Yetok a. Tehwa:tsi:n don Ernesto, neh nimono:tsa NiRubén Macario. Aha, neh niErnesto Vázquez. No: kwaltsi:n *este** ti..., nika:n timotapowi:tih tein tiki:xmattiwa:lahkeh ya:lwa, yawipta, tote:iskaltihka:wa:n towehka:wkayo:ta:tahwa:n, towe:ita:twa:n te:chne:xtilihkah wa:n te:chilwihkah ke:ní:w mono:tsa se: taman tein onkak nika:n ta:ltikpak xiwtsitsi:n. Mm. Tehwa:tsi:n xa: tiki:xmatok, no: tiki:xmattok nehjó:n kiliah pachkilit. Ke:mah yo:n pachkilit mochi:wa kahfe:ntah oso ka:sá: ohte:n mochi:wa, yo:n a:mo mone:neki, e..., yo:n ixwa sah, a:mo se: kitepe:wa, mochi:wa sah kiltsi:n wa:n welik, se: kikwi para .... Tamanal seki se: kikwa, seki koma:lixkah wa:n kwaltsi:n we:lik yo:n .... yehwa sah yon, yo:n se: kikwa ma..., ke:meh tomakilit. Ke:mah. Ke:mah. Wa:n yo:n tehwa:tsi:n no: tikmatik *porque** no: mitstami..., ne:xtilihkah mote:..., mo:te:iskaltihka:wa:n nehjó:n ne: ke:man. Yehwa:n no..., note:iskaltihka:wa:n ke:meh nehjí:n .... Ke:meh titatekiah kahfe:ntah pos ne: mochi:wa wa:n, wa:n kitekiah nowe:ina:nah katka, kitekia wa:n, wa:n iwki tikwa:yah wa:n, koma:mo, koma:mo tikwah ya iwki sah, tiktekiah seki ne: is..., iswat tikwitih, yo:n pahpataiswat wa:n kite:mah iswa..., iswai:xko wa:n kita:[li]liah i..., tepistsi:n kiahtselwiah para mah a:paliwi wa:n kite:miliah istat wa:n kite..., kixiwtetekwinowah ya wa:n kitikotamo:tah, kitikoixkayah tikotah yo:n, yo:n pachkilit. Ye:k we:lik, kwaltsi:n ika se: takwa yo:n kowtah, kiltakweto:l, ke:mah, yehwa yo:n. Tikih..., tikihto:neski ke:meh eskia kiltakweto:l, kiltakweto:l. Wa:n yo:n, yo:n neli, neli kwaltsi:n semi we:lik, yo:n kiltsi:n tikmatis ke:meh kichi:wah ke:meh yo:n pachkilit, ke:meh witskilit. Ke:mah. Ke:mah. Nochi yo:n xiwtsitsi:n, kwaltsi:n we:lik kiltakweto:l ne:n witskilit, tomakilit, wa:wkilit, pachkilit. Nochi yo:n tehwa:n a:mo, a:, we:noh, a:xka:n topi:pilwa:n a:mo kimatih ok pero tehwa:n tikmattokeh *porque** tehwa:n ika timoskaltihkeh. A:xka:n yehwa neli yo:n ihtikoyokkilit. Ka:n ki:xmatih, ke:mah wa:n yo:n ihtikoyokkilit no:, no: kis..., tikwa:yah no: ki..., no: se: ki..., no:, no: we:lik semi. Ke:mah pero a:xka:n topi:pilwa:n nikita neh mahyá: yo:n tikihtowah tehwa:n *este** .... Ki..., kohkoyo:tamatih ya a:man, a:mo ke:meh tehwa:n timoskaltihkeh, a:mo ki:xmatih ok. Ka:..., ka..., ka:n ki:xmatih ok, ke:meh yo:n wehweikilit no: ki..., seki ka:n kikwah ok, kikwa:snekih kinte:nkokowa. Yehwa ya, yehwa ya yo:n nikita neli wa:n tehwa:n pos .... Yeh..., ke:mah wa:n .... Ke:meh ne: tak, ne:ka, ne:ka to:nal semi titeltahyowia:yah *o** a:mo nikmati ke:ní:w pero .... Nikitaya tehwa:n nochi ti..., nochi tikwa:ya ya sah, tehteiweli kiltsi:n tiki:xmattokeh pero ... Ke:mah. Neli a:man topi:lpiwa:n a:mo i..., a:mo *igual** ok ke:meh a:xka:n tehwa:n timoskaltihkeh, a:xka:n yehwa:n a:mo ihkó:n ok. Kilit a:mo kinekih ok, yeh[wa:n] ekintsi:n .... Ekintsi:n koyo:takwa:snekih, ne: ke:masá: ki:sah ne: ahkwa:kopa te:tekitili:tih wa:n ompa ne: mokepatih a:mo kikwa ok nió:n no: kiltsi:n tein tehwa:n tikwah ok. Kikwah *solamente** koyo:takwal a. Yehwa ika moiko..., moi:xmakatoh ne:wí:n parahkokopa ya, yehwa ya nika:n ehko, nika:n ehko nikilia tehwa:n te:ch..., Koyo:t, koyo:t, yehwa ya, yehwa ne:n .... Te:chmohka:itah tehwa:n kitah ke ti..., tikwah tehtein weli kiltsi:n, niman te:chiliah kit ke:yeh tik.... Ke:mah, teh..., tehwa:n mahyá:, mahyá: sipomeh tikwah xiwit sah. Wa:n neli ihkó:n kihtowah yehwan pero pos a:mo tamatih pero timomattkeh ya. Ke:mah pero no: timomat..., ehe, timomatkeh ya no: timote:we:liltiah ika. Timomattkeh ya. A:mo, a:mo se: kwe:l.... Tehwa:n komo tikwah ne: ahko koyo:tapalo:l, a:mo tikwe:liliah tehwa:n, a:mo timomatih, ka:n tikwe:liliah. *Andale**, yehwa yo:n neli ka:n se: kwe:lilia wa:n Ka:n tikwe:liliah. tikmatis tehwa:n neli timomatkeh ya neli, ke:meh tehwa:n i:pa te..., ne:ka, ne:ka to:nal timotekipanohkeh *o** te:chtekipanowa:yah tote:iskaltihka:wa:n pos .... Ke:mah. *Hasta** a:xka:n tehwa:n a:mo tikelka:wah. Kanah, ka:n tik.... Wa:n tak se:sepa tikmatis .... Tehwa:tsi:n don Ernesto, sepa no: kwaltsi:n *porque, este lo que es** xiwtsitsi:n, ke:meh i:n kiltsi:n *pues** tehwa:n tikihtowah semi *más, más este, más** yo:lchika:wak. Ke:mah. Mah tiknemili:ka:n ki..., mah tiknemili:ka:n tehwa:tsi:n don Ernesto. Ke:ní:w moskaltia se:, se: tapialtsi:n, se: kwa:koweh. Ke:mah. Se: piotsi:n, se: totoltsi:n, se: pitsitsi:n, koma:mo ika xiwit. Ke:mah. *Entonces** wa:n ka:n tik..., ka:n tikitatih tehwa:n se:, se: tapialtsi:n mah takwa ke:meh tehwa:n titakwah, tikihtowah telchia:wak wa:n ta: se: tapialtsi:n ke:meh weli takwa wa:n *más** chika:wak se: tapial ke tehwa:n. Ke:mah, ke:mah, ki..., kinnyo:lchika:wa yo:n xiwtsi:n se: kinte:milia. Wa:n se: kinilia topi:pilwa:n pero topi:pilwa:n yehwa:n kiwetskismatih sah se: kinilia ke .... Ka:n .... Ka:n kwelkakih, neli yehwa:n .... Ka:n kwelkakih, ka:n kwelkakih. Momatkeh ya ne:n koyo:takwah ne: ahkokopa, ki..., kikwah *solamente** yo:n *sopa o** toni yo:n kinchihchi:wiliah yo:n Pero .... Wi:tsa de parahko, kichihchi:wah, a:it toni yo:n chi:wkeh, yo:n.... Yehwa yo:n, yo:n tak .... Tehwa:n nika:n a:mo tikye:kwe:liliah, a:mo timomatih, a:mo tikwe:liliah. Timofue:rsahwiah tikwah ke:meh i:n ka:mpa te:chwa:ntih k..., i..., ka:sá: te:chwa:ntih .... A:mo tikwe:liliah, tehwa:n ti .... Pos tikwah *porque** timopi:na:wmatih, pero a:mo *porque** tikwe:liliah, a:mo. Tehwa:n tikwah *solamente** kiltsi:n. A:mo se: kwe:lilia, ta: neli timomatkeh ya, timomatkeh ya tehwa:n nika:n i:n neli. Timotkeh ya toma:se:waltapalo:l *porque** koyo:tapalo:l yehwa no: taman we:lik wa:n neli ke:meh tikihtowah pos ekin..., y..., a:xka:n i:n to:n..., a:xka:n tikihtowah i:n *tiempo** mahyá: semi tel..., tel..., telmiak taman ya kipia ne:n tapalo:n , a:mo *igual** ke:meh ne: ke:man tehwa:n tikwa:yah. A:man nikita neh *este**, chi:wa, ximonemili tehwatsi:n nakat. A:mo, a:mo, a:mo iwki we:lik ke:meh, ke:meh kowtahnakat tein a:man, a:man onkak *porque** Ka:n *igual**, yeh a:mo, a:mo iwki. A:man tikita ya te:chwa:lkwiliah *puro** koyo:nakat, ke:meh i:n ko..., pio:tsitsi:n moskaltiah ika nochi, nochi ika yo:n *este** tikihtowah tehwa:n mahyá: tapala:n. Ke:mah. Wa:n ne:n to..., topiowa:n tehwa:n tein nika:wí: de n' kalam..., we:noh de n' kowtahpio:tsitsi:n *pues más** ahwia:keh wa:n, wa:n a:mo kokolisiohkeh. Kanah, ka..., kachi we:lkeh. Kachi we:lkeh. *Porque** ke:meh a:man i:n tehwa:n tikihtowah miak taman kokolis te:chahsi a pero a:mo *porque**, a:mo *porque** i:pa ihkó:n, i:pa ihkó:n *este** .... Tapowalis wi:tsa sanoke yo:n wi:tsa *por medio** de ke tehwa:n tik..., Totakwal. Takwalis, takwalis a, takwalis a, takwalis a, yehwa yo:n, yehwa, yehwa ya yo:n, yehwa ya yo:n, yehwa ya yo:n. Ke:mah yehwa yo:n, te:chchi:wilia *mal** takwalis tein kinimakah ne: koyo:tapala:n ne:n piomeh wa:n yehwa tech..., te:chkokolismaka ya. Ke:mah wa:n yehwa yo:n. A:ka:n ke:meh tokowta:kilo, *por igual** no: to..., tokowta:kilo a:man tikitah tehwa:n koma:mo tikta:liah tapala:n, tapala:n a:mo no: moskaltih wa:n a:mo no: ta:kis, wa:n iwki a no: tehwa:n nikilia neh. Ke:mah. To..., topipi:lwa:n yeh no:, komo a:mo kikwahkeh koyo:tapalo:l pe:wah ko..., pe:wah kokolakih ya, pe:wah *este** to..., *bueno** mahyá: tikihtowah tehwa:n cha:wis, cha:wisakih ya. Ke:mah. Cha:wiskalakih ya wa:n tehwa:n timomattokeh ke:meh i:n, ke:meh weli titakwah ma:ski ika kiltsi:n, ke:meh, ke:meh weli sah pero pos Ke:mah. pané: *mas kwaltsi:n tietokeh nikilia neh, mah..., mah..., mahyá: tikihtowah tehwa:n *mas** tipa:ktokeh. Kachi timomatkeh ya wa:n komo yo:n chi:ltamo:ltal kichi:wah, tehwa:n kichi:wah .... Ika timomatkeh ya. chi:ltamo:ltal, a:mo, a:mo ika yo:n tepos ki.... yo:n wi:tsa de ahko, koyo:..., koyo:..., yo:n ika kimo:ltah ne:n chi:l, kwe:chowah ika. Yo:n kiliah *licuadora**, tehwa:n a:mo ti..., *mas** no: tikpiah tehwa:n, ke pi:pilmeh kiko:wkeh pero tehwa:n t'tatekiwtiah *solamente** temolo wa:n se: chiltekaxit. *Andale** Wa:n tak kachi kwali a pero. Koma:lixkah ne:n chili:toh wa:n tomatsi:n wa:n ki..., kimo:ltah, kachi ahwia:k ki:sa yo:n. Kachi ahwia:k, *porque** neli yo:n tepos tein tikihtowa teh tein tekiti ika i:n tit. Mahyá: ki..., ki..., mahyá: tikihtowah tehwa:n *este** ki..., ki:xtilia ne:n we:likka:yo:t Ki..., ke:mah, kwi:liah iahwia:kyo. Ahwia:kka:yo:t, *porque** pané ka:n ahwia:k neh nikilia ma:ski kichihchi:wah chi:lposo:ntsi:n ika ihkó:n tik .... Tikwah tehwa:n pero nikilia neh komohkó:n kikwe:chowah ika yehwa yo:n tepostsi:n nikilia neh pané: a:mo ahwia:k. Ka:n se: kahwia:kmati. Wa:n ke:meh i:n tein kimetawiah ..., Ka:n se: kiahwia:kmati, tehwa:n a:mo timomatih, ke:mah. Tein kimetawiah tikmatis *[es]te** no:, *hasta** ahwia:k tapalo:ltsi:n no: ne:n, kwaltsi:n ahwia:k kwaltsi:n ahwia:k, ke:mah, ahwia:k. Ke:meh *este**, ke:meh i:n, *hasta** ke:meh i:n taxkaltsi:n te:chta:liliah, neh nikilia komohkó:n kima:ta:liah taxkal no: semi we:lik. Wa:n ta: komohkó:n ke:meh i:n ki..., tikowah tehwa:n ne: Cuesalan te:chwa:lkwiliah taxkaltsi:n pos pané: a:mo *igual** ok. Tel we:lik. Ka:n *igual** wa:n pané: se..., achi tihtixtik, no: taman kichi:wah yo:n, no: taman wa:n timomatkeh tein kima:ta:liah, kachi se: te:we:lia kachi, ke:mah. Ka:n *igual** ok, a..., a..., aha, ihkó:n, ihkó:n neli, ihkó:n wa:n neli. Ke:mah yeh timonohno:tstoyah de yo:n xiwtsi:n tikihtowah tehwa:n, yo:n pachkilit. Pachkilit. Wa:n yo:n pachkilit neh nikilwia *este** .... *Pues** a:xka:n topi:pilwa:n neli a:mo kwe:liliah ok wa:n tehwa:n yo:n ika timoskaltihkeh, neli ke:meh tikihtowa kikwiah, tik..., kitekiah towe:ta:tea:n wa:n ki..., ki:xtetsi:lowah ika se: iswatsi:n, neh nikelna:miki wa:n kikoma:lta:liah wa:n ke:mah kikwihtih ya se: chi:l. Se: chi:lxohxowik wa:n kimo:ltah sikie:ra tepitsi:n, se: tomatsi:n kita:liliah wa:n titakwah ya tehwa:n. Se: takwa ya, mm. Se: takwa ya, se: takwa ya, yo:n, yo:n ke:man a:mo onkaya nió:n istat takwe:chol ke:meh ekintsi:n onkak ata. Yo:n .... Ihwa:k kite..., tehwa:n te:chtoktia:yah kowtah komo ki..., komohkó:n t'ta:li:tih kiltsi:n kikwia nowe:ipopa:n katka ne: ila..., ilapotsi:n, imacheteh ika kitehtewia ne:n ika se: totomo:ch *o** teisá:. *Andale**, yehwa yo:n, yehwa yo:n, yehwa yo:n neli, yehwa yo:n neli. Wa:n kitehtewia para pa:ti yo:n istat, kwe:chowa ya wa:n kipante:milia ya kilit. Yehwa yo:n neli, e:s[oh], a:xka:n a:mo moi:xmati ok. Ihwa:k onkaya istaterro:n, wehwei, wehwei istaterro:n, ekintsi:n a:mo moi:xmati sake:ra wa:n tehwa:n titakwa:yah kowtah tia:yah ne: .... Te:chta:lilia:yah ista..., istaterró:n ke:ra ka:n o:me oso e:yi wa:n ke:ra o:me chi:kxohxowik wehwei wa:n titakwa:tih, t'pipi:ntia:yah titakwah ika yo:n chili:toh, kehtsontiw chili:toh wa:n .... Yehwa ya, yehwa ya neli yo:n. Tik..., tikpipi:ntiowih yo:n istaterro:n, ke:mah, ke:mah. Yehwa yo:n neli, yehwa yo:n neli ika titakwa:yah tehwa:n, yo:n nochi nikelna:miktok no: neh ke:meh .... Neli ke:meh no: tik..., no: tixiwehkeh ya tehwa:n, no: tik..., tikmattokeh ya ke:ní:w neli timoskaltihkeh neli ne:ka, ne:ka to:nal *cuando, Ihkó:n ata. *Cuando este** tota:twa:n te:ch..., te:chi:xeka:nayah. Ke:mah, ihkó:n neli. Wa:n neli ke:meh tikihtowa teh, yehwa:n towe:ita:twa:n no:, to..., to:pa:wa:n yehwa:n kit..., ki..., tote:iskaltihka:wa:n yehwa:n kit..., koto:tomo:chpi:kte:wah ya yo:n istatsi:n Wa:n kwi:kah ya kowtah. Ke:mah. Neh nikelna:miki *cuando** neh nimoskaltih, nikpiaya tak, nikpiaya xa: ke:meh, ke:meh mahtaktio:mo:me xiwit, Neh n'tekitia nika:n paratanikwa:kopa, nika:n se:, se:, se: xola:ltsi:n motano:tsa *este** Tenampulco. Naya:yah *cuadrilla** A:mo ta: ne: ompa, ompakawi:n nitekitia neh. A:, ompa nantekitiah. Wa:n neli ke:meh tikihtowa no:..., no:..., no:..., no:te:iskaltihka:w yowi a kwi..., kwika ya ne: istatsi:n wa:n ke:meh tikmattoyah ne: ka:mpa titekitiah tehwa:n onkaya semi yo:n chi:ltekpin. Yo:n chi:ltekpin, chi:ltekpinpisi:ltsi:n. Ke:mah. Wa:n yo:n tomapisi:l, yo:n si:taltomat tehwa:n tikiliah. Ke:mah. Wa:n ahsiah nop..., note:iskaltihka:w kihtowa *este** "a:mo nikwa:lkwik tapalo:l" pero nik..., no: tehwa:n tik..., tikinilia kilia:ya no..., no..., note:iskaltihka:w ne: no:..., no..., no: kilia "pero", kilia "pero ka:n moneki tapalo:l" kilia "ta: tapalo:l nika:n" kilia "tikpiah". Neli tikwitih ya yo:n tomakilit, se: taki:tskil tomakilit, wa:n kikwitih ya neli yo:n chi:ltekpin, tiktekih sikie:ra o:me, se: tama:..., se: tama:tekoch wa:n sikie:ra na:wi yo:n totsi..., *este** tomat, tomat yo:n pisi:ltik nitsilwia wa:n tikchihchi:wah ya se: kowtsí:n tiktekih. Aha. Se: kowtsí:n wa:n tik..., kwaltsi:n tiktekih wa:n tikalaxowah wa:n ke:mah Tikwitih ya to:tomo:ch, tein kanaktik tiki:xometiliah, tiki:xeyitiliah to:tomo:ch wa:n ke:mah ompa t'mo:ltah ya yo:n, tikmo:ltah ya yehwa yo:n chi:l wa:n yo:n tomatsi:n. Mm, ompa nankimo:ltah ya. Ompa t'mo:ltah ya, titakwah ya, neli ke:meh tikihtowa teh, titakwah ya wa:n de se: .... Neli de se: moskaltihtok nikilia neh se: sa te:..., se: sa te:we:lixtok, se: sa: maya:ntok. Ke:mah, tapalo:l etok. Se: te:we:lia ma:ski ke:meh weli ne:n ti..., kiliah, pero tehwa:n timomattokeh iwki tamahse:wah, iwki, ke:mah timomattokeh, ke:mah, *hijo de la mala** Wa:n neli, wa:n neli, neli ihkó:n, neli ihkó:n, mm, ke:mah [ya]. Pos i:pa iwki a neli, ke:meh i:n tehwa:n tima:se:waltsitsi:n timotekipanowah ke:meh weli wa:n pos tak no: se:sepa tikmatis no: kwaltsi:n *mas** tietokeh, neli no: *mas** ti.... Mah se: pakto sah. Pos ka:n .... Nikita ka:n teh kachi te:ahsilani, ne: tietok ke:meh i:pa sah wa:n .... Wa:n neli ihkó:n. Tein yo:n kikwah tein miak taman ki..., ke:meh yo:n pilimeh ekintsi:n moskaltiah mo..., impo:rtah mah kimakaka:n *leche** mah pa:ntsi:n, mah .... E:soleh. Mah kimakaka:n yo:n wi:tsa, ne: kinamakah ata ika, ika yo:n *vasitos** kinamakah, toni yo:n kikwah pilimeh. Kachi no: kin..., kinchi:wilia *mal, porque** yo:n ne: a:chi:chika kokolispe:wah. Pos tikmatis ta: tak yo:n, yo:n no: momakah kwe:ntah neli ne: taskaltia:..., seki taskaltia:nimeh tikpiah tahtakol wa:n seki yehwa:n pi:pil no: komo .... Mowelimakah pero yehwa yo:n tepos, Tepos ata ne:, ke kitah kine:xtiah itech yo:n *este** koyo:tanemili:l, yo:n *televisión** Ke:mah, yehwa yo:n. Yehwa ya yo:n ki..., kitah yehwa:n ompa kitah nochi, nochi yo:n tehteiweli kine:xtiah ompa, no: yehwa:n pi:pil, yehwa:n a:mo kitah sah, ta: yehwa:n tape:wtokeh ya no: kinekih. Kikwa:snekih ya. Kinekih kwa:snekih, kwa:snekih ya koyo:..., koyo:takwal pero pos .... Neli ke:meh tikihtowa tehwa:tsi:n, neli yo:n koyo:takwal i:pa sayoh para kokolis sah. Kokolis sah. Kokolis sah.