A:man xte:chnohno:tsa de i:n xiwit tein mochi:wa mi:lah, i:n tikto:ka:itia tehwa:tsi:n mi:lahmo:so:t, ke:niwki, ka:ni ne:n mochi:wa, ke:niwki ixo:chio, toni kwali se: kikwi. Mm, ne: mi:lahmo:so:t mochi:wa ne: ma:pisi:ltik tepitsi:n wa:n tepitsi:n ma:ahalaxtik wa:n yehwa se: kikwi pahti. Wa:n ne: onkak mo:so:t no: mi:lah mochi:wa pero semi *ehesquinado**. Semi *ehesquinado** wa:n tohtomiyoh n' i..., ikowyo wa:n xiwit. Wa:n komohkó:n ihkó:n tikmaka se:, se: o..., tapialtsi:n de kalihtik. [Ko]mo t'maka to:tolin *o** t'maka pio, a:mo kikwa. Wa:n *más** kikwah yehwa ne: ma:piltsi:n, yehwa kikwah. Ne: onkak e:yi taman, *porque** seki ma:..., yehwa tein para pahti wa:n seki yehwa tein a:mo kikwa nió:n to:tolin, nió:n pio a:mo kikwa wa:n seki ne: ta:mela:wa ye..., moketsa ka:mpa we:i, pero we:i kowit mochi:wa no:, wehkapan. Wehkapan mota:lia, wehwei kwowit. Wa:n mochi:wa n' ikowyo *esquinado**, na:wka:n *esquinado**. Pero *más** kipia ne:, kipia nehjó:n, ke:ní:w nikihto:s, ahwia:k, *más** ahwia:k. Wa:n i:n seki yeh a:mo, yeh ahwia:k, tein mi:lah, mi:lahtsi:nko mochi:wa, semi ahwia:k. Wa:n para nakimatiskeh neh nikwa:lkwis nehjó:n xiwit. Nikpia ka:mpa nitawi:tekka no se..., nota:totsi:n ompa no: onkak ne:n mo:so:t tein mi:lah wa:n onkak mo:so:t tein okseki, tein a:mo kikwah tapialmeh. Wa:n okseki tein *más** wehkapantik mochi:wa kipia na:wka:n ne:n i..., *iesquina** pero ma:tohtomiyoh. Ma:tohtomiyoh wa:n a:mo kikwa:s nió:n, nió:n *porque caballo** xikinte:mili *o** tapial, teisá: ihkó:n tapial *o** ko..., we:noh okwiltsitsi:n para *tikinalimenta:ro:s** ika, a:mo kikwah. Ke:mah, i:pa, i:pa kikwa..., i:pa sayoh mahyá: xiwtsi:n sah. Pero no: semi yo:n ke:mah semi 'kokowa mi:lah, komo mochi:w mi:l, ihkó:n yetok mi:lah wa:n ompa yowi a mo:so:t de n' okseki, semi kikokowa, ta: a:mo 'kokowa ne:n yehwa mo:so:t de ne: ma:pisi:ltik. Yo:n a:mo semi 'kikowa. *Igual** n' ehkaw, meka..., mekaehkaw tikilwiah. Yeh semi 'kokowa no: *porque** yeh kitsompachowah, mochi:wa miak niman. Mm, pero ehkaw, pero i:n mo:so:t e:yi taman. Ke:mah, wa:n nankinekih mame:chne:xtili:s kati:ni wa:n yeh neh nikwi pahtsi:n, mi:lahmo:so:t wa:n komo:so:t. kwamo:so:t wa:n ne:n kwe:tehochpa:wa:s wa:n ne:n itskwinpahwits. Yehwa yo:n neh nikwi wa:n yehwa ya yo:n, ata nika:n neme:chilwi:ko ya, ke nik..., nikwi yo:n, nikwa..., *hasta** nikwa:lkwia xiwit, yo:n ma:pisi:la:tsitsika:s, yehwa yo:n neh nikwi, mm. kwali 'te:chtapowi:s ne: ke:niwki, ne:n, ixiwyo, ne:n, ixo:chio, ne:n, mi:lahmo:so:t. Ihista:k, ihista:k, no: ihista:k pero pisi:ltik. Wa:n seki no: ihista:k pero wehwei. Mahyá: wehwei ixo:chio. Ke:mah, kwaltsi:n poso:ni, no:, pané: no: poso:ni ke:meh *todos santo**. Pero wehwei ixo:chio, ata mahyá: *hasta** momediotsohtsonikapilo:sneki *porque** wehwei ixo:chio. Ke:mah, kwaltsi:n no: mochi:wa, yehwa ne: tein a:mo, a:mo, a:mo pahti, mm. Yo:n i:pa yehwa se:ma..., se: taman sah nikwi pahti, ke:mah, ke komo:so:t wa:n yehwa ya mi:lahmo:so:t wa:n kwe:tehxiwit wa:n yehwa itskwinpahwits. Pero itskwinpahwits a:mo ke:meh ekin ne: nikitak. I..., itskwinpahwits okseki, yeh ma:ihko:ko:n, de ma:we:weyak wa:n kipia i..., tepitsi:n *ehesquinado**, niki..., imahma:te:mpan. Wa:n nankinekih pos nikwa:lkwi para name:chne:xtili:s *en vivo**, a:mo name:chne:xtili:s se:..., sayoh *porque** ke:mah, ehe. I:n tein tikihtowa mi:lahmo:so:t tikwi pahti, ompa ke:ní:w ne:n, ¿Ke:niwki ixo:chio wa:n katí:n me:tsti xo:chiowa? Pero yeh nochipa xo:chiowa, ke:meh i:n ekintsi:n n' onkas xo:chit yeh. Wa:n yo:n okseki yeh nimitsilia yeh sayoh ke:meh itech pané:, pané: octubre sah. Pané: octubre sah xo:chiowa. *Porque** no: xo:chiowa wa:n no: semi kwaltsi:n ixo:chio *porque** pané: *hasta** mome:diotsohtsonikapilo:sneki no: *porque** pos wehwei ixo:chiotsi:n, kwa:mahmalakachtik. Komo se: kichihchi:wa wa:n no: ne: kihto:s a:koni, *cuando** ninoh..., nipiltik. Nikolo:chowa:wa wa:n no: nikchi:waya mahyá: yo:n xo:chitaa:ketsal wa:n no: niktsi:na:ketsaya kwaltsi:n xo:chitsi:n. No: n'chi:wa miak wa:n no: nika:ketsaya. Ke:mah, wa:n i:n seki a:mo semi, semi telwehwehkapantias ihko:ko:n. Yo:n tein mi:lahmo:so:t, wa:n yehwa se: kikwi pahtsi:n. [Ko]mo tikmati ke timopahti:ti ika, mah, *a ver** ton, toni kokolis tikpia, mitsna:mikis. No, no: kwi:ka ok yeh *más** xiwit. Kwi:ka yehwa ya nimitsilia komo:so:t wa:n mi:lahmo:so:t wa:n kwomo:so:t , wa:n kwe:tehxiwit wa:n ne:n n..., yehwa n' itskwinpahwits. Wa:n *ojalá** ke tikahsiskia yehwa ya ne:n, ne:n, ne:n n' kwitakowit, *este** ne:n, tikahsiskia n', xiwtsi:n no:, xiwtsi:n, nike..., nikontoloh ito:ka:y i:n xiwtsi:n. Yehwa ya n' a:tsi:tsika:s ma:pisi:ltik. Ma:pisi:ltik n' a:tsi:tsika:s, nikwa:lkwia ata *plantita**, name:chne:xtili:ko, yehwa yo:n semi se:, kwali se: kimana, se: *bolita** ihkó:n wa:n tik..., ika timoi:to:nia *o** ika tima:ltia. Komo tima:ltih yehyema:nka:tsi:n, kwaltsi:n tikmatis, nochi *mocuerpo** nochi tiema:nias. *O** komo ika timi:to:nih *igual** nochi tiema:nias, mometswa:n tamati:yaskeh Ke:mah *porque** i:ksá: semi te:kokoh se: imetswa:n *o** i:ksá: semi mitskoko:s nochi moomiyowa:n, moma:wa:n, mometswa:n. *O bien** mitskokowa mopanko *o** bien mitskokowa *molomo** *o** mitskokowa *mocostilla**. Nochi, komo yehwa yo:n ika tima:ltih. Wa:n ke:mah ximose:wi tepitsi:n, wa:n de timose:wia, *a ver** ta:ká:n mitskwi ne: .... Timi:to:nia pos ompa ne: mitsna:mikis, mm, yo:n. Mi:lahmo:so:t tein pahti ¿Ke:niwki n' ixo:chio, no: iwki ista:k? No: ista:k pero ma:pisi:ltsi:n. [Ko]mo ke ma:..., telkanaktsi:n xo:chitsi:n, ompa *más** tsikitsi:n. Mm, *más** tsikitsitsi:n. Wa:n i:n seki nimitsilihtok wehwei. Nochi tein i:n o:me taman mo:so:t, wehwei, mm. Wa:n tein tikto:ka:itia komo:so:t kwali tite:chtapowi:s ke:niwki i:n ixiwyo, ixo:chio, ka:ni mochi:wa wa:n ox no: wehwehkapantia. Ne: kowtah, kowtah. Yeh kostik. Yeh kostik ixo:chio. kwaltsi:n mosa:lowa, mosa:lowilia ixo:chiotsi:n *hasta ipunta** kostik, mm. Ke:mah, tiweliskiah name:chne:xtili:skia *cuando** poso:ntos yeh. Yeh a:mo, a:mo i:n *tiempo** poso:ni, yeh poso:ni *por enero**. Ehe, enero yeh poso:ni. kwaltsi:n, kwaltsi:n ne: mochi:wa, mosa:lowa, xo:chitsí:n, wa:n kostik. Yehwa no: pahtsi:n ne:n kowtahmo:so:t, ke:mah. Wehkapantik no: moskaltia kowtahmo:so:t. Ta: yeh kwamekatsi:n. kwamekasti:n. Onkak o:me taman, onkak nextik wa:n onkak ne:n ti:ltik, mm. Nochi pahti yo:n o:me. Nochi pahti yo:n o:me. *Porque** onkak ta:kat wa:n onkak siwa:t. Mm, siwa:t yehwa n' ista:k wa:n ta:kat yehwa ne:n ti:ltik. *Hasta** xio...., *hasta** iselotsi:n ti:ltik Wa:n tein nimitsilia ista:k yeh, nextik *ipuntita**, nextik *hasta** ikowyo nextik. Ima:i:ka:n nochi nextik, mm. Entó:s ihwa:k teh tikte:mowa i:n mo:so:t wa:n t'te:mowa komo:so:t, tikwi nochi o:me taman. Nikwi n' o:me taman. Nikwi n' o:me taman mo:so:t, kowmo:so:t, e:yi taman ika kwoo:so:t. [Ko]mo o:me, nikwi nextik wa:n nikwi is..., ne:n, ti:ltik wa:n nikwi yehwa ya yo:n mi:lahmo:so:t, para nikchi:wa pahtsi:n, mm. Nochi a, teh, pos i:pa ne:n nochi a ne:n tiki:xmati i:n na:wi taman ne:n mo:so:t. Ke:mah. We:noh, komo nochi a. Na:wi taman, na:wi taman wa:n ma:kwi:l taman ika nochi a ika tein nimitsilia ne: ke a:mo kwaltia para pahtsi:n, o:me wa:n seki para pahtsi:n nochi kwaltia, mm. We:noh, a:man 'te:chili moto:ka:y. Pos nehjó:n niMaria Ocotlán Fermín Cabrera, ki..., nikpia ne: e:yi powal wa:n chiko:me xiwit niktokatok. Niktami:ti *hasta veinticinco de enero**.