*Este**, no: nikneki nimitstahtani:s *compadrito**, ne:n, eh, tiki:xmattok yo:n kiliah kwitaxkolmekat. Tehwa:n tiki:xmatih *compadrito** tepitsi:n, ne:, Yo:n kwitaxkolmekat ne:n, ¿no:, no: tiki:xmattok? / Ah. Ke:mah, niki:xmattok. Se: ta:taman kito:ka:ytiah, seki kiliah to:tolkwitaxkolmekat. Pero nochi iwki sah ki:sa. kwitaxkolmekat, neh niki:xmati. Niki:xmati kwitaxkolmekat. Ke:mah. Nejó:n kwetaxkolmekat, nejó:n, yo:n pa:nki:sa 'tech kowit. Ahá. Itech kowit ihkó:n pa:nki:sa wa:n ihkwi:kwí:n de pata:wak. Pa:pata:wak mochi:wa ke:meh i:n. Pata:wak wa:n ahko kipia n' iitsmoltsitsi:n ihkó:n. Aha. Kipia n' iitsmoltsitsi:n wa:n hasta ne:n i..., n' ie:kapan ihkó:n, imahma:ta:mpa mopihpilowa n' ixo:chio. N' ixo:chio kohkostik. No: xo:chiowa. Kohkostik ixo:chio no:. Kohkostik. Ahá. Entó:s yo:n nijó:n se: kikwi no: ke:mansá: ika se: tawi:pa:na, pero a:mo *igual siempre**. Yo:n takwa:wak. Pos *antes** .... Kakaltik, kakaltik. Kakaltik. Kakaltik. Ta..., kakaltik wa:n kipia ihkó:n ihjo:ni. Ihkó:n itech ..., Mahyá:, kipia ne:, mahyá: tahtalwayoh Tahtalwayoh. We:weyaká: Aha, e:e:witiká:, [i]hkó:n ke:meh eskia. Ta..., tahtalwayoh kipia ihkó:n o:n ne:n ... Ke:mah, ihkó:n e:witiká:. Ke:mah. E:witiká:. Ke:mah. Wa:n yo:n sayoh ki..., yo:n panki:sa pero yo:n a:mo, ke:masá: kikwih no: para se:, kiliah kwa:it. Ke:mah. kwa:it ika ne:n tota:tahwa:n no:. Neh nikitak ok. Nopá:n ke:masá: a:mo kwi:kaya n' imekapal. Pos kipi..., kilpia:yah ika yo:n peto:lmekat. Wa:n yehwa 'kwiah ihkó:n ke:meh eskia mekapal. Kikwiah ke:meh eskia kwa:it ya. kwa:it ya, wa:n tehwa:n tikiliah mekapal kwa:it. Nijo:n yehwa 'kwia wa:n nika:n kilpia:[ya], kikoto:naya ihko:ni. Ihkó:n kitama..., kitamachi:wa se: ihkó:n, se: tatek ihkó:n, Ke:mah. wa:n ika kilpia:ya ni:nipaka, nika:n i:n kilpia:ya nika:n. Pero *primero**, kilpia:ya ika ne:n peto:lmekat, nika:n kilpia:ya, ke:meh i:n. Ompa ke:mah ompa kilpia:ya ta[ni], kikalakia:ya itsi:n n' kowit nika:n wa:n kilpia:ya, Ke:mah *hasta** tama:mahtiw ya. Ke:mah. Yo:n o:n. Yeh yo:n no: semi kwali para se: ki..., ika se: tama:ma. Ke:mah porin pata:wak te:pale:wih. A:mo te:kwa:kokoh. Ke:mah, pata:wak ke:meh mahyá:, mahyá: ilpikat. Ihkó:n de pata:wak, achi nextik. Ihkó:n *mero**. Ke:mah pané: ilpikat wa:n yo:n, Itech kowit yowi nochi. yo:n a:mo moso:sowa ta:lpa:n, yo:n e:witiká:. Ke:mah. Ke:meh ne: se: kowit ompa pa:nki:sa wa:n [i]hkó:n, Momahmaxalowa. Ke:mah. Ihkó:n ahko ya mota:lia, ihkó:n ni:nipaka, ne:n, momahmaxalowa ya. Yowi newí:n n' imaxal, newí:n, Wa:n imaxal pihpitsa:wak. Pitsaktsitsi:n, mahyá: ma:tako:yoh, ka:..., Pitsaktsitsi:n wa:n o:mpa ya mopahpata:wa. Ompa ya. P[er]o ne: itsi:nta:n ihkó:n, ka:mpa yetok ihkó:n, we:i ihkó:n itsi:nta:yo, Pata:wak wa:le:wa. n' itsi:nta:yo. Ke:mah pata:wak. N' ompa yowi ihkó:n moskaltia wa:n yowi a itsi:n n' kowit. Por ihkwí:n de pa:pata:wak. Ke:mah. [Ih]kwi:kwí:n de pa:pata:wak. Wa:n pos yehwa yo:n se: kikwi para ..., *a veces** yehwa ok para kwa:it. Wa:n yo:n pos teh tikmattos xa: teihsá: para se: kikwi ok. Pos no: se..., Neh nikmattok *solamente** para kwa:it. Se: tawi:pa:na ika no: kwaltia n' talpiah, s[ay]oh de achi, achi takwa:wak semi, nejó:n kwomekat a:mo we:l se: ki..., tawi:pa:na ika semi, ye:kkakaltik. Kakaltik. Pero kwali ika se: talpia [i]ka ke:meh yo:n, seki tehwa:n 'teki..., 'tekitiah ke:meh nowe:ipopá:n semi kamohto:kaya wa:n ka:mpa tate:noh para a:mo kalakiskeh ne: tapial ne:, *o** kwa:koweh kilpiah seki tate:noh, ke:meh ixta:wate:n, kita:lia:ya yehwa yo:n tatsakwil ika, mahyá: ..., Ah, kil..., kilpia:ya. takola:ltiaya ika. Kitohto:ka komeh wa:n ompa kilpia:ya ika yo:n komekat, semi chika:wak yo:n, taxi:kowa. A:mo ma:koto:ni niman. Ah, ki... Kitetsi:lowa:ya ne:n kwomekat wa:n kilpia:ya ika, tai:xwi:pa:nka:yo:t kilpia:ya ika n' komeh, kera e:yi kowit. mahyá: *alambre** kita:lia, ompa a:mo panowa ok n' kwa:koweh, a:mo tapial na:ltakwa:ti kamohmekat. Ah, nika:n ki..., kwi:panaya ihkó:n. Ke:mah kwi:panaya, kihilpia:ya itech, itech n' tatili:nka:yo:meh. Kwi:pe..., taxi:kowa yo:n. Ke:mah, ke:mah taxi:kowa:ya. Ah, de n' i:xtapal kil..., ika kilpia:ya. Wa:n yo:n kita:lia:ya i:xtapal n' kwomeh, i:xtapal kita:lia:ya para tatsakwil, para a:mo kalakiah n' tapialmeh ka:mpa kamohtah. Kilpia itech n' tatili:nka:yo:t, kitetekwinowa ahko, kwa:lilpihte:wa achto wa:n kitekpa:na ihkó:n, wa:n hasta nika:n e:yi kite:mpilowa ika, taxi:kowa yo:n komekat. *Hasta** ne..., Ke:mah, itech n' tatili:nka:yo:t n' kilpia:ya yo:n. Yehwa nikitak kikwia yeh. Ah, kilpia:ya ya para ne:. Pos yehwa yo:n. Teltaxi:kowa:ya yo:n komekat ke:meh tata:wikmekat. Yo:n ye:ktakwa:wak. Ye:ktakwa:wak yo:n. Takwa:wak semi. Takwa:wak. Ah, yo:n kite:..., kitatekiwtia tein ma:chika:wak. Tehwa:n a:mo tima:chika:wkeh, a:mo tiktatekiwti:skeh. kwitaxkole:wat. A:mo, a:mo, moneki de n' ma:chika:wkeh para ihkó:n kitetsi:lowa:ya ihkó:n kitetsi:lowa:ya eh kitetsi:lowa, tak ma:chika:wak. Ke:mah kite:tsi:lowa:ya, itech n' kowit kilpia:ya wa:n Ay takwa:wak. Nepa kitetsi:lowa, tak ma:chika:wak. Ke:mah kite:tsi:lowa:ya itech n' kowit kilpia:ya wa:n Entó:s de kitetsi:lowa:ya moka:waya ihkó:n ya. Takwa:wak ya, motili:ntia[ya]. Pos mo..., motili:ntia:ya wa:n a:mo taneki:sa *porque** tili:ntok. A:mo taneki:saya. Ka:n taneki:saya, kitili:ntia:ya, ma:chika:wak katka. Aha:, ke:mah. Yehwa nikitak neh. Kikwia ne: para tai:xwi:pa:nka:yo:t kita:lia:ya, ika tawi:pa:naya no: yeh. Ika tami .... A:mo panowa:ya. Pero para se: kichi:was tsi:ntsakwal, ye:..., ye:ktak..., tehwa:n a:mo *tikma:nda:ro:skeh** yo:ni, takwa:wak. Takwa:wak. Kachi kwali a yehwa yo:n, peto:lmekat tikiliah wa:n komo a:mo tata:wikmekat. Tata:wikmekat pero yo:n komekat a:mo tiktatekiwtiah. N' tata:wikmekat, pero yehwa ne:n peto:lmekat, Pos yo:n yehwa yema:nik. Yema:nik. Yema:nik. Yehwa i:n ne:n, kwitaxkolmekat ekintsi:n pos yehwa ne:n, onkas newí:n kowtah. Pero yo:n no: *por tiempo** ne:n xo:chiowa. Ke:mah. N' a:mo *seguido**. xo:chiowa. A:mo porque yo:n no tik..., A:mo, a:mo tak, a:mo. A:mo, ke:meh ekintsi:n a:mo, a:mo teh kipias n' ixo:chiotsi:n. Yo:n sayoh ompa ne: wi:wila:ntos. Ke:mah ika *tiempo** sah xo:chiowa, Ompa wi:wila:ntos itech n..., itech i:n xiwit ihkó:n. Xiwma:pa:n yowi. Ke:mah. Yowi seko sah ne:n patakaxtik wa:n newí:n, ke:meh ne: ompa ne: moma:ma:yo:tia ya. Ompa ya wa:n, Moma:ma:yo:tia ya wa:n yowi ihkó:n, ne:wí:n nochi mota:lia ya ihkó:n. Ke:mah. Mahma:yeh. N' iitsmol, ompa ne:n *Bueno** wa:n tein selik n' ima:kowyo ne: xoxoktik. Mota:lia wa:n yowi. Xoxoktik, xoxoktik. Xoktik, [xo]xoktik. Wa:n nejó:n ompa mota:lia ya ke:mah nochi ihkó:n moma:ma:yo:tia ya. Ke:mah momaxalowa. Wa:n de n' tikihtowa de n' kikwih yo:n pihpitsaktik Pihpitsaktsitsi:n. Ke:mah De achi selik. Pihpitsaktik ika ne:n tawi:pa:nah. Wa:n neh nikmattok, ne:, Yeh ika yo:n kwaltias. Soh n' tein pitsa:wak, neli ke:meh takwa:wak taxi:kowa. taxi:kowa. Taxi:kowa. No: iwki yo:n, yo:n xoxoktik ok yehwa n' Wa:n neh nikmattok, pitsa:wak pero *cuando** chika:waya pos ista:k ata mochi:wa n' komekat, ista:k. ista:k, achi kipia nijó:n ihkó:n te:tehkotok ne:n Ke:mah. Ke:mah. Pané: kiliah n' ita:tahmachyo. Ke:mah ihko:ni *mero**. Achi kostik, achi n' ihkó:n kwi:ka ihkó:n. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n yo:n i:xtsaya:ni kwali. Komo se: ki:xtsaya:na, kwalia se: ki:xtsaya:na no: komo se: kineki *porque** Wa:n..., ke:meh e:e:witiká: etok yo:n i..., mahyá: italwayo. Ehe, n' italwayo. kwali se: ki:xtsaya:na n' komekat ata. Tsaya:ni. Ke:mah kwali se: ki:xtsaya:na, mahyá: xo:no:e:wat. Ke:mah. Se: ki:..., se: ki:xtsaya:na ihkó:n, se: kitila:na wa:n kwaltsi:n ihkó:n, ihkó:n se: kichi:wa pos yo:n no: tak kwaltias komo ma:ski wehwei se: ki...., se: kichi:was para se: tawi:pa:nas. Ke:mah ta:, ke:mah kwaltia se:, komo se: kikwisneki kwali se: kixehxelowa. Pos nehwa niki:xmati, ke:meh ne:chilia:ya, ne:n, no:pá:n kwaltsi:n yeh nimitsilia:ya ika kwa:lkwia ne:n kowit. Ke:mah, kwaltia, nochi kwaltia. Ke:mah. Ke:meh *antes** n' tota:tahwa:n yehwa:n nochi kimatiah kiní:w ki..., kichi:waskeh ne:n. A:mo yeh kilpia:ya n' ikow iko:ni wa:n ika m' peto:lmekat Kimatiah ke:meh a:mo, a:mo 'ko:wtokeh mekapal *lo que* yehwa:n ke:meh ekintsi:n tikowah n' kwa:it ne: kwesala:n. wa:n ompa ke:mah ompa 'kwi:ltia:ya nika:n ihkwí:n. Ompa kwi:ltia:ya nika:n tahtanakastan wa:n ke:mah. Kima:maya ihkó:n, kima:maya ne:n kowit. Kilpia ya n' kowtsi:n, ke:mah. Tama:ma ya. Ke:mah ta: kwaltia ya neli. Ke:mah yehwa yo:n nochi, nik[mat]tok pero ne:n, nijo:n *solamente para** se: kikwis para yo:n, para nikihto:s teihsá: ihkó:n pahti a:mo kwaltia. Kanah, yo:n a:mo teh, a:mo teh kwaltia tein. A:mo, *solamente** para ika se: kitatekiwti:s ke:meh i:n se: tawi:pa:nas. Ke:mah pero n.... Ke:mah yehwa semi kwaltia ya. *O** para se: i..., se: kwa:it se: kikwis ika se: tama:mas Wa:n yehwa yo:ni, pero ne:n, Ke:mah, ke:mah. ixo:chio pos yo:n ke:mah a:mo no:, no: *por tiempos** sah mopihpilowa. Ke:mah *por tiempos** sah. Kohkostik no:. Kohkostik n' ixo:chio. Kohkostik. Ke:mah. Ke:mah yehwa yo:n neh no: nikmati sah wa:n ne:n, no: tik..., tikmattok no:. Ke:mah. Niki:xmattok yo:n komekatsi:n neli pero yehwa sah a:mo *servi:rowa** kachi *solamente** Wa:n yehwa yo:n ekintsi:n timo..., kwa:ytsí:n sah se: kikwi wa:n komo se: moma:chika:wa ke:mah se: kitatekiwtia ke:meh nimitsilwia nowe:i:ta:tah kitatekiwtia:ya pero *más**, para tsi:ntsakwal a:mo wel se: kihilpia ika. Semi takwaktik. Yo:n ah..., ahko yowi. A:mo, yo:n a:mo mowi:wila:na ta:lpan. Yo:n sayoh ta:lpa:n e:wi ihkó:n. We:i *mata** mota:lia wa:n [Ke:]masá: ske:ra o:me yowi, yowi ihkó:n. Ke:mah. Yowi seko sah mote:tetsi:lo..., seki mote:tetsi:lohtiw itech i:n kowit Motetsi:lowa Ke:mah. Ihkó:n mote:tetsi:lohtiw, ihkó:n mote:tetsi:lohtiw seki ti..., ike:span de n' kowit. Nika:n yowi ihkó:n mote:tetsi:lowa, kilpihtiw, kilpihtiw. Kilpia n' kowit ompa. Mm. Wa:n seki ihkó:n de n' a:mo kikwi n' kowit, ihkó:n mela:wak. Mela:wak mochi:wa. Mela:wak yetok, yo:n kwali se: kitekis wa:n i..., *es** ke:meh tikihtowa mah, kwali se: kitsa:tsaya:nas. Yo:n weli. Weli pero ata yo:n mochihchihkolowa itech n' kowit, komo moilpia, a:mo wel se: 'ki:xtia ok. Ke:masá: ke:man mosentilia n' kowit, kiki:tskia, ompa moka:wa ya n' komekat ata. Ke:mah kiki:tskia. Se: kitsa:tsaya:n[a]. *Hasta, hasta** tekochtia ne:n kowit, tekochtia. Ke:mah. Kiteki. Ke:mah ke:meh takwa:wak n' kwomekat a:mo koto:ni *como quiera**. Ah, kiteki ne:n kowit. Ihkó:n [i]ka *ganas** kikwi, ihkó:n kite:tetsi:lowa. Ke:mah. [Ke:]masá: yo:n kowit ka:kahfe:nkowit. kitetsi:lowa, kitetsi:lowa. De se: kiteki, Kiki:tskia ata ompa. Pos ompa nochi ne:stok ihkón, *ra:rayado** ihkó:n ki..., kikwi ka:mpa 'kwitok yo:n ko:mekat. Ke:mah. Yo:n a:mo wel se: 'ki:xtia nima:n. A:mo weli, ta: yo:n ompa mopi:lowa wa:n takwa:wak. Takwa:wak semi wa:n Moka:wa itech, kiki:tskia n' kowit no:. Kachi de wa:kik ye:ktakwa:waya. Ah, takwa:wak n' *ija mala**. A:mo kiteki ne:n *machete** Ka:n kie:kteki Ke:mah yeh yo:n niki:xmattok yo:n..., A:mo ta: Wa:n ekintsi:n nika:wí:n a:mo okachi tei o onkak newí:n we:i kowtah. Ne: kowtahpa n' onkak, kowtah pero nikahkwí:n a:mo, a:mo onkak yo:n kwomekat Wa:n yehwa yo:n se: kikwi para nijó:n taman. Ke:mah ihkó:n *compadrito** yeh. Ke:mah wa:n yeh pos yo:n neh yehwa nikmattok de que sayoh yo:n se: kikwi pero Pos a:mo tikmatih para teihsá: ihkó:n nikihto:s, teihsá: teihsá: *toremedio** tikwiskeh yo:n a:mo tikmatih. Ke:mah yo:n ka:n teh, ka:n teh kwaltia para teihsá: *remedio**, yehwa i:pa tamela:wa para se: tama:ma:s sah porin pata:wak. Ke:mah *o sea** se: tawi:pa:nas, no: kwaltia tepitsi:n. Yehwa sah yo:n, yehwa, yehwa sah yo:n. Iwa:n mah se: kima:neloya m' peto:lmekat. Ke:mah, yehwa yo:n kwaltia. Yehwa yo:n. Ah, *bueno**. Pos yehwa sah *compadrito** nimitstahtania. Yehwa sah, tasohka:matik ke:mah. Tasohka:matik *igual, compadrito**. Yehwa yo:n no: n' komekat tikihtowa *compadrito** no: ne: ox tiki:xmattok ne:n ima:xiwyo ke:ní:..., ke:niwki. Ox weh..., ma:wehwei n' ima:xiwyo, ¿Ke:n..., ke:niwki, ne:n, tamati n' itapalo? Ah, n' ima:xiwyo achi nextik wa:n a:mo semi wehwei, Tsikitsi:n. A:mo semi wehwei ka:mpa ne:n, n' ikwa:pan ihkó:n ompa e:wi ne:n ixiwyo ihkó:n nehnextik. Wa:n yo:n, yo:n nijó:n mochi:wa n' ixo:chi:yo itech mayo. Itech mayo m' poso:ni. Itech mayo, ihkwa:k poso:ni. Poso:ni pero ne:n ixo:chi:yo ne:n kohkostik. Ihkó:n, ihkó:n ita:mpa mopihpilowa, ihkó:n mopihpilowa. Kohkostik. Ihkó:n yowi ne:n nika:n ima:yo, wa:n ompa mopilowa pero itech mayo. Imahma:tsi:ntan mochi:wa xo:chitsi:n. Eheh, kwaltsi:n wa:n nehnextik n' ima:xiwyo. No: *igual**. Wa:n ixo:chio pisi:ltik. Pisi:ltik. Pisi:ltik no:. Wa:n ihkwi:kwí:n de n' i..., ka:mpa yetok, nika:n yetok ne:n. kowtsi:n wa:n nika:n yetok ne:n ixiwyo ihkó:n tani. Ompa ki:sa n' ima:y. Ima:tsi:ntan ki:sa ya n' ima:xiwyo. Ima:tsi:ntan ki:sa n' ixo:chio. Ke:mah. Ompa ki:sa nika:n wa:n ompa ya ihkó:n mochi:wa n' ixi..., n' ima:xiwyo wa:n, Ke:mah. n' ixo:chio no: nika:n, nika:n mopihpilowa. Ke:mah mopihpilowa n' ixo:chio a:mo semi wehwei. A:mo wehwei. A:mo wehwei. Pero yo:n a:mo, pos neh nikitani ihkó:n [ke:]meh i:n neh niow kowtah. Ah, ke:mah. Pos nijó:n a:mo, no: por *tiempo** sah. Ke:mah ika *tiempo** sah mochi:wa. Ke:mah. Mm. Ika *tiempo** sah, ke:meh i:n seki to:nal pano:k ekintsi:n. Ka:n, ka:n xo:chiowa nochipa, a:mo. Ika *tiempo** sah no:. [K]as[á: i]ka se: kita pero a:mo kipia ok n' ixo:chio. A:mo xo:chiowa ok. Ke:mah. Wa:n yehwa yo:n ke:masá: se: ki..., se: 'ki:xtia *siquiera** e:yi, e:yi se: 'ki:xtia nijó:n de n' pata:wak ihkó:n e:yi se: kitsahtsaya:na. Ke:mah. Se: kitsahtsaya:na wa:n ki:sa e:yi. Ke:mah. Ke:mah. E:yi, e:yi *pedacito** ihko:ni. Entó:s se: kikwi a yo:n. Ke:mah kwaltia ya. Se: kikwi a. Pero se: kitsaya:na. Ke:mah. Ke:mah. Yehwa yo:n neh nik..., nik..., ti... Mm. Pos yehwa, yehwa yo:n, pos ne: t'nekia t'matiskeh ke:ní:w n' ixo:chio wa:n ke:ní:w n' ima:xiwyo wa:n, wa:n ton *tiempo** ne:n poso:ni, tehwa:n tikmatisnekiah, 'matisnekiah siquiera. Eh, tikihtowa ke itech mayo m' poso:ni. Ke:mah itech mayo, nochi a kwali etok *compadritsi:n** sake:[ra] t'matkeh yo:n kemaniá:n poso:ni. [...]ilwa:n. Ke:mah, yehwa sah, *compadrito**. Mm, yo:n me:tsti. Mm.