I:n tikwa:lkwik tikilia mo:yo:t. Mm, mo:yo:t, mo:yo:t Ke:niwki i:n Mo:yo:t yo:n i:pa tame..., nehwia:n nemih sah, ta: teisá: tein a:mo, tein kikwih semi teisá komo kalihtok a:mo se: kikwida:rowa teisá:, semi no: kikwih mah a:mo se: ki..., te..., ki..., mah kwa:ka:n, mah kikwi..., *porque** nohjó:n moyo:meh pos yowih ka:mpa ne:chtapohpolwi:ka:n miak, yowih ka:mpa, ka:mpa teisá: ke:meh yo:n itskwinti ikwit, ompa, ompa, ompa yetokeh wa:n nemih sepa wi:tseh ta:ká:n *cerca** kalihtik se: kitas ompa no: nentokeh itech taxkal mota:liah oso teisá: tapalo:l no: mota:liah wa:n *por eso** nohjó:n a:mo kwaltsi:n no:, *por eso** nehjó:n se:, nehjó:n mo:yo:meh, *por eso** nikita ke:meh iwki a, ekin name:chilihtoya kita yo:n *matanceros** kikwih se: a:mat, ihkó:n kichi:wtokeh ka:mpa tanamakah, ihkó:n kichi..., *porque** a:mo kinekih mah motokika:n mo:yo:meh, *porque de repente** ne: kichi:wiliah *maldad** ne: I:n a:mo teh te:pale:wih i:n Ah..., a:mo teh te:pale:wih, nió:n teyi Wa:n i:n moskaltia ok *o** i:pa achi sah. I:pa achichi, i:pa achichi, i:pa achichi. Wa:n i:n ke:ní:w kwali se: kinimikti:s. Pos kwali, yo:n a:mo, ka:n ta: yo:n a:mo moneki teisá: se: kimikti:s ihsiwka pos ta: *solamente** s..., pos ke:meh a:mo teh, a:mo kichi:wah *dańo**. Teisá: mah se: kie:wa kalihtik a:mo semi kikwa:skeh soh kikwih teisá: pero ne:kwí:n *cosas** tein a:mo kwali, tein ke:meh yo:n teisá: itskwinti *iabono**, itskwinti *o** tehwa:n *toabono** ne:pa. ompa semi yowih wa:n yehwa nohjó:n a:mo tikwelitah mah motoki:ka:n kalihtik yehwa sah nehjó:n kichi:wah maldad. Komo wi:tseh kalihtik entó:s kichi:wah *mal** ne:n *tocosas** ki..., ta:ká:n totapalo:l *o** teisá: mo..., ompa se:, paniá:n etok, mah ompa mota:li:ki wa:n ne:pa ma:kwitayoh ne:pa wa:le:wa, *por eso** nehjó:n a:mo t'nekih mah motoki nehjó:n *cosas**, okwilin. Yehwa nohjó:n kichi:wa, nohjó:n mela:w nehjó:n mo:yo:t. A:mo tikmati ke:yeh mono:tsa mo:yo:t. A:mo pos, sayoh ihkó:n nimo[lia] por tak kiliah se: teisá:, pané: timo:yo:t kiliah *por ejemplo** ke mah a:mo kwehwelitah, a:mo, a:mo, a:mo eti:k nió:n no: tepitsi:n, yeh ika no: kiliah mo:yo:t *porque** a:mo eti:k, mm. Tiki:xmatok okseki tamameh mo:yo:meh. A:mo *más** niki:xmati, yehwa ya tikihtohtoyah ekintsi:n, i:n nex..., [...], tein ekintsi:n tikihtohkeh, nochi a, miak, *cinco cosas** mo:yo:meh. Katí:n mo:yo:meh tikini:xmattok. Mm, *primero de** we:i nikin..., *este** ne:n sa:yo:lin, wa:n mo:yo:t, xahkalmo:yo:t, kostikmo:yo:t wa:n xoko:kmo:yo:t, xoko:kmo:yo:t kiniliah wa:n, wa:n yehwa ya ma:kwil taman, mm, nochi mo..., nochi mo:yo:meh, nohjó:n nochi mo:yo:meh. Sayoh ta:taman ininto:ka:y pero nochi mo:yo:meh wa:n ta:taman *inicla**, ta:taman ini..., *inclase**. Te:chtapowi de i:n xahkalmo:yo:t ke:niwki. Pos i:n xahkalmo:yo:t s..., se..., mawe..., ma:xahxahkaltik wa:n, wa:n a:mo kochi yowak, ke:meh i:n yowak, komo kwali kalakik ompa te:kwehmolohtok, a:mo te:ka:wa mah se: kochi. Komo semi i:xte:noh, impo:rtah ma:ski se: kimohtia wa:n impo:rtah te:kwehmolowa, a:mo *modo**. ka:ni ya:s tak wa:n yeh no: maya:na, no: te:kwa:sneki wa:n tehwa:n timose:wi:snekih wa:n yeh te:..., impo:rtah kichi:wtos *ruido** se: inaskatan, ma:ski a:mo *fuerte** pero ta:, yowak tase:wtok se: kochi, se: mose:wi:sneki, se: 'kaki te:ch..., tsahtsitok se: inakastan, wa:n nehjó:n yehwa sah nehjó:n ika te:kwehmolohtok pero teisá: *más** a:mo teh teisá: soh pero, sayoh mah a:mo, a:mo se: kineki ma: te:kwehmolohto pero ta: yeh no: maya:na *por eso** motokia se: inakastan. I:n xahkalmo:yo:t *este** i:pa sentaman sah oso miak tamemeh no:. Neh niki:xmatik i:pa sayoh yo:ni, sentaman sah, a:mo teyi *más**, a:mo teyi *más** wehsei, a:mo. A:mo, a:mo, wehka:w a n' nemi, a:mo teh n' 'mati xahkalmo:yo:t [ka:n] teh *más** oksé: soh nohjó:n mo:yo:meh, pero nehjó:n mo:yo:meh, yehwa ya xoko:kmo:yo:meh, yehwa ya tak tik ki:xke:..., ka:n pos, miakeh, yo:n miak tamameh, yehwa ya. Yo:n xahkalmo:yo:meh pos yehwa ya *compańeros** de yo:n mo:yo:meh, *compańeros**, ma:kwi:l taman. I:n xahkalmo:yo:meh ata te:kwah, ke:ní:w ne: kwali se: kinimikti:s. kwali se: kinimiktia komo i:pa mopiloh se: inakastan, de sepa mopilowa nika:n kwali ihkó:n se: kichi:wa se: kimiktia ya wa:n ke:ní:w se: kimikti:skia, a:mo *modo**, mm. Xa: tikmati xa: te:makah teisá: kokolis i:n xahkalmo:yo:meh. Ke:mah tak yehwa ya, pos komo te:kwah wa:n kikwah kowa:t, *porque** nemi yowak, kikwah kowa:t, kikwah kowa:t, no: kichichi:nah kowa:t wa:n te:nkowa:yoh wi:tsa wa:n wi:tsa te:kwa:ki a. Wa:n entó:s te:maka kokolis *casi, por eso** te:..., *por eso** ki..., te:kwi kokolis teisá: *porque** te:nkowa:yoh, kowa:t pos a:mo kwali. Kipia *veneno**, kowa:t kipia, ab..., *veneno o** te:nkowa:yoh wa:n sepa no: te:kwa:ki, *peor** komo se:, a:mo se: motake:ntia wa:n semi se: *kochinito** se: kochi mah takwa ne:n, mah takwa wa:n se: kochtok wa:n takwahtok wa:n pos te:kwi:ltihtok a kokolis ke:meh eski a. *Porque** kikwa ko..., onkak kowa:t, nemi, i:n kowa:t nemi yowak, nohjó:n nemi yowak ampó:n, no: motate:molia wa:n i:n xahkalmo:yo:t ka:mpa kahsiti ne: etok kikwa no: yeh, kipipi:na *algo** ke:meh weli wa:n *después** wi:tsa kalihtik no: te:kwa:ki a se: yeh, te:nkowa:yoh entó:s *por eso** i:ksá: mochi:wa kokot ka:mpa te:kwa. Mochi:wa kokot *porque, porque** te:..., *porque** te:nkowa:yoh . Ye:wa no: te:chnohno:tsaya de kostikmo:yo:t, ke:niwki i:n kostikmo:yo:t. Kostikmo:yo:t *cuando** yo:n semi takawa:ni ata, semi to:nati, to:nati wa:n kiowiti, yowi de kiowiti, pero *deveras** te:ke:mih, nemih, nemih, te:kwah se: i:xko, pero a:mo te:ka:wah mah sikie:ra se: tachi, yo:n kostikmo:yo:meh. Yehwa yo:n kostikmo:yo:t, *parecido** ke:meh s..., kostik, kostikmo:yo:t wa:n xoko:kmo:yo:t, nehjó:n semi ihkwikeh *parejo. pero xoko:kmo:yo:t nohjó:n a:mo te:kwa, nohjó:n kikwa nohjó:n teisá: ampó:n tein ma:wilihtok, nehjó:n *plátano** ka:mpa xokoxtok a, *mero** ompa yehwa:n momatih, ompa semi yehwa:n ya wa:n takwah yehwa nehjó:n kostikmo..., xoko:kmo:yo:t, *por eso** kiliah xoko:kmo:yo:t kikwa teisá: tein xokok a, para yehwa HOOOOOYYYYYYYYYYYYYYYY wa:n kostikmo:yo:t nohjó:n tehwa:n no: te:chkwa. I:n no: te:makah kokolis, a:mo tikmati. A:mo, yeh a:mo pané:, a:mo teh n' mati ox te:kwi kokolis. Nechilia:ya *noabuelo**, nechiliaya ke, ke nehjí:n xahkalmo:yo:meh te:makah kokolis *porque** kikwa kowa:t, kitipi:ni:ti kowa:t wa:n sepa wi:tsa te:chkwa:ki tehwa:n, entó:s te:nkowa:yoh wa:n sepa 'kalaki:ki ni..., ni..., nimit ka:mpa tehwa:n tonakayo entó:s mochi:waki se:, te:chma:lchi:wa, mochi:wa kokot, mochi:wa kokot, mochi:wa teisá: *porque** pos te:nkowa:yoh, a:mo, a:mo, a:mo kwali, a:mo te:nkwali wa:n *por eso** ne: pos tikakiah ihkó:n te:chtapowia:yah wa:n neli eski *porque** pos de yowak kowa:t nemi yowak, ampó:n nemi. Wa:n nohjó:n xahkalmo:yo:t nemi *donde quiera** nemi, yowak ampó:n, tiá:s ne:kwí:n kahfe:ntah, ompa no: te:nohno:tstos, impo:rtah te:tsahtsilitok. Wa:n xoko:kmo:yo:meh tikihtowa i:pa *este** sayoh pahpata kikwah. Pahpata *o** teisá: tein, loke:s tein xoko:k ma:wilchi:wa yehwa kikwah, yehwa de ka:sá: koma:mo oso ka:mpa *cosas** teisá: tein ma:wilchi:wtok para yehwa:n, yehwa:n ompa, ompa *moservi:rowah**. A:mo tein *más** ki..., yehwa ompa *o** se: kahsi, se: kita:lia ne:kwí:n *porque** a:mo, *porque** tikihto:snekih a:mo kwaltia ok, xokox..., xokoxtok a, yehwa:n panowah, iwki, iwki, ompa momatih, ompa kipacha:nkawiah. xoko:kmo:yo:meh, kostikmo:yo:meh tehwa:n te:chkwah, kostikmo:yo:meh tehwa:n. Wa:n yehwa i:n xoko:kmo:yo:meh pos tehwa:n a:mo te:chkwah. Mm, tehwa:n a:mo te:chkwah, xoko:kmo:yo:meh a:mo te:chkwah, kikwah, kikwah *cosas** teisá: xoko:k. Xoko:kmo:yo:meh. Teisá: pahpataxoko:k, teisá: ampó:n tein xokoxtos. Ke yo:n *mangos** wela:man onkak, yo:n *mangos** ka:sá: miak, chechelo:t kika:wa, ompa pala..., ompa xokoxtok a, ompa nochi para yehwa:n ya. Oksé: mo:yo:t no: tikto:ka:ytih chahkis, ke:niwki i:n. Pos chahkis tsikitsi..., no: tikistoya, katí:n yehwa yo:n tsikitsitsi:n, yo:n te:kwih ye:kmiak, te:kwih, ihkó:n te:pacha:nkawiah, chah..., chahkismo:yo:t kiniliah, chakismeh, tikiniliah chakismeh yo:n mo:yo:meh miakeh, semi miakeh, pero te:kemih, ata te:ke:mih, ˇUta!, a:mo te:ka:wah, yo:n semi te:kwih no:, yo:n tsikitsitsi:n, mm. Wa:n oksé:, *bueno** ne:n nochi i:n mo:yo:meh tein te:kwah ka:ni ne:n nemih. Nemih, ka:mpa weli nemih, yo:n a:mo, a:mo a:kah wel mitsilwi:s a:ksá: mitsilwi:s ke ne:pa icha:n *o** ke ne:pa yetok, yo:n tak ka:mpa ya moka:weh de tane:sih dios ka:mpa eski, k..., a:mo se: kimati tak, kochi tepitsi:n se: *ratito** ta:ká:n kochih, pero *demás**, nochi n' to:nal, ka:mpa se: mota:li:s ompa no: te:kwa..., te:kwa:snekih. Yowak *igual**, yowak ampó:n xahkalmo:yo:t ampó:n nentok towa:n no: sepa, a:mo se: kimati ka:ni *mero** nemi, icha:n, a:mo semi se: kimati ka:n icha:n *porque** nemi, nochi nemi ke:meh se:, ke:meh se: tapialtsi:n, ke:meh se: itskwinti, itskwinti sikie:ra kipia icha:ntsi:n, ka:mpa towa:n yetok pero ne:, de nikihto:s kochiti wa:n i:n, ihwa:k i:n, ke:meh tehwa:n, tehwa:n. [Teisá:] a:xka:n i:n tio:tak nimose:wi:ti a, nikochiti *porque** tayowak a. Tikmattok a ke mokalihtik a tikochiti pero itskwimeh mose:wiah wa:n a:mo mose:wiah se: r..., se: kwali, kochi, a:mo xmati ke:maniá:n kochih, *cualquier rato** yehwa:n ihsatokeh. Kochi to:naya:n se: kwali kochtokeh, kochih wa:n se: kwali *rato** pero yehwa:n *tacuida:rohtokeh** tawahwiah. Ihkó:n no: i:n tapialmeh, no: *igual** okseki:n, a:mo wa:n *tipobres**, tehwa:n *ticristianos**, tehwa:n tikochih, timose:wiah, tisiowih 'tekitih. Tiwi:tseh tio:tak timose:wiah, tiowih tocha:ntsi:nko wa:n timokal..., ompa timose:wiah ya. No oksé: moyo:t, *bueno** no: tikto..., tikihtowa:ya ke ihkwitik ne: i:n sa:yo:lin, wel 'te:chnohno:tsas sa:yo:lin, ke:niwki. Yo:n sa:yo:lin, sa:yo:lin yehwa kiliah, yo:n sa:yo:lin iwki a tein *más, más**, ke:meskia ita:t a de i:n mo:yo:meh *porque** sa:yo:lin *más** we:i ata wa:n ne:stok kipia, ne:stok n' i:xtololo, i:xtololowehwei wa:n kwita..., kwitawe:i, kwitawe:i, kwitawe:yi, *más** we:i de yo:n, ke:meh o:me *tanto** de we:i. Entó:s nehjó:n sa:yo:lin semi tel..., tel..., *teldańero** *porque** nohjó:n dań..., nohjó:n komo mota:lih itech se: tapalo:l *o** teisá: mota:lih niman, niman tata:sa ya niman, ompa tata:sa niman ihsiwka, ihkó:n yeh mota:lih wa:n i:xkich mota:liah, kichi:wa *ihuevitos**. Wa:n ke:mah, koma:mo ticuida:roh** para mo:sta tane:sis onkakeh ihkochimeh ya, yo:lih niman. Yo:lih, yo:lih, nohjó:n semi *dańero** nohjó:n, nohjó:n sa:yo:lin tikiliah, nohjó:n semi nohjó:n tiki:xmattokeh wa:n nochi tiki:xmattokeh, a:mo name:chkahkaya:wtok yo:n sa:yo:lin *dańero** no:, komo teisá: ihkó:n, *cosas** teisá: a:mo pos ta: a:mo *ticuida:roh**, se: totapalo:l a:mo *ticuidarohkeh** ompa mota:li:ki wa:n kita:lilia ne:n tikiliah teksis, kita:lia iteksis wa:n, wa:n para mo:sta tane:sis yo:li:k a niman, ˇoarale!, moli:nihtok. Pero nochi nehjó:n kite..., mochi:wa ne:pa ka:mpa *carnicería** ne:pa ka:mpa nakat kinamakah, ompa no: mochi:wah nohjó:n, nikitak se: *viaje** seki *matanza**, ˇay dios!, se: ta:kat neli kinki:tskia, ne:chilia mah nikowa nakat, kipia itech *batea**. Ihkó:n nikita nikowati a nakat, nikita ne: se: nakat a:cha: ia:ko:koh kwa:koweh *hasta** ihkó:n, ihkó:n nika:n moli:..., moli:nihtok ihkochin. *Cuida:ro** monakaw nikilia, a:mo kwaltia, ihkó:n ke:meh a:mo *ticuida:rowa** a:mo t'namakati, ˇUta! kikwik wa:n kitamo:t *mejor** wa:n, a:mo x'kakisti, kihtowa, a:mo xtsahtsi, pos ta: pos ne: kitah tokni:wa:n, a:mo 'kowaskeh. Wa:n ihkó:n yo:n, *por eso** nik..., 'mitsilia ke: yo:n nehjó:n naka..., naka..., nakanamakanih Cuesalan kipia nohjó:n impo:rtah nohjó:n a:mat *o** teisá: *o** tilmah, ihkó:n kitape:pe:wihtokeh, mah a:mo motoki *porque** nohjó:n, mo:yo:meh, we:hwei mo:yo:meh *dańeros**, ke:masá: yo:lih, wi:tsa sa:yo:lin wa:n kita:lia wa:n ompa kita:lia *ihuevillo** wa:n para mo:stika tane:si wa:n yetok a, yo:lih ihkochimeh ihsiwka, ihkochimeh yo:lih, nehjó:n a:mo yo:lih sa oksepa mo:yo:t, yo:lih ihkochin ya. ihkó:n nohjó:n tek..., tekiti nohjó:n sa:yo:lin . 'Tsilwihtok wa:n niki:xmattok wa:n a:mo nimitskahkaya:wtok tikta:li:s a:man wa:n mo:sta tane:sis, yo:ltok a, ihkó:n moli:nihtok a, ihkochin ya, a:mo, a:mo wi:tsa *porque, porque** sa:yo:lin kita:lih mo:yo:t wa:n sepa mo:yo:t yo:lis, a:mo, ta: yo:lis ihkochin ya, *gusanitos**, miak. Wa:n i:n *este** tein tikihtowa *bueno** ne: ki..., pos ne: kitata:xilia i:pa sayoh nakat. Nakat, nakat, teisá: *o** taxkal, koma:mo *ticuida:roh** taxkal, nochi *cosas** teisá: nohjó:n, nohjó:n *mal, maldito** nehjó:n sa:yo:lin, nochi teisá: *o** a:ksá: se: *cristiano**, *o** ta:ká:n kochtok wa:n a:mo *mocuida:roh**, ta:ká:n kipia se: ikoko, we:..., we:i se: kokot, mota:lia ompa wa:n kitataxilia. Wi:sta kita:lia *ihuevillo** wa:n pos se:, koma:mo *cuida:roh** koma:mo kipahta:lilih, tane:sis kimpia ihkochimeh ya, *hasta** n' se: itskwinti, s..., tapialmeh, ka:sá: motekih, *de repente** se: itskwinti, kipia se: *cortadita**, ke:meh yehwa:n a:mo *mocuida:rowah**, kochih pero kitali..., wi:tsa tek..., wi:tsa nohjó:n, nohjó:n okwilin, nohjó:n ne:n mo:yo:t, ki..., kita:lili:ki, nochi kita:lilia *ihuevillos**, ompa kika:wa wa:n *después** tane:si ˇuy!, nohjó:n itskwinti kipia miak a nohjó:n, pe:wa tikowah *creolina** para se: kita:liliah nehjó:n tapial. Se: kita:lilia *creolina** para mikih nohjó:n okwilimeh, nohjó:n sa:yo:lin, nehjó:n semi *peligroso**, nohjó:n te:talilia se: yehwa, ma:ski se: yehwa, nehjó:n, nehj..., in..., inta:t eski nehjó:n mo:yo:meh, inta:t a eski, nohjó:n we:i, we:i, we:itsi:n a:mo semi *gran cosa** we:i, pero we:itsi:n sa:yo:lin. Moto:ka:y. Pedro Santos Castańeda.