Anastacio, *este**, nika:n timoahsih sepa, nikneki nimitstahtani:s ox tiki:xmattok yo:n kochonih kilwiah. A:, yo:n kochonih. żTikneki tikmatis? Ke:mah. Nikneki nikmatis. Pos no: kwali a ke nika:n timona:mikkeh itech nejín ohti pos semi kwalia tine:chtahtania, no: nikixmattok nejó:n kochoni No: nejó:n kiliah. Ne: ke:man kikwiah nima:xiwyo, yehewaltik n' ixiwyo ika te:..., tomoma:wa:n ika te:chtapa:kia:yah. Aha ika tapa..., Ika ki..., kikwiah yo:n, ika kipa:kayah totilmahtsi:n Entó:s ika kipay..., kipikai..., *bueno** kipi:kiah ihkó:n ne:n tilmah wa:n kixakwalowa:yah wa:n poso:nia, ke:mah kita:liayah wa:n *después** kima:xakwalowa:yah ihkó:n kwaltsi:n wa:n kita:lilia:yah, kwaltsi:n poso:nia ke:meh xapoh, wa:n yehwa yo:n nikmattok wa:n pos ika te:chtapa:kiayah tak ait ke:yeh, a:mo teh xapoh katka. Pero yo:n nejó:n a:mo, a:mo, a:mo semi, semi nikihto:s telwe:wehkapania pos yo:n wehkapania ke:meh se:, xa: [ke:]meh se: makwi:l *metro de** wehkapania. Mochi:wa iwki. Mochi:wa iwki. Aha żKeniwki ne: ikowyo wa:n nochi n' ima:xiwyo? Pos nikowyo konik..., non..., xoxoktik. Xoxoktik. Xoxoktik. N' ikowyo ihkwí:n de toma:wak wa:n kwaltsi:n kipia ne: ... Tsa:tsaya:ni ke:meh eskia yo:n ichti, de se: cre..., ki:sa ya n' e:wat. Moka:wa ne:n ihkó:n iyo:lo ke:meh eskia ichti, ichti kipia, entó:s wa:n de ompa ke:mah n' ike:span, ompa mopihpilowa ya ne:n i..., iteyo. Iteyo. N' iteyo. ihkwi:kwí:n mochi:wa, ne:n kohkostia, de kohkostia ne:n tikiliah n' iteyo, ipane:wayo, pero n' iteyo tsikitsitsi:n, tsikitsitsi:n tihti:ltik n' iteyo, *cuando** se: ki..., se: kitapa:na ya, yo:n no: we:lik no: tsope:k. Pero no: komo semi se: kikwah ne:n telmiak, pos no: pexo:ni itech ne:n se: ikwitaxkol wan nijó:n, ompa pexo:ni wa:n te:chi:wilih ya *mal**. Ke:meskia mosama:wa ya se: ikwitaxkol. Entó:s yo:n no: moneki n' a:mo, mah a:mo miak se: kikwa, yo:n we:lik pero mah a:mo se: kitolo n' iteyo, komo se: kitoloh sayoh mah se: kixtili n' i..., n' ipane:wayo, pero komo se: kitoloh ne:n iteyo iwa:n, pos mosama:wa ne:n iteyo wa:n yehwa yo:n ne: te:chi:wilih *mal** itech se: ihtik. Toni n' te:..., ma..., te:chi:wilia? Pos mosama:wa se: ihtik, ke:meskia se: so:ne:wi. Se: sone:wi Ke:mah Wa:n yo:n *solamente** teisá: pahti te:ta:lili:skeh, teisá a:t para mah, mah se: mochipa:wa, ke:meskia mah te:kwi kalanemi:lis para ki:sa ya nejó:n tet. Aha. Wa:n pos yehwa [nimi]tsilia ne:n wehkapania de yehwa yo:n *tanto** wa:n n' iteyo, n' iteyo ne:n [ko]moke mo..., mosa:lowa ihkó:n, kwaltsi:n mo..., ni:nipaka mota:lia, *de, de** yoksi kohkostia ya: Kohkostia Kohkostia ya wa:n Ixo:chio kwaltsi:n ista:k. Ista:k, aha Ista:k kwaltsi:n mopilowa n' ista:k, ista:k n' ixo:chio. Wa:n yo:n pos neh nikmattok yehwa sah yo:n ika se: kikwi para ne:n se: ... Te:tapa:kia:yah *o** para se: kikwa we:lik, pero a:mo nikmati okseki ne: más ne:n ... xa: seki kwaltias para pahti no: kihtowah, pero pos nejó:n neh nikmati yehwa yo:n ika te:tapa:kiayah wa:n pos no: [pos ne:] n' iteyo *cuando** ne: mopa:mpilowa, xoxoktik.Aha:. Xoxoktik wa:n de ihkó:n tak yoksitiw ya, pos mochi:wa kostik, Kosawia no:. Ke:mah Kosawia wa:n ke:mah se: kiteki wa:n se: kitapa:na ya *o** seki se: kiteki ika *machete** wa:n ompa kipia n'iteyo. Pero n' iteyo yeh name:chilia kwaltsi:n moka:wa ihkó:n, kwaltsi:n ihkó:n taihtik kipia ke:meh eskia yon tsa:wal, ista:k, ke:meh eskia tsa:wal ista:k wa:n yo:n ompa chikwa..., ompa nochi pihpilkak ihkó:n wa:n sasaltik ne:n i..., iteyo, sasaltik pané yo:n ke:meh yo:n ni:nipaka ne:n ihkó:n ne:n sahsaliwtok n' iteyo, yo:n a:mo semi mimiltik n' iteyo kwaltsi:n pané: *esquinado** ihkó:n iteyo, ke:meskia sahsa:liwtok wa:n komohkó:n se: [ki:tskia] se: ima:ko mopepechowa. A ke:mah Se: ima:ko mopepechowa n' iteyo. de tsope:k kanah no: n' i..., ke:mah. N' tsope:k, tsope:k n' teyo, ke:mah. Ke:mah pos nejó:n neh no: niki:xmattok neli. A no: tiki:xmattok. Niki:xmattok, ne: nikelnami:ktok ne: nejó:n ne A:tenoh ti..., tio:ntatekiah ompa tikpiayah kahbe:ntah wa:n mochi:waya neli, wa:n no: nikwaya neli pero ipa nechilwiayah, tein neh n' chi:waya ne:n yehwa n'iteyo *cuando** se: kahsia oksik, se: kikwa pero neli mahyá: se: [ki]kixtilia sah n' i..., itsope:kka wa:n neh *mejor** nikampe..., *bueno, sea** sepa nikampeya:waya oso niki:xtiaya, n'tamo:taya porque neli yo:n kihtowah te:chi..., *bueno** te:kokoliskwiltih no:. ke:mah wa:n neh n' mattok ke neli tikihtowa ika tapa:kayah no: ne: *cuando** noma:n katka, *bueno** ninohne:l katka, no:ma:n ne:chwi:kaya ne: a:taw, ne: ke:man nochi a:taw tapa:kayah. Nikitaya seki neli siwa:meh ika tapa:kah wa:n neli ke:masá:, kixakwalowa:yah ika n' tilmah wa:n nejó:n, se: v..., se: *viaje** n'tahtanih no:ma:n nikilia, "pos ton xiwyo ne:". Kihtowa "ta: yo:n kochonihxiwit. Pané: no:ma:n ka:n ke:man kwia pero nikitaya okseki siwa:meh kikwiah. Ke:mah wa:n nejó:n pos yo:n nimitsilia nikwa:ya wa:n neh n' mattok ke, ke iwkitik neli yo:n i..., ihwa[k], ihwa:k oksi neli kosawia wa:n mahyá: ke:meh yo:n kwa:lkwih, yo:n kinamakah ne: Cuetzalan, *granada** kilwiah, iwkitik. Mm n' ke:meh yo:n ko..., ihkón de wehwei. Ke:mah wa:n iwki si..., ne:n iteyo iwki mahyá: ih..., ihtia:te:ktok no:. Ihtia:te:ktok wa:n *después** se: ki..., kixtilia ya ne:n a:tsi:n. Wa..., ke:mah wa:n, wa:n kipia n' iteyo, a:tsi:n wa:n tsope:k. Tsope:k kwaltsin. Ke:mah, ke:mah. Pos neh no: nikmattok *de que** ne: [a:te:noh], ne: a:na:l nimoskaltih, itech n' a:t tapa:kaya no:ma:n wa:n yeh [ki]kwia pero yo:n e:wi ne: kahfe:ntah. Yo:n ixwa sah. Ke..., ke:mah ixwa, moyokolia sah. Yo:n a:mo se: kito:ka, ne:n ixwa. Mm mochi:wa sah Mm mochi:wa sah. Pos ne: ... ke:mah wa:n pos nikowyo neli yek, yek iwkitik ke:meh *papaya** Ke:meh *papaya**. ke:meh *papaya** wa:n ima:xiwyo no: iwki. Pos kwaltsi:n ma:te:mpihpitstik. Ke:mah. Wa:n n'mattok komo se: kitsontek ika *machete** yekcho:kiloh no:, Pos nochi, nochi kikwi itech se: itilmahtsi:n wa:n a:mo ki:sa No: iwki. Ke:mah. No: iwki ke:meh *papaya** neli, *porque papaya** ata komo se: kike:stek, pe:wa cho:kilohki:sa, wa:n no: iwki n', aha no: iwki n' kochonih. Ki:sa n' ike:spa:n, komo se: kitsonteki ihkó:n ki..., te:temowa ya n' ike:spa:n ne:n cho:kil. N' cho:kil ne:n..., Ista:k wa:n a:mo ... Yeksasaltik no:. Ke:mah wa:n ne:n n' ikowyo ne:n kochonihkowit neli ti..., wehkapan moskaltia, pero ihtikoyoktik no: ata ke:meh ... Ke:mah, ihtikoyoktik Ke:mah. Ihtikoyoktik wa:n ye:h, yeh nimitsilia ke: ihtikoyoktik ihkó:n wa:n komo ki:sa ya n' ipaniá:n ne:n e:wat yo:n achi xoxoktik no: n' *cuando** xokoya ya, ke:masá: ahko xokoya, yo:n moyokolia wa:ki. A chi..., ke:mah tak. Moyokolia wa:ki seki Ke:mah, ke:mah wa:n ke:mah ki:sa ya i..., paniá:n ie:wayo, moka:wa taihtik ke:meh eskia yo:n ichti. Ke:mah pané: Ichti moka:wa ihkó:n ihkatok, ke:masá: moyokolia wetsi a, Ke:mah *porque** de, de kwe..., de kwetaxtia mahyá: komo yetok se: *mata de kahfen** ne:pa yetok, entó:s ompa wetsitih paniá:n ya. Ke:mah. Ke:mah se: kiteki ihkó:n, se: kitsonteki, a:mo nochipa kiteki, ke:masá: kiteki no: kitsi:nxolawilia no: n' tepos. Ke:mah. ke:masá: mo..., komamo te:neh ne:n *machete** pos a:mo, a:mo kiteki, Pa:tskalaki sah, ke:meh eskia xo:no:t, ke:mah pa:tskalaki sah, ke:meh eskia xo:no:t *porque** nejó:n pa:tskalaki sah. Ke:mah. Ke:mah pero yo:n neh nikmattok ke i:pa a:mo teh kwaltia para nikihto:s ti..., kowtati:l *o** teisá:, yo:n i:pa sayoh ne:n yehwa kichi:wa n' ita:kka wa:n ika tapa:kah sah wa:n ihkó:n ya. Aha:, neh n'mattok yehwa sah yo:ni *porque** neh no: nimitsilwia nikwa:ya ke:masá: pero a:mo no: n' mati o..., a:mo ke:man nikitak o..., *porque** tein pahti se: kita kikwih wa:n neh a:mo ke:man nikitak ox aks..., ne: nokalihtik a:mo ke:man kwikeh para pahti. Ke:mah. Pos no: *igual** neh nikitak ne: a:mo, a:mo ke:man nikitak no: mah kwika:n ne:n tota:tahwan, ihkó:n mah kwika:n para teisá: pahti, *solamente** para se: kikwa:ya *o** para yehwa yo:n ika tapa:kayah wa:n yehwa i:n se: kite:nteki oso moyo:kolia wa:ki. Ke:mah, wa:n neli a:mo se: ki..., a:mo se: kito:ka, mochi:wa sah, wa:n pos mochi:wa nochi nikahkwí:n ohote:noh kasaika wa:n kahben:tah neli mochi:wa wa:n pos nejó:n ... ne: ke:man a:mo ... kachi mochi:wa ya, pero ekintsi:n ait keyeh, a:mo semi pané:, tak no: tantiw teisá:, ekintsi:n pané: ka:n semi mochi:wa ok. A:mo mochi:wa ok, ka:sá: ika ne:n kahfe:ntah sayoh se: kita pero a:mo *más** mochi:wa n' kowtah, Ke:mah, ke:mah, ka:sá: ika kowtah mah se: kite:moti, a:mo se: kahsis, nochi kahfe:ntah, oh..., ohte:noh ka:mpa kaltsi:ntah mochi:wa. a:mo yo:n mochi:wa *más** kahbe:ntah wa:n ohtenoh kasaika *o** kaltsi:nta Ke:mah. Ke:mah. Ehe pos nejó:n yehwa sah komamo teisá: t'neki tinechilwis ok. Pos neh pané: no: nejó:n yehwa sah tein nikmati ke:mah. *Bueno** ke:mah ne: sayoh xnechilwi keni:w moto:kay. Pos neh nimono:tsa ne:n Anastacio Nicolás Damián. *Bueno** neh nimono:tsa Hermelindo Salazar, niwi:tsa de San Miguel Tzinacapan, tasohkama:tik.