*Bueno** pos a:xka:n *que** sepa nika:n timoitah ni..., nikneki nimitstahtani:s ox ka:nachi taman tiki:xmattok de kwitakowit. Ne:, sake:ra se: oso o:me oso e:yi taman tiki:xmati n' kwitakowit. A:, tik... ¿Ke:yeh, ke:yeh n' kiliah kwitakowit *o** toni n' kichi:wiliah *o** teihsá: kipia yo:n kwitakowit? Pos semi kwaltsi:n ke:meh nika:n timona:mikih itech i:n ohti tine:chtahtania, nika:n timona:miktinemih, sepa nika:wí:n timoahsikeh pos semi kwali a kox tine:ch..., tine:chilia kox niki:xmati yo:n kwitakowit, ka:nachi taman. Nehwa niki:xmattok o:me taman. Se: taman ne:n de n' ista:k, kwa:ltsi:n no: ye:kahwiya:k n' ixo:chio, ista:k, wa:n ikowyo nochi kwaltsi:n ma:ahalaxtik, wa:n a:mo no:..., wehkapania tepitsi:n wa:n kipia n' i..., ixo:chio wa:n iteyo ohololtik, ihista:k, wa:n oksé: taman no: niki:xmati ne:n ti:ltikkwitakowit kiliah. No: kwaltsi:n ma:tihti:ltik n' i..., n' ikowyo e:wa wa:n achi de moskaltihtiw ne:n iitsmol nochi tihti:ltik n' iyo:lselo. *hasta** ahko nochi n' ikowyo. Wa:n yo:n mochi:wa seki n' iteyo ihkó:n no: tihtilti:k pero a:mo se: kimati ne:n..., mopihpilowa no:. ke:masá: se: kita. Pero a:mo nochipa ne:n se: kita. Wa:n yo:n kwali ni..., nijó:n xiwit de n..., kwitakowit de n' ti:ltik, para nochi n' tanechiko:lxiwit kichi:wah, pero yo:n no: kwali para yo:n netati:l kiliah. Xa: no: tikmattok, kih..., kihtowah kima:nelowah nochi xiwtsitsí:n. I:n xiwtsitsí:n yehwa yo:n tikiliah tanechiko:lxiwit ne:n ki..., kikwitih, wa:n chakayxiwit wa:n yo:n ma:ta:nkehxiwit, ma:lta:ntsi:n, nochi ne:n xiwtsí:n, ne:n o:mekilit, teahwach, nochi ne:n inalwayo de ne:n *isemilla** pi:na:wits, tehtsonkilit nochi yo:n itech tepe:tah yo:n mota:lia yo:n tsi:tsika:s, yo:n tsikitsi:n yo:n witsyoh, entó:s nochi kima:nelowah iwa:n ti:ltikkwitaxiwit, wa:n semi kwali ika kina:ltiah n' kone:meh *porque** nijó:n netati:l ne:n tatatiwih ihkó:n ne:n kone:meh wa:n ke:meh eskia tatah. Wa:n ika yo:n kina:ltiah wa:n tsikitsi:n kintai:ltiah wa:n pahti, pero miak *por eso** kiliah tanechiko:lxiwit. Pero miak, miak xiwtsitsí:n nijó:n nochi ne:n xiwtsitsí:n para kinna:miki ne:n kone:meh. Nijó:n semi kwali yo:n ti:ltikkwitaxiwit. Wa:n oksé: a:mo nikmati xa: no: kima:nelowah wa:n yo:n de n' ista:k. *Pero más** kikwih yehwa nijí:n ti:ltikkwitaxiwit, ka:s ika *hasta** kka:wtokeh nijó:n, nijó:n xiwtsí:n, nijó:n kowtsí:n *porque** no: semi kwali. Entó:s yehwa nochi ika kima:nelowah miak xiwtsitsí:n, miak a:mo sayoh yehwa. okotsokowxiwit wa:n yehwa yo:n name:chilwih chakayxiwit wa:n ma:ta:nkehxiwit wa:n yo:n pi:na:wits, teahwach, yehwa ne:n ma:lta:ntsi:n, wa:n okseki xiwit, yehwa n' tsi:tsika:s wa:n o:mekilit, miak n' ika tanechikowah, *antes** yehwa ika kimpahtia:yah n' kone:meh, *porque** yo:n netati:l ka:mpa ne:wí:n kita:liah n' intilmahtsi:n ne:n kone:meh oso tapa:kah ne:wí:n wa:n oksé: motapa:kih, pos kinchi:wilia ne:n *mal** ne:n kone:meh. Yo:n yehwa yo:n kinkwih ke:meh eskia yo:n tatatiuweh, yehyewaltatah ihkó:n chi:chi:le:wi wa:n tihti:le:wi. Teh no: kintsi:n tine:ch..., kwali tine:chilis xa: kachi tikmattok de nejí:n ti:ltikkwitat..., kowit, sake:ra ka:nachi tiki:xmati, neh niki:xmattok sayoh o:me. *Bueno** pos neh nikitani ne:n kwitakowit, onkak ne:n kwitakowit yo:n ista:k ixo:chio wa:n ista:k n' imetskowyo, a:mo semi wehkapania. wa:n yo:n ok..., semi ahwiya:k n' ixo:chio. Wa:n *cuando** ne: tamixo:chiowa pos teyowa, ista:k no: n' iteyo mopahpampilowa. Wa:n nejó:n yo:n ne:n seki ne:n kwitakowit yo:n ki..., tehwa:n tikiliah ti:ltikkwitakowit pero a:mo ti:ltik sanoke *morado** n' ikowyo, *hasta** ikechtan nochi *morado**. Yehwa yo:n kiliah ti:ltikkwitakowit wa:n no: t'te:kakiliah *que**pahti**. Wa:n nejó:n onkak seki ne:n kwitakowit, ne: kowtahpa wehweikowit mochi:wa ata. Wa:n no: yemaxtik yo:n a:mo, a:mo takwa:..., a:mo, mahyá: a:mo kowit, mahyá: a:mat sah tetekwiniwtok, se: kitsonteki ye:kemaxtsí:n yo:n kowit. A:mo takwa:wak, yema:nik. Yeh wehwei moch..., wehwei mochi:wa wa:n ima:y de kwitakowit ata, se: kita ne:n wehkapantik n' kowit mochi:wa, te..., tomaktik, pero we:i, ne: kowtahpa mochi:wa yo:n. nikahkwí:n a:mo ke:man se: kita, a:mo ke:man se: kita wa:n seki kiliah kwitakowit ata yo:n itskwimeh ne: ki..., *cuando** moxwitiah kikwah. Mochi:wa ohte:n yo:n xiwtsí:n wa:n pané: ye:k..., n' ikowyo moskaltia pitsaktik sah, wa:n a:mo semi wehkapania yo:n, yo:n xiwit wa:n ixo:chio a:mo nikta:lia *cuidado** ke:niwki pero n' iteyo kipia wa:n komohkó:n yo:n ts..., moxwitih itskwinti, se: kwi:ka kowtah se: kita ne: kihihnekwi yo:n xiwit wa:n pe:wa kitso:tsonkwahkwa n' ima:y, kikwa sake:ra o:me oso e:yi ima:y pero kkwahtiwetsi, kitso:tsonkwahtiwetsi wa:n ke:mah yowi a. Wa:n yo:n kit pahti para nexwitil n' itskwimeh Yehwa yo:n kiliah no: kwitakowit para its..., itskwinti para mopahtia. Ke:mah, wa:n pos yo:n xiwit tamantik sah *porque** N..., no: taman. nochi kipia xa:l ne:n itech n' ikowyo wa:n ima:tampa i..., xiwit nochi kipia ne:n xa:l. A:mo semi wehkapania, *por eso** kikwah xiwit. Ma..., a:, ihkwi:ntsi:n sah mochi:wa ihkwí:n xiwit sah pero pero ma:..., ma:..., ma:xa:lyoh wa:n iteyo no: kipia n' iyo:la:n mota:lia, ikechtan ya mota:lia n' iteyo o:me, e:yi wa:n tikma:tekis pero mok..., moka:wa moma:mo xa:l nochi, nochi xa:lyoh i:n xiwit. Ke:mah, komo tiktek xiwit nochi moma:ko moka:wa xa:l. Ke:meh eskia xa:l, xa:ltik. A:t ke:yeh yo:n, ka:ni kikwi yo:n xa:l, ox i:pa itech wi:tsa oso mati ke:ní:w yo:n. Yehwa no: nikixmati *que** no: kiliah kwitakowit, itskwinti im..., ika mopahtia para nexwitil. Ke:mah, yehwa yo:n niki:xmattok *casi** ne: *como que** na:wi taman kwi..., kwitakowit. Se: taman yehwa yo:n itskwinti mopahtia wa:n se: taman ne:n ti:ltikkwitakowit wa:n se: taman ne: we:ikowtah mochi:wa tihti..., yo:n kwitakowit ista:k wa:n se: taman ista:kkwitakowit. Na:wi taman. Na:wi taman kwitakowit. Se: taman sah, yo:n se: taman niki:xmati. Wa:n y..., wa:n yo:n ne:n ti:ltikkwitakowit ne:n se: tama:n sah no: tiki:xmattok, se: tama:n. Se: taman sah wa:n yehwa sah yo:n niki:xmattok. Pos... kwaltsi:n ke:meh nika:n tine:chilihtok wa:n nika:n tine:chilih itech nijí:n ohti timonohno:tstokeh pos nochi timoliah katí:n kwali, de n' ti:ltikkowit, ki..., ti:ltikkwitakowit, katí:n de n' ista:k, ka:nachi ne:n ni..., nikwelitak *porque** tine:chilia *que** na:wi tama:n tiki:xmattok. De ne:wí:n kowtah no: se: ki..., ne: oksé: kowit pero yo:n a:mo kwaltia. Wa:n sepa n' oksé: tikihtowa kwaltia para ne:n itskwintsitsí:n ne: mopahtiah. Ke:mah. Pos yo:n kwaltsi:n, no: seki a:mo tikmatih. A:mo tikmatih kox kwali nijó:n pero komohkó:n *de que** kwali se: kkwiti:w wa:n kwali se: kitekis ke:masá: wa:n se: ki:nmakas n' itskwimeh. Pero komohkó:n yehwa:n *mismo** mo..., motekiliah sah. Wa:n i:n a:mo se: kimati ki:ní:n kimatih kox kinna:mikis nijó:n pahti, yo:n xiwtsí:n. Yehwa *mismo** mote:moliah wa:n mo..., kikwa:tih ka:mpa ionkaya:n wa:n mopahtiah. Pos kihnekwih wa:n kihnekwih tak ke:meh taman sah n' ahwiya:k, yehwa:n kikwah ya. Pero neli ki..., achto kima:ihnekwih para kikwah n' itskwimeh. Wa:n komo a:mo kahsikeh yo:n xiwit, kikwah s..., sakat, sakat kikwahtinemih e..., wa:n komo tikitak kikwahtok eski moxwitih motskwin, ompa se: kimati moxwitih. Ke:mah mihso:ta, kkampeya:wati nehkwí:n ne:n..., sakat n' kichi:wa. Ke:mah wa:n... Ke:mah, sakat wa:n... wa:n pos kite:mowa yehwa yo:n xiwit, komo ahsik yehwa *importa** kikwa sakat, *importa** mopahti:s n' itskwintsí:n, ta i..., ma:ski itskwimeh pero yehwa:n mopahtiah, kimattokeh toni, toni m' pahti kinina:mikis. Pos seki sakat nik..., neh nikita no: para yo:n itskwintsí:n de moxwitiah yo:n ne: to:chsakat kiliah, seki ista:k, ihista:k n' ixo:chiyo. Ke:mah. Ke:mah. Nijo:n de moskaltia yo:n a:mo semi wehkapania. Pos no: ke:masá: nikitak neh nijí:n kwitakowit ihkó:n de ne:wí:n kowtah, pos kwaltia, pero yo:n semi wehkapa:ntik, xa: ke:masá: nikita ihkó:n. Wehkapantik. Ke:mah. Pero neh nikmattok yehwa ne:n se: sah para i:n de n..., kikwih ke:mansá: para se: mopahtia *o** se: kimpahtia kone:meh, Ke:mah. kinmakah kone:meh, ika kina:ltiah pos yehwa i:n se: taman xiwit, a:mo n'mati de n' o:me:n, de n' yo:n de n' ista:k wa:n oksé: de n' ti:ltik, xa: kise:nma:nelowah. Xa:, xa: *de repente, porque** neli yo:n, yo:n seki telahwiya:k n' ixo:chio de n' ista:kkwitakowit. Telahwiya:k. Ahwiya:k nijó:n wa:n kwaltsi:n ne:n kwitakowit Telahwiya:k. de itsi:ntan pe:wa ne:n ti:ltik achi *morado** wa:n nochi n' iyo:lselo nochi kwaltsi:n tihti:ltik *de morado**. Ke:mah, nochi. Nochi n' ikwa:pan, nochi ne:n i..., n' ikowyo, n' imahma:yo. Nochi. Nochi kwaltsi:n ne: ki..., kipia wa:n *siempre** ka:ns ika se: kita ma:ski kaltsi:ntan seki kka:wtokeh. kka:wtokeh *porque** ki..., ne: kimattokeh *que** nijó:n kwali nijó:n pahti. Ke:mah. Ke:mah, pahti yo:n. Ke:mah, t'te:kakiliah. No: pahti, xa: no: tik..., xa: no: tikmattos para nijó:n kokolis de, de n..., netati:l. Tte:kakiliah neli pahti yo:n. Masá: tikitayah n' kone:meh yehwa:n ne: ma:s kinwi:kayah ne: kinwi:kaskiah tapahti:lo:ya:n pero i:pa a:mo kinina:mikis, nijó:n *siempre** moneki nijó:n xiwtsitsí:n *por eso** kiliah tanechiko:lxiwit, miak xiwtsitsí:n kite:mowah wa:n miak a:mo tikmatih, Ke:mah. mi..., miak a:mo tikmatih, we:ipe:wah n' kone:meh *porque** tehwa:n a:mo tikmatih nijó:n katí:n xiwit te:chna:mikis Ke:mah. wa:n seki tikmattokeh *de que** ke:meh i:n pos timotapowiah pos kwali no: tikwiti:w ne: xiwit *o** timoli:skeh xte:chkwi:li:ti i:n xiwit wa:n kwaltsi:n. Neh kintsi:n tine:chilihtok, neh a:mo nikmatia para n..., ne:n n' itskwimeh mopahtiah pos kwaltsi:n no:, kwaltsi:n timo..., timotapowiah wa:n timonohno:tsah *Que bueno** ke:meh nochipa ay timona:miktinemih itech nijí:n ohti, pos nochi timomakah *cuenta** ki:ní:n para se: *hasta** se: yeh se: mopahti:s oso para itskwintsitsí:n nochi nochi kwaltia. Ke:mah. Wa:n yehwa:n seki tokni:wa:n a:mo nochi, a:mo nochi kimatih wa:n a:mo se: kimati wa:n ekintsi:n pos tikmattiuweh ya no:. Se: kimati, mah se: motapowi. Mah se: motapowi kwaltsi:n. Ke:mah. Ke:mah. Pos yehwa sah ne: nimitstahtania:ya wa:n miak tasohka:matik wa:n sayoh 'ne:chili moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:wa. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Neh no: nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n no: niwa:le:wak ompa ne: San Miguel A:, *bueno**. Tzinacapan.