We:noh pos a:man, *este**, xte:chili nochi i:n ta:taman komekat tein nika:wí:n, *este**, ka:mpa ika tinemih onkak. Tikmattokeh we:noh o:me taman, ne:n, onkak, ne:n, komekat. Seki tein pihpitsa:wak pos kwali ika se: tahtalpia, se: tama:wi:pa:na wa:n tein tohtoma:wak kwali se: kikwi wahkalkowit. Mm, wahkalkowit. Ekinika tipe:watih ika i:n ta:taman komekat tein kwaltia ne: wahkalkowit. Aha. Kwali tite:chili:s de i:n koposokani. Kowposokani seki kiliah, seki kiliah poposokani, ke:niwki, ka:nachi taman onkak, ka:ni mochi:wa, ke:ní:w se: ki:xmati, ke:niwki ixiwyo, ixo:chio, nochi ne:n tein tikmattos. Aha, mm. Pos poposokani ne: onkak nikahkwí:n tehwa:n, nika:n, nika:n kowtahpa, Tahchiktekopa, Ta:lchi:chi:l. Kokoposokani yo:n chi:chi:ltik poposokani yo:n se:, se: kehke:wa wa:n chi:chi:ltik moka:wa ipanko. Chi:chi:ltik. Wa:n yo:n onkak, ne:n, ista:k poposokani. No: onkak ne: tehwa:n tokowtah, onkak po..., poposokani ista:k, *cuando** motelchi:wa nochi yehwa nika:n i:n, nika:n żke:ní:w?, nika:n Texa:lah intani, Tatampa. Tanikwa:kopa de ne:, de Ayotzinapan, ompa semi motelchi:wa. Ke:mah, nochi yehwa mopacha:nia yo:n. Wa:n yo:n se: ki:xmati iwki *porque** i..., ista:k kwomekat, se: kehke:walia , ne:n, se: kehke:wa n' ipane:wayo. Moka:wa ista:k ipanko wa:n ahwia:k ke:meh yo:n ta:lokoxo:chit inalwayo. Ahwixtik yo:n, ahwia:k. Wa:n i:n chi:chi:l..., chi:chi:ltik a:mo ahwia:k yeh. A:mo ahwia:k. Wa:n ixo:chio ne:n, ixo:chio ne:n ista:k poposokani yeh kostik. Kostik ixo:chio mochi:wa. Ke:mah wa:n, wa:n i:n seki ne:n i..., ixo:chio pané: achi ista:k, tein chi:chi:l..., chi:chi:lpoposokani, ista:k n' ixo:chio. Ke:mah żWa:n ixowyo kehke:n..., kehke:niwki i:n o:me taman? Ixiwyo nejó:n no: mo..., mota:lilia ke:meh, momahma:itia, momahma:itia tepitsi:n ke:meh, ka:n nikelna:miki ke:ni:n ixo:chio pero motekpa:na n' ke:ra ka:n chikwase:n mota:lia n' ima:tako:yo, ompa t'tahta:liliah ima:tako:yo ihkwí:n, i:n de ima:xiwyotsi:n, ke:ra ka:n chikwase:n. Wa:n pané: tikihtowah mahyá: *corazón** ne: mochi:wa n' i..., per..., *mas** yekapitsaktik i..., ixiwyo, yehwa yo:n wa:n tehtekochitik ii:xko, ne:n, ixiwyo, tehtekochtik tepitsi:n, yehwa yo:n poposokani tein ista:k wa:n chi:chi:ltik, yehwa yo:n. Ixiwyo nochi iwkitik sah, sayoh entó:s nika:n mopata sayoh ixo:chio wa:n ne: n' i..., Ixo:chio wa:n ne: i..., i..., ikowyo. Ikowyo po..., wa:n de, de ahwia:k, ne:n ista:k ahwia:k ke:meh yo:n ta:lokoxo:chit inalwayo. Ahwia:k semi, pané: yo:n, pané: *mentolato**, ihkó:n ahwia:k, mm. I:n oksé: tata:wikmekat żKe:niwki? Ta:tawikmekat yeh yo:n s..., yo:n, yo:n tata:wikmekat chi:chi:ltik *cuando** selik, tein kone:meh mokopi:nah, moskaltihtok komekakone:t,xxx yo:n, yo:n nehjó:n chi:chi:ltik komekat wa:n pané: kohkokoyoh, kipia kokotsitsi:n,xxx ika se: ki:xmati ke tata:wikmekat wa:n yo:n, yo:n semi takwa:wak para ika se: tawi:pa:nas, kwaltia ika se: tawi:pa:na, *cuando** pitsa:wak kwaltsi:n ika se: tawi:pa:na wa:n tein toma:wak kwaltia wahkalkowit. Yo:n semi kwaltsi:n *porque** kwaltsi:n se: kichihkolowa wa:n, wa:n ki:sa pochiktsi:n yo:n komekat. Pochiktsi:n, kwaltsi:n kwelita ne: a:kin tachihchi:wa, tein ki:xmatilia tachihchi:was kwaltsi:n kineki kichi:was ne: iwahkalwa:n kite:mowa tata:wikmekat, poposokani a:mo kachi kikwih *porque** porin ne: a:chi:chika i:x kipia wa:n a:mo wel se: ki..., kichihkolowa ok wa:n i:n tata:wikmekat kwaltsi:n mochihkolowa ke:meh se: kinekis. Telkwaltsi:n ki:sa wa:n wa..., wahkalkowit ye:kkwaltsi:n ki:sa. Takwa:wak semi. Yeh ika yo:n kachi kwaltsi:n de.... Yehwa kachi kwaltia, de o:me taman, *porque** se: tawi:pa:na wa:n para ika se: kichi:wa seki wahkalkowit, yehwa yo:n. Ke:niwki ixiwyo wa:n ixo:chio ne:n tata:wikmekat. Tata:wikmekat a:mo n'mati ke:niwki ixo:chio pero ixiwyo no:, ma:we:weyak sah no:, ma:we:weyak sah wa:n nehjó:n mo..., mota:lia no: miak ima:xiwyo ma:..., ma:we:weyak sah, tahtamatisneki chi:ltekpin, iwki a n', ke:meh chi:ltekpin. Pero yeh pisi:ltik chi:ltekpin, i:n tepitsi:n wehwweitsitsi:n ke chi:ltekpin, ne:n ixiwyo ne:n tata:wikmekat, ke:mah. I:n kwesalmekat żKe:niwki? I:n kwesalmekat yeh, yeh ima:y, e..., e:yi, e:yi mota:lia ima:y, ne:n ima:xiwyo kwesalmekat wa:n tikiliah kwesalmekat *porque** ti..., *cuando** ikechtayo ne:n komekat *o** ma:ski a:mo ikechtayo, ma:ski ipanko ya mochi:wa kwesalmekat tein chika:wak a *mas**, nehjó:n tehtekochtik ke:meh yo:n kwesalkowit. Tein kone:t ok ata ikechtayo se: kita tehtekochtik, ka:mpa moma:itia, ima:i e:wa wa:n ahko de ima:tsi:n ne: tekochtik, tekochtik, ihkó:n mahyá: kana:rtsitsi:n kipia ne:n, ne:n kiyewalohtok kowit, no: iwki kwesalmekat, no: iwki, ika ti..., tikiliah kwesalmekat. Wa:n takwa:wak, kipia, ki:sa ite:ntson ye..., ye:k, ye:ktakwa:wak mota:lia yo:n kwomekat ika .... A:mo para se: i..., kwali se: kelpachowa yo:n pero semi takwa:wak. No: kwaltia ika se: tawi:pana, ye:ktaxi:kowa yo:n pané: *alambrón**, ye:k..., ye:ktakwa:wak yo:n komekat. Ke:mah wa:n komo tepitsi:n pipi:nik a:mo kiteki ok *machete** ke..., kehkelpachowa sah *machete**, takwa:wak semi yo:n. Ke:mah wa:n para wahkalkowit no: kwaltia soh ke takwa:wak para se: kelpacho:s, ke:mah. I:n ke:niwki ixo:chio. Ixo:chio a:mo n'mati ke:ní:w mochi:wa ixo:chio pero ne: niki:xmatok n' i..., ima:xiwyo ke:mah, kahkana:wak wa:n achi ma:we:weyak, mm. I:n witsmekat, żKe:niwki? Witsekat yeh mochi:wa ne:n ih..., ihw..., iwki a imekayo ke:meh tata:wikmekat sioh ke i:n witsmekat ne:n komekat xoxoktik. Xoxoktik wa:n achi:chika momahmaxalowa ihkó:n, mahyá:, mahyá: *palma** tikihto:ka:n ka:mpa pe:wa se: ima:y i..., imaxal ompa e:wa se: inakas..., i:ka:n o:me ya imaxal ihkó:n mochi:wa, momahmaxalowa ihkó:n. Wa:n achi:chika mo..., pero momalakachohtiw, a:mo, a:mo, se: nika:n ihkó:n, se: mosentekpa:na ke:meh, ke:meh pa:lmahma:it, a:mo, ki:sa nika:n se:, ke:meh kahbe:n *mero**. Ke:meh kahbe:nkowit, kahbe:n, kahbe:n, kahbe:nkowit moskaltia, ki:sa ima:tako:yo ne:wí:n wa:n se: ne: ki:sa wa:n se: ne:wí:n ya, mahyá: mok..., mokrusa:rohtiw ne:n ima:tako:yo, iwki kichi:wa yo:n wits.... Wa:n, wa:n tikiliah witsmekat *porque** ne: de ki..., kipia iwitsyo wa:n ye:kkohko:ltik, yo:n te:tsaya:na no:. Wa:n no: kwaltia para wahkalkowit yo:n, no: kwaltia para wahkalkowit. I:n a:mo tikmati ke:niwki ixo:chio. Ixo:chio ista:k, ista:k ixo:chio. Ke:mah wa:n ima:i no:, no:, no: ma:pisi:ltik ke:meh, no: mahyá: *corazoncitos** no: i..., ima:y wa:n, wa:n nehjó:n motekpa:na no: ke:meh kahbe:n, ki:sa ima:ta..., tako:t de ima:xiwyo se: wa:n ompa motekpa:na mahyá: kahbe:nxiwit ihkó:n, pero achi pisi:ltik. Yehwa yo:n wa:n ista:k ixo:chio. Yehwa i:n se..., semi kwali no: para wahkalkowit, ye:ktakwa:wak no:, ke:mah. I:n oksé: komekat kipia ito:kay koyo:kopa i:n tikilia *tres corazones** ke:niwki ne: i:n. A: yo:n e:yi, e:yi yo..., e:yi yo:lomeh, yo:n komekat mochi:wa ne .... A:mo okachi onkak nikahkwi:n, a:mo, a:mo a:kin kitasohta *porque** pahti kikwih no: wa:n yo:n mochi:wa ne: o..., ne: ista:k a:kopa, ompa mochi:wa, ompa nimattok, ohka:n ompa yetok yo:n komekat. Ka:n, ka:n a:kin mati *mas** komohkó:n a:ksá: a:mo kimati. Neh nimattok *porque** titachihchi:wayah achto, *cuando** tipe:wkeh tehwa:n, *cuando** pe:wak i:n *cuando** pe:wa:k tik.... pe:wa..., *cuando** pe:wte:wa timomachtihkeh, ka:n nikelna:miki katí:n, katí:n xiwit. Tietoyah de *cuando** t'pe:wa:ltihkeh tehwa:n *cooperativa porque cooperativa** tehwa:n t'pe:waktihkeh, ekintsi:n a:mo kimatih ox tehwa:n t'pa:waltihkeh i:n *cooperativa cuando** pe:wak, pe:wak. Ekintsi:n komoke kipatakeh ito:kay, mo..., mopatak a, kihtohke 'Tosepan' pero yo:n pe:wak, cooperativa tipe:wkeh. Tehwa:n katka tieskwele:ros, neh katka nimo..., ni..., nietoya *escuela abierta secundaria**, después** nipa..., nikkpiaya *primaria** pos nipano:k *secundaria** wa:n pe:wak timomachtiah. Nehwa wa:n ne:n Filomeno Cayetano, nochi tein, tein tipano:keh ya, a:mo, a:mo tikwaltiah ok ekintsi:n komoke mahyá: a:mo tivale:rowah ok te:chitah pero ompa, ompa, mahyá: topa tahtaksatokeh tehwa:n i:n nemachti:l wa:n de i:n chi:walis. Soh ke tehwa:n titekitikeh, t'ta:lihkeh *totiempo** sah, ti..., tiksenta:lia:ya *tofaena** sah, timosempale:wia:yah ika tomi:n *cuando** tikchi:wkeh *cooperativa** ekinikatsi:n. Wa:n yo:n te:chmachtia:ya se: to..., totamachtihka:w de .... I:n pe:wak de 'PRADE' te:chne:xtili:ko i:n. de n' 'PRADE', ne: a:mo n'mati katí:n xiwit wa:n se.... Tipe:wkeh tim..., tikaxto:lmeh sah tipe:wkeh, a:mo semi timiakeh ti..., tita:kapi:pil ne:n tisanmigueleńos. Wa:n ne: tehwa:n tipe:wkeh wa:n nika:n Xiloxochico. Pero Cuetzalan a:mo onkaya yo:n. A:mo onkaya, ekintsi:n we:itik a, a:mo tivale:rowah ok tehwa:n pero totech e:wak nehjó:n, nehjó:n, nehjó:n chi:walis Pos tehwa:n titatsi:ntokekeh semi, tikahseikeh se: a:mai:x wa:n ki..., ompa, ompa kite:ne:wa de *cooperativa** wa:n tehwa:n tiknekiah t'matiskeh toni kihto:sneki *cooperativa** totamachtihka:w, monotsa Gabriel Salón Totamachtihka:w wa:n 'tahtaniah ke toni kihto:sneki yo:n *cooperativa**. Ika yo:n pe:wak te:chtomilia ke:ní:w, pos nankimatiskeh mah t'chi:waka:n. "*Cooperativa** kihtowa mah timosentili:ka:n" kihtowa "sent..., senolo:chtekitinih" kihtowa "yo:n" wa:n senolo:chtekititi wa:n t'ta:li:ka:n de o:me, eyi *centavito** para tik.... para tikchi:watih i:n tekit wa:n tik..., titakowatih, *a ver** ton tikchi:watih tanamak, tikta:li:tih wa:n ihkó:n tiwe:itiskeh komo tehwa:n tik..., tik..., tiknehmachpiah to..., to..., totomi:n tiwe:ititih pero nochi tikta:li:tih sah, a:mo, a:mo, a:mo tata:nitih. Wa:n yehwa tipe:wtkeh tehwa:n, nehwa, nehwa ni..., tipe:wkeh, timomachtia:yah nehwa wa:n Filomeno Cayetano wa:n Román, Román Félix Leyva wa:n ne:n, ne:n María Guzmán wa:n Tacho Aguilar. Nochi tein, tein ka:n tivale:rowah ok yehwa ompa tipe:wkeh. Tehwa:n nochi tiki:skeh a:mo, a:mo te:ch..., we:noh tein i:n tekitih tose:pan pero a:mo te:ch..., a:mo te:chpo:wka:itah. Pero t'mattokeh ehe, mah kitahso..., [ta]soka:matika:n, tehwa:n titatsi:ntokanih, timomachtia:yah ika yo:n e:wak yo:n, yo:n chi:walis, ekintsi:n pané: a:mo, a:mo te:chchi:wah kwe:ntah pero tehwa:n ompa pe:wak. Ke:mah, i:pa nik..., i:pa niki:ihtowa wa:n, wa:n nehjó:n yo:n tipe:wkeh tehwa:n nimitsilia, de tikaxto:lmeh wa:n pe:wak timosenkwih ya iwa:n ne:n, ne:n Xiloxochico. Wa:n pe:wak ne: ompa ne: Xiloxochico yehwa:n mokalakihkeh, pe:wak kisen..., kisenechikowah ne: xokot wa:n kite:mohkeh ya ka:n kinamakati:wih, *hasta** ne: we:ixola:lpan kinamakayah, kite:mowah se: tepostama:mahkeh, kisenixta:wayah ne: para kika:wati:wih tama:mal wa:n kinamakayah ompa ne: we:ixola:l *central de abasto**. Ompa kite:ma:ktia:yah para kisentilia:yah tomi:n, yo:n kita:niah tepitsi:n. No pe:wak we:iti ompa ne:, de ne: *lado** wa:n nika:n tehwa:n ne: tikchi:wkeh, pe:wak tikowah *azúcar**, tikowah ne: tao:l. Timosempale:wihkeh wa:n tia:yah ne: tikonkwiah tao:l nika:n *colegio** ka:mpa ekintsi:n talwiah *colegio** ka:mpa yo:n tio:pan yetok, nankimattokeh wa:n tia:yah ne: nechiko:l Zacapoaxtla iwa:n se: *ingeniero** wa:n timo..., tiksentilia:yah to..., totomi:ntsi:n tikta:liah nochi. Ke:meh ekintsi:n kihtowah tose:pantomi:n kita:liah nochi t'ta:lihkeh tehwa:n pero t'ta..., para tikchi:wkeh yo:n nepale:wi:l para tiko:wkeh *azúcar** ome, e:yi *bultito**. Ne: ke:meh tikonkwikah, ekinikatsi:n tikwitoh o:me, o:me, o:me kosta:ltsi:n sah tikwitoh wa:n pe:wak titanamakah ya ompa ne:, ka:n t'piayah kali. *Palacio** kaltampa ne:n pe:wak titanamakah. Ompa titanamakah, ka:mpa ekintsi:n ne:, ekintsi:n ne: ka:mpa ne:n *biblioteca** ya, ka:mpa tekiti yo:n Horacio. Ompa totanamakalo:ya:n katka de n' *cooperativa** t'chi:wkeh, ompa ke:mah pe:wak we:iti, pe:wak we:iti *hasta**, pe:wak we:iti *hasta** ehkok Cuesala:n. De Cuesala:n kipatakeh to:ka:imeh wa:n tehwa:n tiki:skeh, a:mo tikwaltiakeh ok, pero t'pe:waltihkeh tehwa:n yo:n. Ke:mah ekintsi:n onkak miak nemachti:l onkak ekintsi:n, miak, miak taman, *más** we:itik a, de tsi:nki:saskia *mas** we:itik a, miak kalakkeh tokni:wa:n wa:n ekintsi:n *mas** kimatiliah taman wa:n wi:tseh miak koyo:meh wa:n we:itik a i:n chi:walis pero yo:n pe:wak de *cooperativa**. Yehwa yo:n, ekintsi:n mopatak a to:ka:it, ne: kito:ka:itihkeh Tosepan o almacén, toni kito:ka:itihkeh seki yo:n pero tikpe:waltihkeh *cooperativa**, ompa e:wak yo:n. Yehwa i:n *cuando** tikchihchi:wayah wahkalmeh nimitsilia ne: ika tipe:wkeh, pe:wak tikchi:wah wahkalmeh, neh ne:chta:lihkah *comité** de, de i:n wahkalmeh wa:n iwa:n nitekitik Rufina Edith Villa, de San..., de San Abdrés Tzicuilan, yehwa iwa:n nitekitik, yeh katka de Cuesalan wa:n neh katka *local** kikihtowah de ne: San Miguel katka ni..., no: *nicomité:** de yo:n, de yo:n ta..., ma:tachihchi:wanih. Wa:n neh nikintanamakilia:ya tokni:wa:n ihwa:k pe:wa nimati we:ixola:l, a:mo nimatia. Ompa pe:wak nimati we:ixola:l nitanamakati wa:n niahki *hasta** nika:n ka:mpa mona:miki n' ta:l iwa:n ne: Es..., Estados Unidos, nika:n Sonora, Najuajua wa:n pe:wak nitanamaka wa:n ne: xola:lpan ni..., nikpiaya se: ka:mpa nitanamakaya ni.... N'tahtanihka ne:n kwalta:kayo:t se: .... Koyo:meh de ompa, ne:chmakakeh ompa titanamakayah. } teofila gonzalez hilario 2461100841 tońa hilario