*Bueno** pos ekintsi:n sepa nika:n timona:mikkeh *compadrito** nejó:n n'neki nimitstahtani:s o..., ¿ka:nachi taman mo:so:t onkak pos? A: tikneki tik... tikmatis ya:ke nika:n timona:mikkeh itech i:n kwowtah, Ke:mah Pos nehwa niki:xmati, ne:n, nawi taman. Ke:mah. N' kwomo:so:t wa:n yo:n mi:lahmo:so:t wa:n okse: mo:so:t no: *mis..., mismo** yehwa de n' o:me mi:lahmo:so:t wa:n ke mi:lah e:wi. A: na:wi taman. Wa:n se: ta:lmo:so:t. Yo:n ta:lmo:so:t ta:lpan moso:sowa sah. Yo:n a:mo wehkapania. Wa:n okse: mi:lahmo:so:t *siempre** wehkapania, pero, Tepitsi:n. a:mo semi. Wa:n okse: *casi mismo igual** sah no: de: n' e:wi ka:sika, ne:n, mi:lah, ka:sika, ne:n, ke:meh i:n ohtipan e:wi. Wa:n ihkó:n, ne:n, okseki mo:so:t ahko e:wi itech, ne:n, kowtsitsi:n. Itech kahfe:n o tehsa: kowtsitsi:n. Nijó:n ompa e:wi, [i]pan ti..., *casi** moso:sowa ihko:ni wa:n kostik n' ixiwyo: wa:n no: kikwah yo:n kiliah a:kwetahmeh. N' ixiwyo. Ke:mah. N' ixiwyo. No: kitate:moliah. Wa:n okse:, ne:n, ta:lmo:so:t pos yeh a:mo wehkapania, pané: ne: ta:ki no: n' ixo:chio wa:n, ne:n, n' ehkaw, ne:n, okse: de mi:lah no: no: ista:k i:n i..., n' ixo:chio, Ke:mah ista:k. no: ista:k n' ixo:chio wa:n a:mo no: semi wehkapania seki. Seki wehwei mochi:wa wa:n seki tsikitsitsi:n. No: wehkapan moskaltia wa:n Ka:mpa ta:lkwalka:n moskaltia wehkapan. Pos yehwa yo:n neh niki:xmatok wa:n pos no:, no: kwaltia yo:n mi:lahmo:so:t ke:man sa: ne: ke:man 'kwiah, no: ka:mpa yo:n te:ixkaya, ne:n, n' chokoy ma:xakwalowa:yah wa:n icho:kilo, ne:n, 'te:ta:lilia:yah. Entó:s yo:n kihtowah ke no: tena:mikia, a:mo, a:mo nehnemiak ok ne:n ke:masa: te:, ihkó:n nehnemia no: tile:wia wa:n te:kokowa:ya yo:n, yo:n ta:lchokoy. Ke:mah. Yo:n, yo:n *antes** kita:lilia:yah, p[e]ro a:mo nikmati ekintsi:n ne:n, pos no: kwali tine:chilwi:s, ne:n, teh xa: kachi tikmattok. A:mo no: iwki sah niki:xmati neh niki:xmattok ne: n' mo:so:t de yo:n kwomo:so:t ahko mochi:wa, nejó:n mochi:wa ka:mpa xiwka:wal yo:n mopa:pacha:nia. Wa:n nejó:n n' ixo:chio kostik. Wa:n neli ki..., ke:kkwah yehwa, ne:n, akwetahmeh n' ixiwyo. Wa:n niki:xmattok yo:n mi:lahmo:so:t mochi:wa nejó:n o:..., o:me taman mi:lahmo:so:t niki:xmattok *porque mismo** yehwa pero, pero seki ye:kma:pisi:ltik wa:n ye:ktelmiak kipia nima:xiwyotsitsi:n ke:meh sempowalxo:chit. Wa:n seki, ne:n, mo:so:t ata tepitsi:n nejó:n, a:mo semi, a:mo semi ma:pisi:ltik ma:wehwei n' i..., ima:y. P[e]ro no: *mismo** yehwa n' ixo:chio *igual** sah, sayoh n' ima:y, ima:y kipata. Seki tel, tel ma:pisi:ltik yehwa yo:n nimitsilia, ne:n, mo:so:t wa:n seki, seki ke:meh i:pa mo:so:t sah. Pos achi ma:pisi:ltik wa:n achi, ne:n, Ke:mah, yehwa nikita neh de o:..., o:me taman ne:n mi:lah mochi:wa ne:n mo:so:t. Ke:mah. Iteyo yehwa, yeh[wa] iteyo a:mo kanah kipoloh yehwa, yehwa yo:n noch..., *cuando** chika:waya te:kwihkwi se:mi ne: n' yo:n mo:so:t iteyo. O:me taman wa:n n' iteyo *mismo** yehwa. Ti:ltik n' iteyo wa:n .... Wa:n i:n a:mo se: kimati ke:maniá:n, ne:n, xo:chiowa wa:n ke:maniá:n, ne:n .... Pos ne: n' mo:so:t cho..., xo:chiowa ke:meh i:n iwa:n xo:chiowa n' ehkaw *cuando** ke:meh i:n *septiembre** pe:wa xo:chiowa ya *hasta todo santo hasta enero cuando** wa:ki a, wa:ki kanah *diciembre** wa:ki *porque** mi:lah pos ti..., sepa tawi:tekih. Yo:n mo:so:t iwa:n xo:chiowa, ne:n, ehkaw. Iwa:n xo:chiowa. Iwa:n xo:chiowa. Wa:n ne:n kwomo:so:t yo:n, *casi** no:... kwamo:so:t yeh xo:chiowa k..., xo:chiowa no: tak, nochi n' *tiempo** xo:chiowa *porque** yo:n nejó:n a:mo ka:n..., a:mo akin kite:xi:ma *porque** ke:meh xiwka:wal onkak, a:mo kite:xi:mah yo:n. Wa:n i:n mo:so:t kite:xi:mah ika *tiempo** ke:meh i:n te..., tame:wah para tato:kaskeh pos yo:n mochi:wa mi:lah. A:mo mochi:wa ka:mpa eski ihkó:n. Pos neh nikmattok yo:n kwomo:so:t ta. kemasa: no: 'kwiah para pahti. Ta: kihtowah pahti no: yo:n. Pahti no: kit wa:n i:n mo:so:t no:, no: pahti i:n mi:lahmo:so:t, komohko:n se:, komohko:n se: motekik no: kwali ne: kipa:tskiliah para a:mo, para a:mo te:malowa. I..., ia:yo se: kima:xakwalowa, kipa:tskiliah ye:kte:kokoh. Pero ne:, kina:miki ne:n, a..., a:mo te:malowa n' ka:mpa se: moteki. Ki:xtsakwa ne:n ka:mpa se: moteki. Ke:mah ka:n a:it ke:ní:w kipahtia wa:n a:..., a:mo, a:mo 'ka, a:mo te:malowa no: nió:n ne:, nió:n o: we:iti, *sino que** o..., kitsa..., ompa sah ka:mpa tiktek ompa sah kitek..., 'te:kili yo:n ia:yo n' mo:so:t ompa tami n'. ma:ski mitskokowa pero a:mo semi sanké:n ompa tamati:ya wa:n i:xwaki wa:n a:mo, a:mo nehnemi. P[e]ro koma:mo se: kita:lilih yo:n mo:so:t se: kipa:tskili[h] ihkó:n nejó:n nehnemi *pues** xokoya we:itia. We:itia ke:meh eskia te:malowa. Pos neh no: nik..., We:itia n' ka:mpa se: moteki. Ke:mah te:malowa. Yehwa yo:n kwali no: nikmattok ke, ke ompa se:, se: mo..., takoko:l pos se: kipa:tskilia niman yehwa yo:n mo:so:t no: kina:miki, Pos neh nikmattok no: kwaltia para, ne:n, chokoy iwa:n, iwa:n kima:nelowah iwa:n yo:n komekaxiwit, ni..., kima:xakwalowah wa:n ki:sa n' icho:kilo yehwa n', yehwa ya ne:n se: kita:lilia. Ke:mah eski, ke:mah tak. Ke:mah ke:meh yo:n n' ia:yo sese:k. Ke:mah. Yehwa. Pos tak o:me taman pahti. Ke:mah wa:n .... Ke:mah. Kina:miki o:me taman, yehwa ya n chokoy wa:n kina:miki para se:, ta:ká:n se: motsonteki ke:masa: *por de malas** se: motsonteki mi:lah yehwa niman se: kita:lili yehwa yo:n ke a..., a:mo a:mo tamati:ya, ye:kte:kokoh *cuando** se: kite:kilia p[e]ro después tamati:ya niman ki:xkwa, chichinaka. A:mo, a:mo eski:sa ok. A:mo yo:n kitsakwilia n' esti. Kitsakwilia n' esti. Kikoto:na, kikoto:na n' esti. A: kitsakwilia i:n esti a:mo, a:mo eski:sa ok. Pos no:, no: kwalia pos, kwaltsi:n tim..., [ti]momati:ltiah, pos a:mo, de n' ..., sepa, ne:n, *ma:s** se: kitekis, komo se: kita:li[lia] nijó:n. Ke:mah, mah se: motapowi. Mo:so:t pahti mah se: kima:xakwalo pos, mah se: kipechowili ka:mpa se: kiteki, a:mo eski:sa ok. A:mo eski:sa ok, nionó: te:malowa ok. Ke:mah. Ka:n eski:sa ok. Yehwa yo:n ne:n .... Ke:mah. Pos kwaltsi:n no: de ke .... Pos ya: semi kwali no: n' pahti pero yo:n, kihtowah a:mo, a:mo kachi taih Yo:n ne: a:mo pero n' chichi:k, yo:n chichi:k por pahti neli p[e]ro chichi:k. Ke:mah ki..., ki..., kipa:tskiliah n' ia:yo wa:n kipepechowiliah tein, ne:n xiwit tein tama:xakwalo:l. Yo:n se..., chichi:k yo:n seyoh , yo:n seyoh kipepechowiliah ka:mpa se: moteki wa:n ka:mpa, ne:n, chokoy, ne:n te:..., *Igual** ne:n kwomo:so:t yo:n kima:xakwalowah kihtowa para, no: kwali kit. No: pahti Ke:mah. No: pahti kihtowah. No: pahti. Ke:mah wa:n yo:n ta:lpan mo..., ta, ta:lmo:so:t yeh neli tsikitsitsi:n mochi:wa, a:mo wehkapania, tsikitsitsi:n sah moso:sowa yo:n a:mo, a:mo moskaltia wehkapan. Ke:mah. Wa:n yo:n [nimits]tsilia mo:so:t tein tikihtohtokeh ne:n mo:so:t ke:meh ne:n mi:lahmo:so:t yo:n no: kitekih para tapialmeh kikwah. No: kikwah tapialmeh. Kikwah tapialmeh, p[e]ro yo:n kwo..., yo:n kwomo:so:t a:mo kikwah tapialmeh, porke yeh n' tsohya:k. Wa:n yo:n seki a:mo yeh chichi:k ke:mah p[e]ro kikwah n' tapialmeh. Ke:meh *caballito o burrito** kiku..., kite:miliah. Iwa:n kinelowah ya yo:n 'kwitih..., ka:mpa kite:xi:mah mi:lah pos iwa:n ehkaw iwa:n kitekih mo:so:t. Pos yo:n sayoh kikwah, ne:n, chiktehmeh n' a:kwetahmeh kikwah n' iselo. Yo:n ixiwyo kikwah, ne:n, yo:n kwomo:so:t kikwah n' ixiwyo, ne:n, yehwa, ne:n, chiktehmeh. Ke:mah wa:n i:n seki pos mi:lahmo:so:t kikwah tapialmeh. Pos neh nikitani i:n ta:lmo:so:t i:n a:mo no:, tei ihkó:n mowi:wila:na sah a:mo, a:mo, a:mo se: kiteki, a:mo nikmati yo:n, a:mo nik..., a:mo nikmati para pahti yo:n sayoh nikita ihkó:n, ne:n, ta:lmo:so:t yo:n .... Yo:n a:mo, yo:n a:mo se: kiteki tsikitsitsi:n. Tsikitsi:n. Ke:mah. Ka:n no: se: 'kwi pahti n' pisi:ltik kachi ma:s se: 'kwi. ke:mah, mosowa sah, mosowa sah ompa xo:chiowa, no: ihkwi, no: ihkwi ke:meh *mismo** yehwa mo:so:t sayoh ke Yo:n sayoh mowi:wila:na ihkó:ni. Moso:sowa. De moso:sowa ompa xo:chiohtiw. Yo:n no: ista:k n' ixo:chio, no: ista:k wa:n P[e]ro a:mo moskaltia. Ke:mah no: te:kwi, no: te:kwihkwi no:. Ke:mah. Ke:mah. Ke:mah te:kwihkwi no:. N' itey..., n' iteyo tsikitsitsi:n no:. Wa:n no: te:kwihkwi, yo:n ta:lpan ne:n se: mometskwi:ltia wa:n no: te:..., te:kwihkwi tsikitsi... Wa:n okseki nió:n mo:so:t de n' mi:lahmo:so:t yo:n no: semi te:kwihkwi. Te:kwihkwi. Yo:n te:kwihkwi no:. P[e]ro yo:n kwomo:so:t a:mo te:kwihkwi n' iteyo yeh. Yeh a:mo te:kwihkwi. A:mo te:kwihkwi yeh porke pos ke:meh ahko ya moka:wa, pos a:mo se: nemi Niki:xeko... a:mo. A:mo tiki:xmatih n' tehwa:n ke:niwki p[e]ro ixo:chio kostik, yo:n kostik n' ixo:chio wa:n i:n mo:s, mi:lahmo:so:t nochi ista:k n' ixo:chio N' ipani a de n' xiwit. Ke:mah. Ista:k. Ke:mah p[e]ro yo:n kwomo:so:t yeh kostik n' ixo:chio wa:n yeh a:mo te:kwihkwi n' iteyo pos neli ahko ya mochi:wa Nochi ista:k wa:n pos kwaltsi:n no: de xiti:ni no: te:kwihkwi. Mosemoya:wa. Ahko ya wehkapan ya ihkó:n. P[e]ro hasta ahko wehkapan a:mo no: ta: i:n itech kahfe:nkowit oso, oso itech kowtsitsi:n ihkó:n mowi:wila:na wa:n ompa .... Ke:mah. no: takwa:wak n' i, n' i, n' ikomekayo. Kakaltik. Yo:n kakaltik n' imekayo, wa:n alaxtik yeh. No: semi 'kwihkwi ne:n kahfe:n. A..., alaxtik, mimiltik n' imekayo wa:n alaxtik wa:n i:n *m..., mismo** tikte:nkwitok a yeh *esquinado** na:wi *esquina** kipia i:n mo:so:t. Na:wi *esquina** kipia n' ikowyo. Yo:n i:pa a:mo teh kwaltia para teisá: ta: i:pa sayoh para, ne:n, tapialmeh no: kinmakah. A:mo. Ke:mah a:mo. Yeh kikwah sayoh chiktehtsitsi:n wa:n yehwa sah yo:n, Pos yehwa sah nimitstahtania, ke tiki:xmattok no: takah, no: tiki:xmattok yehwa niknekia nikmatis porke .... De seki de a:mo se: mo..., ki:xmatipos mah se: motapowi ne:n .... Pos no: kwalia nika:n timona:mikkeh pos ti..., timonohno:tsah wa:n timo..., timotapowiah katí:n ne:n kwali katí:n kwaltia ika se: mopahtia katí:n ... Ke:mah. Se: kita, ne:n, Ta:lmo:so:t kox no: kwaltia, [pero] tiki..., tikitstokeh nochi a:mo, a:mo tikwih para pahti. Yo:n a:mo se: kikwi. Mm. P[e]ro i:n seki nochi kwali para pahti. Ke:mah. Ke:mah pos yehwa sah yo:n [nimi]tstahtania wa:n, neh nimono:tsa niErnesto Vasquez wa:n niwa:le:wak ne: San Miguel Tzinacapan. A: *bueno**. Neh nimono:tsa Nicolas Anastacio Damian niwa:le:w San Miguel Tzinacapan Tasohka:matik.