Pos no: kwali tine:chili:s ne:n tahchino:lxo:chit, kwali tine:chili:s ka:n onkak. A: yo:n xiwit, yo:n ixo:chio, ixo:chio tepitsi:n *morado**. I:n ke:ní:w ox kostik *o** chi:chi:ltik. Ke:meh yo:n te:ntsonxo:chit ixo:chio. Soh ke pisi:ltik, a:mo se: kita ke:niwki ixo:chio ox yohyowaltik *o** ke:ní:w, a:mo niki:xmati ke:niwki, nikitani sah, pisi:ltik, a:mo wel se: kiye:kita, pisi:ltsi:n ixo:chio. Wa:n nehjó:n telwehkapantia mochi:wa tel..., se:, se: *cuarta** sah de wehkapan mochi:wa, se: ihkó:n sah de wehkapan, ompa sah mota:lia wa:n ke:mah moxo:chio:tia iyo:la:n. Tsikitsitsi:n. Wa:n ompa ki:sa xo:chitsi:n, ihkwi:ntsi:n mochi:wa xo:chitsi:n, wa:n yo:n toyaxtik no:, toyaxtik ma:ihkwi..., kwa..., kwaltsi:n yemaxtsi:n wa:n its..., ikowyo pitsaktsitsi:n. Wa:n ima:xiwyo, ima:xiwyo pisi:ltik, ye:kpisi:ltik ima:xiwyo, ompa mokehketsa ka:mpa, ka:mpa ima:kowyo mokehketsa ixiwyotsi:n, yo:n pisi:ltsitsi:n wa:n yehwa yo:n nehjó:n tikiliah nehjó:n ta:lokoxo:chit. Miak taman kito:ka..., seki kito:ka:itiah ne:n tahchino:lxo:chit. Ne:si kito:ka:itiah ta:lol..., Pero tehwa:n tikiliah ta:lokoxo:chit *porque** ahwia:k ke:meh, mahsi n' o..., okocho:kil, mahsi yo:n, mahsi yo:n pahti ata kinamakah ne: Cuesalan. Ahwia:k kwaltsi:n. Wa:n seki kiliah pané: *mentolato** ox, de ahwia:k. O:me taman kipia, o:me taman ito:ka:i, te:..., tah..., tahchino:lxo:chit wa:n tiki:xmati ta:lokoxo:chit. Pos wa:n yo:n no: tak de o:me taman se: kito:ka:itia *porque** ne: ta:lolo:lxo:chit tehwa:n tikiliah. Yo:n o:me taman kih..., ke:mah wa:n kwaltsi:n ma:toyaxtik wa:n ma:pisi:ltsi:n yo:n xiwtsi:n. Pos yehwa yo:n, de o:me taman tik..., no: tikiliah ne: ta:lolo:lxo:chit. Wa:n semi ahwia:k, inalwayo ye:kahwixtik inalwayo wa:n yehwa yo:n kihtowah no:, no: pahti pero a:mo pahti para kokolis sanoke pahti para ke:meh yo:n, nehjó:n kwa:takwa:wkeh ne:n pi:pilmeh *o** tein yo:n achto pos tein tokni:wa:n ke mona:mikti:tih tel..., tel..., motelnekia tai:skeh yehwa yo:n para momachti:tih ya ne:n tio:tahto:l para mona:mikti:skeh kinimachtia:ya a:kin ne:n tamachtia ne:n tio:tahto:l pos yehwa tanawatia mah ki..., mah kintai:lti:ka:n inta:tahwa:n tein mo..., mona:miktia, mona:mikti:tih pi:pilmeh. Ihwa:k achto, ke:mah, telimpo:rtah mona:mikti:s, a:mo kwi:kas sah, kwi:kas sah wa:n sepa ka:was, a:mo. ihwa:k para kwi:kas se: ta:kat se: siwa:t, achto motio:chi:waskeh para kwi:kas. Ke:mah. Wa:n no: ikwi de e:wa ne: *palacio** mo..., ompa kininihkwilowa ne:n tekiwah ne:n totayeka:nka:w, ahsi ima:ko ne:n tio:pixka:t para s..., para nehjó:n, yeh kinina:miktia ya. Wa:n ne: se: yeh ki..., tahkwilowa para, para yo:n kikwi yo:n siwa:t, a:mo a:wil, welis sepa ki..., sepa ki..., kwi:kati wa:n sepa kika:wati, ompa ne:pa komo kika:wa pos kitatsakwi:lti:s ne:n tekiwah. Kipale:wia ika ika, ika yo:n, ika tokni:wa:n seki, komo se: siwa:t mona:mikti:sneki impo:rtah kitati tekiwah para mah ki..., ompa mah kia:mai:xta:li de ke kimaka yo:n siwa:pil *o** isiwa:w a *o** ita:kaw ya. Komo teisá: onkak kwehmol pos moka:waskeh pero kitatsakwi:li:skeh ta:kat *o** siwa:t kitatsakwi:lti:skeh iwki katka yo:n ihwa:k yo:n *tiempo** wa:n ihwa:k neli a:mo moka:wayah *porque** kimowilia:yah wa:n tamohka:tokayah tokni:wa:n kintatsakwi:ltia:yah. Kinki:tskia:yah. Ekintsi:n ka:ni ok tats..., mohka:..., ekintsi:n tekiwah a:mo kimohka:tokah, ekintsi:n kachi kimatih pi:pilmeh ke a:mo tekiwah. Motahta:liah sah *porque** kimohmowti:ti ne: kitehteliksati. Ekintsi:n mopatak nochi yo:n, mopatak a yo:n tanemili:lis. *Casi** mowiah. Wa:n neli ke:meh i:n tein pano:k a ne: mo..., moihkwilohkeh ya ne: we:ikaltampa iwa:n tekiwah pos panowah iwa:n tio:pixka:t a wa:n ne: tio:pix kininawatia i:n to:nal timona:mikti:s, xmomachti ne:n tio:tahto:l wa:n tiwi:tsa nimitstatsi:ntoki:s para timona:mikti:ti. Pos para weliah yehwa yo:n tai:yah kit yo:n, yo:n ne:, ne: tikiliah ta:l, ta:lokoxo:chit oso tahchino:lxo:chit. Ta:lolo:lxo:chit. Yehwa nehjó:n, yehwa yo:n kintai:ltia:yah para kintawilia pero a:mo kelka:wayah tein kinimachtia:h tio:tahto:lmeh ya:s iwa:n tio:pixka:t ki..., nochi kitomiliah toni ki..., kilwi..., kitahtania toni kihto:sneki wa:n yehwa yo:n kitahto:ltia ne:n tio:tahto:l kinin..., kinimachtiah, a:mo kelka:wah ok. Pos yehwa yo:n kwali yo:n xo:chit. Yo:n, yo:n kintawilia:ya kit yo:n, pahti no:. A:, yo:n ke:meskia no: pahti. Ke:mah yehwa yo:n pahti, a:mo pahti para to..., a:mo pahti para toto:nik, a:mo pahti para teisá: ihkó:n se: itson, *porque** ihkó:n ... ... Porque yo:n para se: kikwis tanemili:lis kachi, para a:mo se: talka:was kit yo:n. Para kelna:mikis ke:ní:w kihto:ti, ke:ní:w kina:nkili:ti ne:n tio:pixka:t. Mm, para kelna:mikis, ke:mah, yehwa yo:ni. Ke:mah, yehwa yo:ni. Pos kwaltsi:n no: neh no: nik..., niki:xmattok, a:mo semi wehkapantia nehjó:n olo:lxo:chit wa:n ... Mm. Pos a:it ke:yeh kiliah yo:n ta:olo:lxo:chit, ta: pos kikwihkwi n' ta:ltsi:n oso ke:ní:w *porque** yo:n a:mo, a:mo wehkapantia ihkó:n. Ke:mah. N' ikehke:span ne: e:wi ne:n ixiwyotsi:n ihkó:n, ihkó:n de ma:we:weyak wa:n a:mo, nika:n yetok itsmol wa:n ompa e:wi ne:n xiwtsi:n. Entó:s ahko, ikwa:pan ihkó:n de moskaltia ya, ihkwí:n yowaltik ompa ki..., ompa ki:sa ya n' xo:chitsi:n, xo:chitsí:n nehjó:n kwaltsi:n ihkó:n *moradito** pané:, ompa ... Pero a:mo, a:mo semi wehwei xo:chit. Ka:nah, pisi:ltik. Neh a:mo ke:man nikitani iteyo. Ke:mah. Nikitaya ixo:chiotsi:n ihkó:n moyewalowa:ya. Mm. Pero a:mo wehwei *mata** mochi:waya, tsikitsitsi:n. Tsikitsitsi:n. Ihko:ko:ni sah wa:n paniá:n sah mo..., mota:lia:ya. Tsikitsitsi:n. Ke:mah, paniá:n sah, yo:n inalwayo ye:k, ye:knalwayo ata wa:n ye:kawia:k inalwayo. Ahwia:k. Wa:n se: kwiwitaya a:mo kwa:lkwi ta:l, ye:knalwat sah senki:saya, ma..., mahyá:, mahyá: ye:knalwayohpihpitsaktik. Chipa:wak ne:n inalwayo. Pero a:mo ta:loh ki:sa yo:n, a:mo ta:loh. A:mo kololowa:yah n' ta:l tak, paniá:n ne:n sohso:wtoya sah. Mm, ka:n kipiaya, ka:n kipiaya n' ta:l, ye:knalwatsi:n sah, ke:mah, paniá:n sah. Yehwa yo:n xiwtsi:n. Pos yehwa yo:n neh nik..., no: niki:xmati yo:n xiwtsi:n. Mm. Ta:lololxiwit wa:n pos o:me taman ito:ka:i wa:n ... Mm. Pos yehwa yo:n no:n kwali ne:n kihtowa:yah ihkó:n pero neh nikmattok, neh niki:xmatia soh yo:n xiwtsi:n pero kwaltsi:n ahwia:k. Ahwia:k. Ekintsi:n tine:chilihtok ke kwali ke:meh yo:n mah se: tai *antes** ihkó:n, yehwa yo:n pi:pilmeh de ke mona:mikti:tih ya pos kinimakayah para kelna:mikiah toni kintahtania:ya ne:n tio:pixka:t. Ahwia:k. Mm, mm, ke:mah. Pero ekintsi:n kipiah, ke:mah pero ekintsi:n ke:meh a:mo mona:miktiah ok, onkak se: taman no: pi:pilmeh ke:meh i:n topi:pilwa:n tikpiah nohnelmeh. *Porque** ekintsi:n, ihwa:k miak tahtaniah. Para no: ki..., weliskeh nemachti:l ka:mpa kinimachtiah ne: kalnemachti:lo:ya:n intamachtihka:w no: kwali kintai:lti:skeh niki:xehehkowa yo:n xiwtsi:n para mah no: ki..., para mah welika:n, kololo:ka:n nemachti:l ne: ka:mpa kinimachtiah. No: kwali ki:saya, ekintsi:n a:mo mo..., a:mo moyo:lkwi:tiah, oso a:mo kichi:wah tio:tahto:l pero ne: ka:mpa momachtiah no: kintahtaniah wa:n neki para no: weliskeh mah yehwa tai:skia no: yo:n, no: kintawili:skia, kinina:miskiskia niki:xehekowa. Pos neh nik..., ekintsi:n xa: kwaltiaskia no: kimanili:skiah, yo:n a:mo nikihto:s ne: te:..., te:miktih. Ke:mah, ke:mah, kwaltiaskia. A:mo te:pahwih nió:n tei. Ke:mah, ke:mah. I:n, yo:n kwaltsi:n yo:n xiwtsi:n ne:n Pos no: tak, soh ke a:mo se: kimati no: kwali kinmakaskeh pi:pilkone:meh ke:meh i:n ... kwali kinimakaskia niki:xehekowa neh. Yahtokeh ne: tamach..., tamachti:lo:ya:n, de ke ne: momachtihtokeh. Ke:mah, kwali kinimakaskiah, ke:mah, ke:mah. No: para a:mo kelka:waskeh ke:ní:w ne:n tahkwilo:skeh para weliskeh. Wa:n mah welika:n wa:n mah welika:n ekintsi:n pi:pilmeh ke:meh yo:n tein welih semi kwaltsi:n para yehwa:n *porque** para kahsis komo kwaltsi:n weli a:kin tein momachtia kahsis no: chi:walis tein ka:mpa kwali tekitis a. Wa:n yehwa kwaltsi:n ki..., motelneki yo:n mah kwali welika:n no: ka:mpa kinimachtia. Wa:n ekintsi:n no: komo kimatkeh no: ke kwali yo:n xiwtsi:n pos kwali kite:moskeh, *después mismo** yehwa:n moyo:lchika:waskeh oso ... Ke:mah, kite:mo:skeh, mm. Ke:mah. Se:meh kwali tahtaniskeh katí:n yo:n, yo:n xiwtsi:n no: te:na:miki para ika se: ki..., a:mo ika se: mopahtia pero ika te:..., ke:meskia se:, se: kehelna:miki, te:talna:miktia. A:, ke:mah. Ke:mah, te:talna:miktia, te:talna:miktia, ke:mah ihko:ni. Ke seki ihko:ni se:, se: talka:wa wa:n yehwa yo:n tak mah, mah se: tai:skia no: ma:ski se: yehwa, *porque** ... Soh ke tehwa:n a:mo tik..., Ke:mah, ta: kwaltiaskia neli ka:sá: se: ... Soh tehwa:n a:mo tik..., a:mo t'chi:wah kwe:ntah wa:n yo:n xiwtsi:n ke:meh neli, neli tapale:wia ika yo:n ne: motai:ltiah, a:mo kachi onkak eliwis ke:meh yo:n seki xiwit. A:mo ta: onkak soh ihkóni ka:mpa pahpaniá:n, tai:xtapowah, ompa ne: e:wi tsikitsitsi:n, kwaltsi:n ihkó:n e:wi wa:n ihkó:n moskaltihtiw. Ka:mpa yo:n ta..., tai:xtapowah ompa ya mochi:wa ata. Ke:mah, mm. Pero a:mo nikihto:s we:i kowit mochi:wa, ihkwi:ntsitsi:n sah, a:mo miak. Wa:n, wa:n, wa:n a:mo miak mochi:wa miak taktson, soh i:pa o:me oso e:yi kowit sah mochi:wa ka:sá: ika nikitani. Pero iyo:lpan no: momaxalowa tepitsi:n, no: momaxalowa. Ke:mah, mm. Ka:mpa ne: moskalti:ti a, ka:mpa itsmol ihkó:n. Pos ompa momaxalowa ihkó:n wa:n tepitsi:n moskaltia ok ihkó:n. Mm, *después** o..., ompa tami a seki. Ke:mah de ... A:mo we:i mochi:wa. A:mo weitia, a:mo we:i mochi:wa. Yehwa sah yo:n, yehwa yo:n niki:xmattok yo:n tikihtowa ne:n niki:xmati kipia o:me to:ka:it, tahchino:lxo:chit wa:n ta:lokoxo:chit yehwa niki..., ke:mah tiki:xmatih ihkó:n. Ke:mah, ke:mah no: *igual** nehwa se, se: taman sah niki:xmati yo:n xiwit. Wa:n yehwa yo:n pos o:me taman ihkó:n tikiliah pero a:mo se: kimati xa:, xa: se: taman sah pero pos ne:, neh, neh yehwa sah yo:n no: niki:xmati a, a:mo no: *más**, ta: pos ... No: kwali ke i:n timomati:ltiah nika:n nentinemih pos ekintsi:n no: tikmattotih nehjó:n xiwtsi:n ke no:, no: kwaltia para se: talna:miki. Ke:mah. Para se: kelna:miki ihkó:n, ke:masá: ihkó:n se: tahtalka:wa. Ke:mah. Pos yehwa kone:meh ihkó:n kwali, kwali tai:skeh. Ke:mah. Ta: yo:n a:mo, a:mo chichi:k eski, nió:n no: teisá: xoko:k. A:mo, ta: ahwia:k semi sia:yotsi:n, a:mo, ahwia:k sah. A:mo, a:mo te:pahwih, entó:s *hasta** i:n tehwa:n ke:masá: no: ka:sá: ika tiowih ti..., tihsiwtiowih, titalka:wah. Mm. Wa:n yehwa yo:n no: kwali se:, se: tai:skia tsikitsi:n. Mm. Yo:n xiwtsi:n *siempre** se: kahsi *este**, se: kahsis ne:wi:n, ka:sá: ika se: kita. Ke:mah, se: kahsi. Ne: se: kahsis. Ke:mah. Pos no:, no: kwali a de ke ekintsi:n tine:chilih ne:n ke:ní:w *cuando** kikwiah *antes** ihkó:n ne: tokni:wa:n. Mm. Pos ekintsi:n a:mo, a:mo kachi kikwih ok pero a:mo kachi mona:miktiah ok. Ka:n kachi ok. A: wa:n ne: ke:man pos onkaya ihkó:n ne:n tein, tein ke:meskia ihkó:n pos no: *primero** mona:miktia:yah para ya:yah ka:sá: ika ya. Mm.i Ke:mah, pero ekintsi:n a:mo, a:mo kachi mona:miktiah. Ka:n kachi ok Yehwa yo:n a:mo, a:mo se: kimatia pero ekintsi:n tine:ch..., tine:chili ya ke kwali yo:n xiwtsi:n pos ... Ke:mah. kwali se: kite:mo:s, mm. Ke:mah. Pos yehwa neh sah nikmati, nikmati yo:n xi..., yo:n xiwit. Ke:mah. Mm. Pos yeh..., yehwa sah, kwali tine:chmakas ne:n moto:ka:i ke:ní:w timono:tsa wa:n de ka:n tiwa:le:w Ke:na:mo, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:w San Miguel Tzinacapan. Pos neh nim..., nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, no: niwa:le:w ne: San Miguel Tzinacapan. Mm.