Pos nika:n kwali ... nika:n ti..., timona:mikkeh kwali tine:chili:s kox tiki:xmati yo:n ka:la:tsapot, ka:nachi taman, se: taman oso o:me taman. Ke:mah niki:xmattok. Ka:la:tsapot niki:xmattok ke:meh tinentinemi..., tikowtahneminih ne: we:ikowtahpa mochi:wa *solamente** nika:wí:n de A:tekohkomol, para nika:n A:tpoliwi e..., Masa:owatahpa, Ista:ka:t, ne: Po:chnetah, nochi mochi:wa yo:n ka:la:tsapot ka:mpa ... Yo:n mochi:wa ka:mpa a:tawyoh tepitsi:n ompa kwelita semi mochi:was, ka:mpa lohlomah a:mo mochi:wa yo:n, yo:n kowit ei..., ei..., mochi:wa semi ka:mpa, kwaltia ahatawyoh, ka:mpa tah..., tahtawakal. Ompa semi mochi:wa n' ka:la:tsapot wa:n nikita ne: kowtah ni...., ke:masá: se: panowa, te:ntok yo:n kowtet wa:n n' i..., mochi:wa wehwei ohololtik, ke:meh ..., mahyá: ti:ltsapot pero ti:ltsapot *más** wehwei wa:n yeh ahalaxtik wa:n ne: a:mo, ne: panmohmoloxtik ke:meh *durazno** n' ipamko ne:n yo:n ka:la:tsapot, pero seki kwaltsi:n ohololtik wa:n seki ne:, tepitsi:n i:ixtapalwe:we:yak, tepitsi:n a:mo semi sanké:n, tepitsi:n sah. Nejó:n wa:n yo:n *de, de que** oksi a kikwah ne:n pesohmeh n' ipa..., n' ipanakayo kikwah n' pesohmeh *o** chechelo:meh kikwah wa:n ompa ne:, ompa moka:wa n' iteyo tein, tein yo:n kakawyoh ya mahyá: *nuez** ompa, ompa wetstok a, ekints:in, ekintsi:n n' tokniwa:n nochi ka:n teh kitatsiwiliah kikwitih wa:n kichihchi:wah yo:n a..., yo:n a:yo:tsitsi:n ki..., kikehkechtiah ya ompa kololo:tih ya n' tokniwa:n yo:n, tein a:mo moyek..., moye..., moye:kpanchipa:wa pos kipa..., kimpa:kah wa:n xokoya wa:n ki:sa ya yo:n ne:n ipachyo. Wa:n ipachyo, ne: *morado** n' ipachyo n' *cuando** xokoya, wa:n ne: kwaltsi:n witsa tei..., tein yo:n ki:sa kwaltsi:n ipaxolocho nochi a, kikwitih wa:n kipa:kah wa:n kwaltsi:n moka:wa para yo:n kichi:wah yo:n a:yo:tsitsi:n kichi:wah ekintsi:n tokniwa:n tein a:mo motatsiwilia. Achto a:mo kichi:wayah *cuenta** ekintsi:n konkwih para ar..., *artesanía** kihtowah, kinimakah yo:n koyo:meh kinamakiltiah. A:, ekintsi:n kichi:wah ya. Mokecho:oli:nihtokeh ihkó:n kichi:wah mokechoholiniah ne:n koyo..., ki..., kita:liliah. Ke:mah pero neli, o:me taman nikita n' iteyo ne:n ka:la:tsapot se:, se: taman sah n' ineketsalis pero n' iteyo o:me taman *porque** seki tepitsi:n we:weyak wa:n seki ohololtik sah. Pos yo:n nimitstahtania *porque** neh nikmattok ... Sayoh se:sah niki:xmati. Mm, ke:mah. Se: yo:n ohololtik sah, yo:n wehwetsi ka:mpa ne:n, ka:mpa onkak a:t, a:t[e]..., a:te:nte:noh, ompa wehwetsi wa:n yehwa yo:n kikwih para ne:n tama:chihchi:walis. Ki..., kikwih yo:n kwaltsi:n ki:sa n' ie:wayo wa:n pos yeh ki..., [ka:n] n'mati ke:ní:w n' kichi:wah wa:n kichihchi:wah yo:n tikihtowah a:yotsitsi:n. Ke:mah kichih..., kikechtiah. A:yo:tsitsi:n wa:n pos a:mo nikmati ne:n ke:maniá:n xo:chiowa, neh a:mo ke:man nikita. Pos ka:n kachi tik..., ke:mah ka:n t'talilia *cuidado** ke:maniá:n pero ne: ... soh nikita sayoh n' iteyo. Pero nejó:n mochi:wa ne:n iteyo, pampi:xowi ke:meh itech *abril**, pe:wa pampixowia n' iteyo. Nikitani *porque** nejó:n nikita ne: kowtah nik..., nikina:miki seki tein yo:n kichihchi:wah, ne: kikwitih kie:ra se:, kie:ra se:se: *bolsa** ne:n kowtet, kololo:tih tein, tein xokoyak a wa:n yehwa ite[ch], itech *abril, mayo** ihwak yo:n mochi:wa yo:n, pero yo:n seki nikpia nikwito se: tepitsi:n o:me, e:yi nikwito ne: kow..., ai ninemi kowtah wa:n nikwelitak no: nik..., [ni]mowa:lkwilih, kalihtik niktapante:ntok. wa:n yo:n a:mo we..., a:mo we:lik tak a:mo, a:mo we:lik, a:mo se: kikwa. Wa:n neh no: n'pia kowtet, nikololo:to. Ke:mah wa:n nejó:n ... Ee..., a:..., a:mo we:lik pero nejó:n i..., ipachyo, n' ipamko tein paniá:n we:lik pero kikwah okwilimeh. Okwilimeh: Wa:n se: yeh komo se: kikwa kihtowah ne: te:kwi ihxo:ch, te:kwi ihxo:ch pero wa:n nejó:n yehwa yo:n tepitsi:n *veneno porque de** a:mo se: kimati pos a:mo se: kikwa yo:n kowtah yo:n mochi:wa. Pos neh nikmattok, ke:meh i:n tikowtahnemiah. Pero n' okwilimeh a:mo teh kinchi:wilia *porque** yehwa n' kikwah n' pesohmeh. Ke:meh chechelo:meh kikwah yehwa, ka:n teh kinchi:wilia pero tehwa:n te:chchi:wilia *daño** mah se: kikwa. Neh ke:masá: *cuando** tiayah kowtah n' ti..., tikowtahnemiah, Tsope:k, yo:n tepitsi:n tsope:k pero *delicado**. tikinitayah ne:n pe:sohmeh ahko yetokeh, pero [ki]kwa:yah *cuando** yoksik ya. Mm, Mm. ke:masá: ahko yetokeh wa:n panxii:ni a, ta:lpan ya tak kololowa:yah ya. Pero a:mo nikmati kox o:me taman, nikmattok sayoh se: taman. Ke:mah Pero k..., n', n' ..., kowit yeh ne:n nikitaya ne:n kwaltsi:n *morado**. Komo se: kike:sxihxi:ma komo we..., de wa:kia, de wa:ki komo se: kite:ntekkeh wa:n wa:ki, *moradito parejo** n' kowtsí:n. Wa:n ye:ktakwawak, se: kitehteki ihkó:n, Takwawak no:. pero kwaltsi:n tapa:ni. Yo:n ke:mah melaktik. Pos tehwa:n tikitayah, no: tikwiah ne: a:na:l ne: tiketsayah se: kaltsí:n, de yo:n no: kwaltia para kale:walmeh, para taihtiyo:t. Mm. Ne:n kowts..., i:ksá: mehmela:wak de n' selik. Melaktsitsi:n mochi:wa. Wa:n de n', de n' tohtoma:wak, no: motohtoma:wa ihkwí:n de wehwei tikitayah wa:n se: kitapa:naya, yo:n no: kwaltsi:n tapa:ni, wa:n taihtik kwaltsi:n ne:n, ne: *moradito** ne:n kowit, n' ihtik, tak n' iyo:lo. *Morado** nochi n' iihtik, n' iihtikyo, nochi *morado** n' ikowyo. Ke:mah n' ihtik wa:n paniá:n de n' kowit kwaltsi:n ne: n' iewayo kwaltsi:n ne: xoxoktik pane:, xoxoktik ke:meh ne:n yehwa ne:n i..., ne:n moyo..., ke:ní:w n' kiliah wa:n n' tsapot. Ke:mah. *Igual de** n' xoxoktik wa:n pos yehwa ne: tak kipa:mpihpixkah n' okwilimeh wa:n tak yeh kikwaliah ya n' e:wat, Kikwaliah ne:n tein i..., inakayo ya ne:n n'kowtet, ke:mah [ki]kwaliah. Ke:mah. Inakayo, kikwaliah ya wa:n pos ne:n ixwih tak ne:wí:n yowih ya n' okwilimeh. Ke:mah Ke:masá: mota:litih ahko, ka:sá: ika no: wei mota:lia yo:n ... Seki wehwei mochi:wa ne:n ka:la:tsapokowit, ompa ahko kichihchi:wah n' in..., n' in..., incha:n *Nido**, ompa kichihchi:wah, ompa kochih, ke:mah. Wa:n ... Ke:mah. Ke:mah. chechelo:meh no:, ke:mah. Pos yehwa sah niki:xmattok yo:n, pero niki:xmattok se: taman sah n'kowit, se: taman sah n'kowit, *sino que** iteyo ya ne: mopata tepitsi:n we:weyak seki wa:n seki yehwa yo:n nikitani neh, wa:n *cuando** oksi yehwa yo:n kowtet a:mo, a:mo kipata n' i..., itapalo n' pamko ne:n tsapot *sino que** xoxoktik sayoh ke de yoksi pos yema:nia wa:n se: kita n' iihtik *morado** ya. Wa:n a:mo. Tein tsapot. A:mo, a:mo, pos a:mo se kimati yo:n ox pahti, tikitah kikwah okwilimeh sah wa:n iteyo ompa te:ntok se: kita. Yo:n a:mo ke:man tikmatik kox xa: ... Kox kwali para pahti a:mo tak. Niono: ixo:chio xa: tik..., N'ixo:chio a:mo ke:man tikita ne:n. N' i..., ixo:chio a:mo ke:man nikita ke:meh wehkapan mochiwa a:mo no: se: kita:lia *cuidado**, ke:mah wehkapan mochi:wa, a:mo t'matih ke:niwki nejó:n ox i:sta:k, chi:chi:ltik oso, oso *a ver* ke:ní:w, a:mo ke:man tikitah ke:ní:w xo:chiowa. Sayoh tikita sioh, ke:mah sayoh n' iteyo. Tikitah *cuando** pampixo:wi a n' kowtet, ihwak se: kita ya. Ke:mah ke:meh yo:n, yo:n pampixo:wi wa:n koma:mo se: kololoh, wehweliwi yo:n kakawat *porque** ke:meh ixwa ya, tahtapa:ni wa:n wehweliwi a ne:n yo:n kakawtsi:n tein kichihchi:wah a:wilmeh. Wa:n seki de n' a:mo kololowah ompa ixwa eski Ompa ixwa ya, wehweliwi a. wa:n de yo:n no: miakia. Yo:n pos ompa, ompa ixwa, ompa miakia ya n'kowtsitsí:n. Ke:mah ka:sá: ika ka:mpa onkak kowit, sa ixwatok n' itampa ata. Tata:mpa de n' kowit ixwatok. Ke:mah yo:n ikowyo ne: ke:meh tikihtowah *morado n' ikowyo komohkó:n se: kitapa:na n' tein wa:kik wa:n ima:xiwyo mohmoloxtik no: ma:..., ima:tampa wa:n ii:xko nochi mohmoloxtik yo:n, yo:n kowtsí:n, Pos neh nikitak n' ima:ta:mpa nochi pané: kipia ihwitsitsí:n tata:mpa, mohmoloxtik, mohmoloxtik, ke:mah mohmoloxtik. wa:n kwaltsi:n ima:i ne:n yohyowaltik seki. Ke:mah. Wa:n yehwa ya neh niki:xmattok. Yehwa yo:n ... Yehwa sah no: niki:xmattok no: ne: kowtsí:n ke:meh yo:n neli se:, se: taman sah nikita pero neli a:mo n'mati *de que** n' ta:kilot a ne: se: kita o:me taman ya. In kowit se: taman sah. Ke:mah. Ke:mah. Pos no: *igual**, neh o:rah *si** nikmattok, sayoh se: taman niki:xmati, pero kwalia ke tine:chilih nika:n ti..., timoahsih Ke:mah. Pos timoliah katí:n kowit de n', de n' te:chpale:wia ihkó:n. Ke:mah. Pos ekintsi:n nochi tapale:wia nejó:n kowtsí:n. Ke:mah. Ke:mah. Pos neh a:mo nikmati ok *más** xa: kwali tine:chili:s ok xa:, xa: *más** tikmattok de yo:n kowtsí:n ka:la:tsapot. A:mo, ta i:pa yehwa sah no: nikmati yehwa sah no:. Yehwa sah. Ke:mah. Pos kwali tine:chili:s moto:kay ne:n Pos ke:na:mo, neh nimono:tsa niErnesto Vázquez wa:n niwa:le:wak San Miguel Tzinacapan. Nimoto:ka:i..., Neh nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián niwa:le:w San Miguel Tzinacapan.