Pos a:man sepa nikneki nimitstahtani:s i:n, ata yo:n se..., seki pané: kwamekat ta:kah i:n mochi:wa kowke:span, itech kahfe:n oso itech, itech teisá: kowit tein xahxakachtik ke:meh yo:n chalawih, ke:meh yo:n wa:xkwowit. Nochi kowit tein xahxakachtik, ompa mopilowa ata yo:n, tehwa:n tiki:xmatih m..., mosa:sa:lowa:ni. No: teyowa, mochi:wa weyakxtik, weyakaxtik wa:n momahmaxalowa ihkó:n, momaxalohtiw wa:n mimiltik ne:n, ne:n, ne:n xi..., xiiwt. Mimiltik wa:n xoxoktik, mimil..., mimiltsi:n wa:n i.... *Cuando** chika:waya, xo:chiowa no: wa:n ikwahkwa:pan mota:lia iteyo ihista:k, na:ltoktik. Yehwa yo:n, ox tiki:xmattok no: yo:n, yo:n xiwit pero ke:ní:w namehwa:n nankito:ka:itiah, tehwa:n tikiliah mosa:sa:lowa:ni. Pos tehwa:n no: nik..., nimitsili:ti a a:kin nika:n timona:mikkeh ne:n no[chi] ta:taman tikiliah, pos neh nikilia wilakani. Wiwilakani ne: ka:sá: ika se: kita itech kahfe:n ompa ne:n te:temo:tok oso ka:sá: ika panki:stok ihkó:n wa:n yehwa yo:n, ne:n, tehwa:n tikiliah, ta:taman tikiliah. Pero *mismo** yehwa. *Mismo** yehwa. *Mismo** yehwa. Mm *Mismo** yehwa. Wa:n hjó:n iteyo ihko:ntsitsi:n wa:n ye:ksasaltik. I:n sasaltik, pos yehwa:n, ne:n, t[e:ch]ilia:yah ke no: kwali kimanayah, ne:n, ne:, pi:pisilitos kimanayah para, ne:n, kone:meh ika kina:ltia:yah ke:meh yo:n kokomeh de sa:wameh kin..., kinkwia. Pero komo no:, no: kwaltia para nihjó:n se: monekwilowa pos kachi kwali a se: momati:ltia, ke:meh yo:n nochi se: kikwis. Pos tehwa:n 'te:kakilihkeh, 'te:kakilih ihkó:n semi kwali yo:n ki..., kikwe:chowah oso kimo:ltah ika teisá: se: te..., se: teisá: *o** ika *machetetsi:n, i..., imets..., *casi** imetskowyo *machete**, ke:..., yo:n imets *machete**. Kitsohtsontewiah wa:n mo..., mo:ltia. Wa:n kipepechowah ka:mpa ye..., itech se: amatsi:n kita:liah wa:n kipepechowah ka:mpa se: m..., se: mo..., monekwilo:s, se: mokelo:nia, kitamati:lia yo:n, yehwa yo:n, yo:n xiwit. *Casi** kixahxama:niah, ke:meskia kimo:ltah. Kixahxama:niah, kixahxama:niah. Ke:mah, mahyá: kimo:ltah wa:n ke:mah ne: itech a:matsi:n kita:liah wa:n kipepechowiliah ka:mpa ... Kilpiah ika se: tilmahtsi:n wa:n ompa moka:wa ya wa:n komo se: pahtiti a kit ahwayowa yo:n, se:, se: pahti a. Pos o:me taman, ne:n, kwali te:na:miki, yo:n kwali pahti komohkó:n ne..., nekwil wa:n para yehwa de ne:n sa:wameh, de a:mo se: kimahmati yo:ni pero ... Mm. Ke:mah we..., we..., pahti soh ke a:mo se: kimati, ke:mah a:mo se: kimati pos ne: a:mo se: mota:lilia yo:n. Ekintsi:n no: se: ki..., kimattiw a, ne:wí:n se: kwa:lkwis yo:n, yo:n xiwtsí:n wa:n se: ki..., se: kimanas. Ika se: kitas ox ika se: mopahti:s ke:meh i:n ka:sá: ika se: westi, se: mokokowa wa:n ika, komo semi te:na:miki, pos se: 'kwiti:w. Pero, a: ke:mah. Ke:mah, se: mopahtia ika ya, ke:mah. Ke:mah yo:n nochi, ke:mah yo:n nochi moka:wtok *porque** a:mo, ka:n kitatekiwtiah ok ekintsi:n pi:pilmeh. Nochi timokoyo:pahtiah ya ne: inyección** oso teisá: pahti te:taliliah *pomada** wa:n tikpiah kowtah tein te:pahtia ne: yo:n xiwtsi:n wa:n a:mo se: 'kowa, se: 'kwiti sah. Se: 'kwiti:w ne:wí:n oso se: moli:s ne: mah, mah tikwitih. Se: kite:mo:ti sah wa:n, pos yehwa se: kita ke:meh i:n tota:tahwa:n ihkó:n te:chmanilia:yah oso kit se: kitaya ihkó:n kone:meh kinimanilia:yah, Soh mah se:, mah se: mochihchi:wili sah, mah se: ki..., se: ki..., se: mota:lili, mm. pos se: kitstiw. Ke:mah. Tim..., tikmati no: de ke, ne: ke:man xa: tikelna:miki ne:n yo:n seki kokotsitsi:n nihjó:n chihchi:chi:ltik ke:meskia yo:n sa:wameh. Mahyá: mike:sa:wameh kiliah. Ke:mah, mike:sa:wameh. Yo:n o:me, o:me taman wa:n yehwa ya ne: kiketsayah yo:ni wa:n ki..., tsikilitsi:n a:t ne:n moka:waya wa:n ika kina:ltia:yah. Yo:n, yehwa yo:n neh no: nikmattok pero semi sasaltik ne:n i..., n' iteyo. Sasaltik neli, sa..., sasaltik. Sasaltik wa:n yo:n tehwa:n tikiliah wiwilakani *porque** nochi ihkó:n mowi:wila:na. Pero no:, no: tak, no: tikilia sa:..., mosa:sa:lowa *porque** monahna:miktok, ke:meskia yo:n mo..., mo..., mokwihkwitok. Monahna:miktokeh ata, ne:s..., ne:stok ka:mpa, ne: a:..., a:mo n'mati ox, ox *cada** me:tsti, ox *cada semana** mo..., mo..., mo..., mochi:wtiw wa:n sahsa:liwtok ata. Ne:stok ka:mpa mona:miki wa:n sepa se: *cacho** sah moskaltia wa:n sepa iwki mo..., ko:koto:ntok yo:n ata motamo:ta yo:n iwki tiki:xmatih ke sa..., mosa:sa:lowa:ni. Ka:sá: ika itech yo:n, kowit de chalawih, ihkó:n n' i..., ike:span se: kita. Mm, se:, se: kita ompa ne: oso i:n itech kahfe:n. Ke:mah, se:se: taolo:ch mopilowa, mm. Ke:mah. Itech kahfe:n pané: mowi:wila:na, *por eso** kiliah .... Ta:taman tikiliah. Ta:taman. Kiliah mowi:wila:na *porque**, ne:n, nehjó:n wa:lte:temo:tok itech i:n kahfe:n. Ke:mah, kowke:span. Ta:taman. Ke:mah, mopampilowa sah ihkó:n itech ka:mpa kowke:span, mopampilowa sah ihkó:n, mehmelaktsitsi:n wa:n momahmaxalowa no:. Momahmaxalowa, sikie:ra e..., e:xka:n ihkó:n momaxalowa wa:n ompa ne:n tak yo:n momahma:yo:tia wa:n ... Momaxalowa. Mm, momaxalwa. Wa:n, wa:n itech i..., ikwahkwa:pan, de ka:mpa *cerca** ikwa:pan ya, ompa mota:lia ya iteyotsi:n, xo:chiowa wa:n mota:lia iteyotsi:n ompa. Tsikitsitsi:n iteyotsitsi:n, nehjó:n ohohloltsitsi:n wa:n nehjó:n nahna:ltoktik, ista:k na:ltoktik. Mm, na:ltoktik, ke:mah. Mm, tsikitsitsi:n. Mah se: kima:xakwalo, nihjó:n ye:kyema:nik. Yemaxtsi:n. Yema:nik. Wa:n yehwa yo:n ne:n, pos nihjó:n a:mo nikmati katí:n, teh xa: tikmattos, ne:n, katí:n *tiempo**, ne:n, katí:n to:nal, ne:n, xo:chiowa *o** ... Mm, yemaxtsi:n, ke:mah. Pos ka:m..., ka:n tok..., tikta:liah *cuuidado** ke:maniá:n, katí:n, katí:n *tiempo** xo:chiowa pero Wa:n ... tikitanih ke:masá: teyohtok wa:n tikitah, ne:n, ita:kka kipia itech, ne:n, i..., ika..., *cerca** ikwa:pan ya, ompa mopilowa ya ita:kka. [I]kwa:pan tak no: mopilowa ta:. A:mo miak. Ke..., wa:n a:mo miak mota:lia, sehse:tsi:n, o:me mota:lia telmiak ata, *cada, cada, cada** kowtsí:n. Tepilitsi:n sah, a:mo, a:mo miak ita:kka, sikie:ra ka:n o:me e:yi wa:n iwki tak wahwa:ki a. Ke:mah, a:mo miak ta:ki, yo:n a:mo miak mota:lilia ita:kka, mm. Ke:mah. Pawetsi a nimolia yon wa:n xa: as..., ka:sá: ixwati a oso ke:ní:w. Ixwati, ta:k. Pero, ke:mah. Yo:n ixwa, pos ka:sá: ika ixwa, ne:n, ike:span de n' kowit wa:n ompa ne: panki:sa wa:n sepa temo:ti, ke:meskia mo..., mots..., momalakachohtok. Pos a:skameh kwi.... Ke:mah, nimolia ke a:skameh, Ke:mah, kwi:kah a:skameh teh timolia, wa:n yowih kowke:span tani, ompa ixwa ya. Ompa ixwa wa:n pantemowa ya wa:n yehwa ya tehwa:n tikiliah wiwilakani, pero t'to:ka:itiah. Ke:mah. Mm, ke:mah. Ta:taman nochi ti..., tikiliah, ne:n, teisá: ihkó:n Ta:taman t'to:ka:itiah. tikitstinemih nochi ta:taman, ihkó:n de tik..., tikiliah ke:ní:w 'to:ka:..., 'to:ka:itiah. Ke:mah. Ta:tama tito:ka:itiah, ke:mah. Pero ihkó:n kwaltsi:n ti..., timotapowiah wa:n timona:mikih itech nehjí:n ohti. Ke:mah. Ta:ka:n ka:sá: ika onkak pos kwali timoli:skeh te..., para toni nihjó:n te:chna:mikis, katí:n tota:tahwa:n ika te:chpahtia:yah. A:. Mah, mah se: momaka kwe:ntah para toni *servi:rowa.** Oso ihkó:n kwaltsi:n se: momati:ltia, ke:masá: se: kineki se: kite:mo:s, niman kihto:s katí:n kwali. Ke:mah, ihko:ni. Xa: tikmati i:n, para i:n nekwil *o** para yehwa i:n. Mm. Pos se: molia pos se: kikwiti a. Ke:mah, se: kwiti a, ke:mah. Se: 'kwiti a wa:n se: kiwa:lkwi a wa:n kimanah oso ke:meh yo:n tikihtowah kixahxama:niah. A:chá: no: 'kwe:chowah itech metat seki. Pos seki 'kwe:chowah, seki ki..., kimo:ltah wa:n kixahxama:niah wa:n ki..., itech a:mat kita:liah wa:n 'pepechowiliah ka:mpa, ka:mpa kokowa ima:y, monekwilowa oso mokelo:nia. Ka:mpa ne: se: nekwiltik, ompa kipepechowah ika, ika a:mat oso ika, ika tilmah oso ... Kitama..., ki..., ke:mah, ki..., kitamati:lia, ke:mah. Ke:mah, tein eski tilmahtsi:n ika kipi:kih. *Primero** kita:liah itech a:matsi:n wa:n ke:mah kipacha:niliah ka:mpa ne:n takoko:l wa:n kite..., tel...., kilpiah ika tilmahtsi:n wa:n para ompa moka:wa. Wa:n yo:n no: tak te:kokoh. Ne: kihtowah *cuando** pahtiti a, pos komo pahti, pos mo..., mochi:wa pahti, ahwayowa. Ahwayowa de pahtiti a. Ahwayowa, ke:mah ahwayowa kit yo:n wa:n ka..., komo semi kachi ahwayowa pos yo:n se: kimati kina:miki. Ke:mah, yehwa yo:n. Chechelo:kamoh no: iwki, yo:n no: kwali para nekwil, komo se: itahkoya:n te:kokoh. Ke:meh yo:n seki yo:n kamoh, yo:n chechelo:kamoh, yo:n no: *igual** yo:n no: ... Mah se: kikwiti wa:n se: kwawa:na ika *machete** wa:n ialakyo, alaktik ata mochi:wa, wa:n ke:mah 'pepechowili se:, itech se: a:mat wa:n te:ta:lili:ka:n ka:mpa se: itahkoya:n, ka:nika te:kokoh wa:n ke:mah yetok sikie:ra se: e:yi, na:wi to:nal, se: *semana**, ke:mah. A:mo se: taxi:kowa porin te:ahwayo:tih. Ke:mah se: 'ki:xtia ya, *fuerza** ya. No: iwki yo:n, iwki yo:n tapahtia, ke:mah de, de pahti a, te:ahwayo:tih. Te:ahwayo:tih de pahtiti a. No: iwki yo:n, yo:n mosa:sa:lowa:ni, iwki a no se:, te:pahtia no:. No: *igualit[o]**. Wa:n *casi** ekintsi:n a:mo, a:mo kachi tei ne:wí:n se: kita. No:, no: te:pahtia yo:n, ke:mah. Pos de onkak, pero ka:n t'chi:wah kwe:ntah. A:mo no: t'chi:wah kwe:ntah. Ka:n t'chi:wah kwe:ntah, tehwa:n t'nekih timota:lili:skeh koyo:pah. Pos ekintsi:n nochi ne: tapahti:lo:ya:n tiowih, ne:wí:n pero ne: ke:man tota:tahwa:n ika te:chpahtia:yah. Ke:mah. Nochi ompa tiowih ya. Tika:wah ya ne:n ... Ke:mah, tika:wah pahti tein kowtah onkak, tein, tein te:chilia:yah tota:tahwa:n, tika:wah ya. Yo:n porin t'tatsiwiliah para timo..., para timota:li:skeh tehwa:n t'chihchi:waskeh pahti. *Por eso** iwki tikchi:wah tehwa:n, tika:wah yo:n. Eski timiakeh a:mo tikmatih, ne:n, katí:n ox kwali topah oso ke:ní:w, a:mo tikmatih, tikpanawihtinemih ihkó:n wa:n ... Ke:mah. Tikpanawiah sah. Yehwa ekintsi:n tein tikmattokeh pos yehwa nika:n timo..., timolihtokeh, timotahtaniah, ke:ní:w ... Ke:mah. Pos katí:n te:chna:miki. Ke:mah, neh, pos neh yehwa sah tein nimitsilih, a:mo, a:mo *más** nikmati nihjó:n ... Ke:mah, pos yehwa sah no: neh niki:xmati, yehwa de yo:n. A:mo teisá: *más algo**. ˇ'Te:chilwi ke:ní:w timono:tsa wa:n ka:ni tiwa:le:wak! Pos nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián, niwa:le:w de San Miguel Tzinacapan. Pos neh no: nimono:tsa Ernesto Vázquez wa:n no: niwa:le:w ompa ne: San Miguel Tzinacapan. A: we:noh. Mm.