoh pos paniá:n t'ta:lihtok, paniá:n. Ikowyo xo:no:kowit, żToni kwali se: kikwi? Pos ikowyotsi:n sake:ra para tikchichino:s a, ehe, para t'chichino:s a, tikwa..., wahwa:ki kwaltsi:n wa:n tikchichinowa para *mocos...,** motikote:noh ya, ke:mah, komo toma:wak pos kitapa:nah no:. Komo pitsa:wak pos soh 'te:tehteki wa:n tikta:lia ya tikote:noh, ehe. A:man xite:chili ne: moto:ka:i. A: si, María Ocotlán Fermín Cabrera, ninemi Xaltipan. Nikpia e:yi powal wa:n chiko:me xiwit, ninemi Limontakxitan, mm.