*Bueno** nika:n timoahsih Tacho sepa, ne: nikneki xine:chnohno:tsa de yo:n kwetaxkolmekat *o** ne: at..., 'mati ox no: iwki tik..., tikto:ka:ytia n' teh. A:, tikneki tikmatis nika:n i:n timona:mikkeh itech nijí:n kowtah. Ke:mah. Pos neh nikilia ne: kwetaxmekat. Yo:n no: niki:xmattok wa:n pos no: panki:sa tech se: kowit oso hkó:n mowi:wila:na, ihkwí:n de pata:wak. Ajá. Wa:n kachi kana:wak wa:n se: ihkó:n *ra:raya...** ihkó:n te:temo:tok wa:n ixiwyo no: n' ike:span no: e:wi n' ixiwyo ihkó:n, motekpa:na, wa:n tepitsi:n ma:..., nochi ma:s..., sasaltik n' i..., n' ima:xiwyo. Ima:xiwyo ihkwi:ntsitsi:n, yo:n achi ma:tohtohmiyoh tepitsi:n, achi xaxakachtik. Wa:n ompa ke:mah ompa ne: ke:masá: seki se: kita, panki:sa tech i:n kowit, itech se: kowit panki:sa, wa:n ompa motetekwinohtiw. Yo:n motetekwinohtiw ihkó:n wa:n pos yo:n a:mo kwaltia para nijí:n, i:n seki ne: kwaltia de yo:n yahtok ihkó:n, kwaltia no: se: kitsaya:na ihkó:n wa:n no: ika *antes** ne: ke:man ta..., ika tawi:pa:nayah. ika tawi:pa:nayah wa:n no: kikwiah. *Igual** nijí:n iteyo, n' iteyo ni..., kachi kwaltsi:n pané:, pané: pa:mpi:ktok, wa:n kostik n' iteyo taihtik, ne: meh eskia ista:k. Wa:n kwaltsi:n ke:meh eskia yo:n a:tomat n' it..., n' iteyo wa:n se: kipixka ihkó:n ki:sa n' e:wat kanaktsí:n. Ke:mah, pero yahtok wehkapan, wehkapan mowila:na, wehkapan. De yo:n mowila:na wehkapan a:mo kwaltia *porque** ki..., motetekwinowa tech n' kowit. Ke:mah. *o** teihsá: xiwit ihkó:n motetekwinowa, pos a:mo wel se: kki:xtia. Onkak seki kwaltsi:n no: seki kwaltsi:n, pos *siempre** se: kikwi no:, no: yema:nik. Ne: ke:man tehwa:n pos no: te:chilia:yah ne:n to:pá:n pos xi..., ika tikwa:lkwiah kowit, a:mo tikwi:kayah mekapal pos no: tikwiah ke:meh eskia mekapal. A: yehwa n... Ne:..., ne: tikilpia:yah para ne:n kowit de m' pitsa:wak ne: wa:n tiktekiah se: k..., se: hkwí:n se: *cachito** se: ktekia wa:n k..., se: kilpia:ya wa:n ke:mah se: tama:ma ya *porque** pata:wak seki. Pa:pata:wak, ke:mah, pa:pata:wak ihkó:n. Wa:n yo:n a:mo koto:ni. Ke:mah. Ke:mah. Yo:n a:mo koto:ni, nió:n no: posteki, ta: seki kwaltsi:n yema:nik. Ke:mah. Yehwa yo:n neh nik..., E:mah. niki:xmattok wa:n pos yehwa ne: *antes** tikwiah. Ke:mah. ¿Ka:nachi taman onkak yo:n, ka:n tikmati ox miak taman *o**...? Pos nehwa nikitaya sayoh se:, se: taman, se: taman sah, se: taman de yo:n. A:, se: taman sah. Ajá. Ka:nsá: *hasta** ekintsi:n ka:s ika nika:wí:n A:tekohkomol mah se: yowi nochi ne:wí:n kwowtah, se: kahsi. Ke:mah, se: kahsi. Ajá. E:..., se: kahsi. Pero nikihto:s ampo:wí:n kahfe:ntah, nika:wí:n mah pahpania:n ka:mpa ne: tietokeh ne:paka, a:mo se: kahsi. A:mo ta: tak... Se: kahsi ka:mpa achi teh..., tehtepe:yoh, ihkó:n tehtekwa:ko wa:n ka:sá: ika no: kwowtah se: kahsi nijó:n. Ke:mah. Wa:n *más** mochi:wa ompaka ne: kowtahpa. Ompa ne:wí:n mochi:wa. Ke:mah, ne: Kali:ka:mpa. Kalika:mpa, nochi nika:wí:n Tahchikteko, nochi n' *hasta** ne:wí:n A:tsa:la:n. Nochi onkak *porque** nika:wí:n ka:mpa ika se: tato:ka a:mo tikitas kox o..., kox onkak nijó:n, a:mo se: kita. Wa:n ne: tanikwa:kopa, *por** X..., *por** A:te:nohkopa, Xaltipan no: mochi:wa oso Pos ompaka a:mo ke:man nikita. Ompa nikita ompa nika:wi:ni sah, pero xa:la..., xa: no: onkas *porque** Kanah. de a:mo kachi se: nemiti pos a:mo, a:mo se: kita, pero nika:n i:n porin ne:wí:n tinentinemih, Ke:mah. Nika:n, nika:n Tozán, nochi nika:mpa a:na:lpa, yo:n ka:mpa kohkowtah tahtake:s, nochi se: kita ka:ns ika. Ajá. Nika:n A:tekohkomolkopa, ompa nijó:n onkak nika:n Texa:yakatitan, nochi yo:n a:te:n. A:, no:. Ke:mah, ompa nochi onkak wa:n se: ki..., ompa se: kkwiti ke:mansá: se:, ka:n no: kwaltia ika se: tahtalpia, E:mah. Yehwa yo:n pos a:mo yo:n a:mo nikihto:s teihsá: se: kikwi para t..., se: mopahtia, yo:n i:pa sayoh para se: ki..., ma:sá: no: se:..., se: kikwi para yehwa se: tahtalpia, ika se: tama:ma. Ne: ke:man, pero ekintsi:n pos nochi tikwih nochi yo:n mekapal de ichti. *Antes**, ne: ke:man pos kik..., a:mo no: kkwiah pos kkwi:kayah nochi ne:..., seki kikwiah wa:n seki de xo:no:t kikwiah n' ime:kapal . Wa:n komo a:mo kwi:kayah, kelka:wayah n' ime:kapal, pos yehwa ya ne: kitekiah para kwa:lkwiskeh ne:n kowit. Ke:mah. De m' pitsa:wak ika kitekiah Ke:mah. Nejo:n... wa:n pos s..., s..., de hkó:n se: *pedazo** kitekiah wa:n ika kkwa:ytia:yah. Entó:s ika yo:n a:mo koto:ni. A:mo koto:ni eski. A:mo koto:ni. ¿Ke:yeh tak n' kiliah kwetaxkolmekat? Porin kiliah kwetaxkolmekat *porque** nijo:n *casi** kiliah, ne:n seki tehwa:n tikiliah no: taman. Entó:s yo:n kihtowah a:mo..., porin ta:lpan mowi:wila:na. Porin ta:lpan. Ke:mah, mo ta:lpan wa:n tehko wehkapan. Ke:mah. Wa:n kwaltsi:n ixiwyo ihkó:n. Ajá. E:mah. Nijó:n a:mo, a:mo se: kitas n' ampó:n, amo, nika:wí:n, ma:s kihto:skeh xikte:mo n' ampo:wí:n a:mo se: kahsis. A:mo se: kahsis, ta: onkak ompa ne:wí:n, kohkowtah. No: yetok sah eski ka:ni se: kahsis. No: yetok. Ke:mah. A:mo okachi..., se: eliwis se: ki:ste:was wa:n se: kihto:s nikwiti ne:, ne: ka:nika eski sah. A:mo se:..., a:mo se: kahsi, a:mo, se: kahsi nika:n A:tekohkomolkopa, ompa ne:wí:n Kanah ata. Ajá. nochi yo:n se: kahsi, ka:s ika se: kita kwaltsi:n, ne:n ka:s ika miak onkak. Ke:mah, ka:n se:... Ka:ns ika miak onkak wa:n pos nijó:n pa:nki:sa n' ikwa:pan nochi n' i..., n' iteyo. Ke:mah, neh nejó:n, nikmattok ne:chilihkeh neli *que** ke:meh i:n no: niow kowtah ke:masá: ne:chilia:yah, a: pos ne: mono:sta kwetaxkolmekat. pero neh a:mo ke:man, mahyá: a:mo ke:man semi tikwikeh ika ttahtalpihkeh, wa:n yeh..., yehwa, ox yehwa ika n..., *bueno** nikmattok *que** *que** neli kihtowah kwali se: ki..., se: ki:xtapa:na oso se: kitsahtsaya:na mahyá: wa:n a:mo koto:ni. Pero yehwa sah yo:n tein nikmattok pero a:mo ke:man.... Pos *cuando** neh nimoskaltih nochi ne:n ka:mpa tinemiah i:pa chihchi:wtok ya n' kali wa:n pos neh *cuando** nimoskaltih ya ma..., i:pa *más** kikwiah ya *clavos de** yo:n para tasohsoh. *O sea** nochi yo:ni wa:n wa:n *entonces** a:mo..., ihwa:k a tak m' pe:wak a:mo kikwih ok semi n' komekat. Pos ihkwa:k ne:n tikwiah no: tikitayah hkó:n te:ch..., tehwa:n ke:meh no:pá:n te:chne:xtilia:ya de m' pata:wak ki..., kitekiah ika *machete** ihko:ni wa:n kki:xtia:yah *siquiera** e:yi. Ke:mah. *Siquiera** e:yi kki:xtia:yah wa:n yeh yo:n kikwiah ya ika ki..., tahtalpia:yah ika. No: seki ika tawi:pa:nayah *porque** yo:n takwa:wak. No: seki tawi:pa:nayah ika Ajá. wa:n ika talpia:yah. Ke:mah. Yo:n *de cuando** wa:ki ye:kpipi:nia ya. A:mo no: wel se: kitohtoma ok eski. Kanah ata. A:mo no: welia. Ika kilpia:yah ne:n tai:xpa:nka:yo:meh oso n' e:witiká: de n' yo:n kkehketsayah, pos ika tawi:pa:nayah. Ajá. Ke:mah. Ika kwi:pa:nayah n' xo:no:kowtsitsí:n oso ohtat, ne:wí:n ne:n kixahxama:niyah wa:n kit ika kih..., wi:pa:nayah. Pero seki we:weyak ki:sa ya de kitekiah ihkó:n kitapa:nayah, we:weyak ki:sa ya. A:, ke:mah. Weweyak. Ke:mah. A:, pos ta: nejo:n yo:n a:mo t..., no: te:tehko itech kowit, kanah. No: te:tehko itech kowit. Ke:mah, no: tehko itech kowit no:. Ke:mah ata. Sayoh ka:mpa yetok seki miak xiwit ihkó:n oso okseki komekat, ompa kihilpihtiw, kihilpihtiw *hasta** ke:masá: de n' tehtetsi:ltik a:mo kwaltia para se: kitekis Ajá. Ke:mah. *[por]que** a:mo wel..., a:mo kwaltia *porque** tehtetsi:ltik. E:wa... kwaltia de ihkó:n, ke:mansá: se: kita ihkó:n, ihkó:n ti:tila:ntok, ihkó:n. Ti:ti:lantok. Xa: ch..., pa:pata:wak ihkó:n seki. Ke:mah. Pa:pata:wak wa:n de n' seki pihpitsa:wak de n' achi selik kwaltsi:n yema:nik. Ke:mah. Yeh se: kkwia no:. Ke:mah, wa:n itsi:ntan, *de que** ka:mpa ne: e:wia, ka:mpa itsi:ntan de n' ke:meh eskia ixwaya, ixwa ihkó:n ni:nipaka ihkó:n kipia n' itsmol, ihkó:n ya:ya:ya ihkó:n. Ke:mah. Ompa ya:ya:ya wa:n ka:ns ika pos sepa tehkoya itech n' kowt.., n' kowit ihkó:n. ¿Ka:n t'mati ke:maniá:n xo:chiowa? Pos a:mo nikmati, neh nikitaya sayoh i:pa ihkó:n ne:n i..., ixo:chiyo. I:pa kipia ya. I:pa kipia ya. Pero a:mo nikmatia ne:n ke:maniá:n ne:n xo:chiowa. Pos nejó:n a:mo..., neli ke:meh kowtah n' onkak a:mo nochi semi se: kitstinemi ke:n... ne: ke:maniá:n wa:n a..., *o sea** n' a:mo se: kita:lia *cuidado** sah neli ke:maniá:n. A:mo se: kita:lia *cuidado** wa:n a:mo se: ki..., pos se: kimati ke:maniá:n yo:n xo:chiowa pero pos moneki ke:meh kintsi:n nika:n timonohno:tstokeh kwali tik..., se: kite:mo:s wa:n se: kitas. Ke:mah. A:mo ta..., wa:n onkak miak yo:n. Yo:n miak onkak, nochi ne:wí:n se: kahsi. Ke:mah. Ke:mah, wa:n nimitsilia neh. Neh nejó:n sayoh nikmattok *que** ne:chne:xtilihkah se: *viaje** wa:n ne:chilihkeh *que** kwetaxkolmekat pero a:mo ke:man nikihto:s mah nikwi wa:n..., oso no:pá:n kikwi *o** ta..., tahtalpi, *sino que** nejo:n sayoh ne:chne:xtilihkeh wa:n pos yeh ka niki:xmattok, pero a:mo ke:man tikwikeh ok n' tehwa:n semi. A:mo ke:man nankwikeh, tehwa:n tikwiah ne:n Ke:mah. nijo:n *cuando** tiko:nkwiah, tikwiah n' ompa ne: ika ttahtalpia:yah, Ajá. Ke:mah. Pos yo:n a:mo kwaltia para pahti ata. A:mo, yo:n a:mo, a:mo, a:mo ke:man kkwiah para m' pahti ne: xiwtsí:n. I:pa sayoh ne: para se: tahtalpia. Para se: tahtalpia:ya sah *cuando** kikwiah, *cuando** se: kelka:waya se: imekapal wa:n se: kwa:lkwisneki kowit, pos ika se: kkwa:ytia:ya. Ke:mah. Se: kilpia:ya wa:n se: tama:ma:ya, yo:n a:mo te:i:xkwa:kokoh, ta: pata:wak. A:mo eski. Ke:mah, *porque** yo:n pata:wak pos wa:n, wa:n de nejo:n mahyá: tepitsi:n ema:nik, a:mo te:kwa:kokoh. Ye:manik *siempre** amo p..., wa:n a:mo, a:mo posteki. E:mah. Kanah. A:ah. Ajá. Ke:mah. Pos ka:n n'mati xa: teihsá: t'neki tne:chtapowi:s ok, xa: tik..., tikmati teihsá:. Ki..., yo:n onkak nochi n' *tiempo** ata nochi xiwit. A:, yo:n nochi xiwit onkak ne:wí:n. Ke:mah. Ajá. Wa:n kwaltsi:n ixiwyo, ihkó:n de we:weyak, wa:n xoxoktik. Ajá. Xoxoktik n' ixiwyo. Wa:n yo:n ike:span ne:n..., n' e:wtiw n' ixiwyo. A:, ike:span. A:h. N' ike:span. *Después** ma:y..., moma:yo:tia ihkó:n pos we:weyak ya mochi:wa. Ke:mah. Ke:mah. Ajá. Ke:mah, ¿a:mo n'mati xa: teihsá: t'neki tne:chtapowi:s ok *acerca de** yehwa yo:n. Pos neh a:mo no: nikmati, yehwa sah de n...., de nik..., de nimitsilih. Ajá. Ke:mah, *porque** neh niktsi..., niki:xmattok pero de ihsiwka sah, a:mo teh *más** nikmati ok no: de, de yehwa yo:ni. Ke:mah. Komohkó:n xne:chili ke:ní:w moto:ka:y wa:n ka:ni n' tiwa:le:w. Pos neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan. Neh nimono:tsa Hermelindo Salazar Osollo, no: de San Miguel Tzinacapan wa:n pos tasohka:matik *que** tine:chnohno:ts. A:, *bueno, bueno, bue...**