I:n oksé: okwilin tein tikwa:lkwik ke:ní:w mono:tsa. Nehjó:n mono:tsa a:lsimit. Nehjó:n mochi:wa semi ka:mpa mi:lah, a:xka:n *tiempo**, a:xka:n tiempo nehjó:n mero mochi:wah, nehjó:n semi te:kokohkeh te:kwah yehwa ke:meh nimitsilihtoya ye:wa, ka:mpa te:kwah *importa** se: kita:lili se: *refinito** para kwali moka:was ta:mo te:ch..., titi:ka wa:n te:kokoh te:kwa nehjó:n nehjó:n semi mochi:wa a:xka:n i:n *tiempo** wa:n mochi:wa *hasta** kali ka:mpa *cartó:n** mota:liah kalihtik nohjó:n nimitsilih kalte:noh ni..., nikahsik neh..., nehjó:n nehjó:n semi miakeh nohjó:n onkakeh nohjó:n, nohjó:n a:lsimitmeh, seki tikiniliah *pana:lmeh**, no: *mismo** yehwa:n yo:n a:lsimit, oksé: *panal** wa:n oksé: seki kiliah nohjó:n, tein yo:n xi:kohmeh *mismo casi** yehwa:n no: pero sayoh oksé:, yehwa:n no: oksé: pero de i:n, de i:n a:lsimit wa:n nohjó:n, ke:n..., *cabrón** kiliah, nikelka:wtok ke:ní:w mono:tsa, ta: miak ti..., i:n miak tamameh i:n okwilimeh pero ta: seki:n ko..., ne: kowitomitmeh *mismo** yehwa ihkó:n no:, ihkó:n no: mono:tsa nehjó:n kowitomitmeh nehjó:n te:tokah, sayoh x' koli:ni ka:mpa etok wa:n te:tokah, nehjó:n a:mo kwaltsi:n yo:n okwilimeh se[mi] *malos** nehjí:n a:lsimitmeh wa:n kowitomitmeh nohjó:n mokalakiah itech se: kowit ihkó:n mota:liah wa:n ompa yetokeh ta:ka:n tikma:xi:ma, pos *de repente** se: kima:xi:ma kowit ompa wa:lki:sah wa:n telte:..., t..., te:a:wilchi:wah, te..., *riesgo** te:pankahka:waskeh *porque** te:kwih miak, miak wa:n x' temo wa:n x' cholo, te:tokah, yo:n te:tokah i:n kowitomito..., kiliah, kowitomitmeh yo:n ne:, na:l..., i:n a:lsimit i:n no: te:toka pero pos *ni modo** komo se: moli:nilih i:pa te:kwa:s yehwa i:n żKa:nachi tamameh a:lsimitmeh tikini:xmattok? Neh n' mattok ke:meh e:yi tamameh sah, e:yi tamameh, ke:mah, seki, seki *más** we:hwei:n ke i:n, seki *más** wehwei:n wa:n seki:n ti:ltikeh kiliah *pana:lmeh** no: yehwa:n *mismo**, no: yehwa:n *mismo** pero yehwa:n ti:ltikeh, *mismo** yehwa:n i:n no: no: te:tokah, no: kipiah *inido**, no: kipia *inido** no: kwaltsi:n kipiah intapahsol ka:mpa kita:liah intapahsoltsi:n kipiah ti:ltikeh wa:n i:n kipilowah ata mahyá: kwa:kweh inenepi:l, kipampilowah ya i:n, i:n a:lsimitmeh, ihkó:n we:i kichi:wah i:n ne: no:, no: semi teko..., te:kokohkeh te:kwah wa:n moneki mah se: kipia *cuidado** ika ne:n *refinito** se: kita:lili pero koma:mo se: kita:lilih teisá pos wehka:wa te:ko..., *hasta** mo:stika te:koko:s, pos yo:n kwali wa:n *igual** okseki nehjó:n wehwei tein *más** wehwei:n de a:lsimitmeh, kostikeh ata, kostikeh, nohjó:n *más** wehwei. pero *deveras** te:kokokeh, te:kokohkeh, te:kokohkeh żWa:n kostik a:lsimit ke:niwki itapahsol? Pos yehwa yo:n kostika:lsimit, nohjó:n kichi:wah ke:meh se: *ruedita**, ihkó:n *rueda** wa:n sayoh kiskaltiah se: *rueda** wa:n tatampa kich..., kita:liah ke:meh, ke:meh *pancita** kita:liah ke:meh, ke:meh kwa:kowpa:nsah, kohkoyoktik, ompa ya kipia ipilwa:n. Wa:n, wa:n nehjí:n a:lsimit de i:n nika:n yetok i:n a:lsimit kita:liah ke:meh se: kwa:kow..., kwa:kownenepi:l. Kichi:wah we:i ihkó:n de miakeh ya [cha] miak tekitih kichiwah se: we:i ihkó:n se: we:i ihkó:n kipia [ke:meh] se: kwa:kownenepi:l ompa i:xko, seko sah i:xko nika:n wa:n nika:n kita:lihtiowih koyok, koyok, kichi:wah para ipilwa:n ompa, seko sah wa:n nohjó:n ista:keh tein, tein *más** wehwei:n ke i:n a:lsimitmeh. Yehwa:n, yehwa:n iwki, kichi:wah *rueda** ihkwí:n pero tatampa ihkó:n kich..., kipia ne:n kohkoyoktsitsi:n, ke:meh pancita kipia ihkó:n kwali nehjó:n, yo:n tein, a..., tein a:lsimit telkostikeh. *Porque** yo:n wehwei:n, de *más** wehwei:n wa:n *más a parte** okseki nehjó:n kilwiah kowitomitmeh, kowitomitmeh *más** nehjó:n tein kowit mochi:wa itech kowit, yo:n te:tokah nimitsilia. wa:n ok..., okseki:n a:ls..., ne:n *pana:lmeh** wa:n okseki:n nohjó:n tikiliah *cajón de toros** kiliah yo:n tein 'tsilia mia:wakwitaxi:kalmeh, mm miakeh nehjó:n okwilimeh semi te:kwah yehwa:n. żAlsimitmeh a:mo wel se: kinkwi teisá:? Ke:meh de toni, *solo** kinkwah ne:n ihkochtsitsi:n tein pa..., aya:mo yo:lih kinkwah ihkochtsitsi:n, kinkwah pilimeh. Nikinitaya, neh a:mo semi ke:mah nikwa:ya, ni[kaki]lia:ya no:pá:n seki pilimeh kitsetselowah ihkó:n kitsetselowah wa:n ki:sah ihkochimeh wa:n 'koma:lte:matih ne:pa kikoma:lte:mah wa:n ke:mah tewa:ki kwaltsi:n ite[ch] se: *plato** ihkó:n kiia ompa kinmakah pilimeh, kikwah, kikwah ihkwi sah kikwah yo:n kihtowah no: kichi:wah para a:mo, para a:mo *kinbruja:rowah después** ne: *cuando** wehweyah ya, a:mo teh kinchi:wiliah ma:ski a:ksá: kwiwi:kalti:s pero a:mo teh *kipasa:ro:s** ihkó:n kihtowa:yah, *creencias** wa:n yehwa sah i:n nikmattok wa:n yehwa nehjó:n tein *más** wehwei:n. Pero yo:n wehwei:n pos nimitsilia oksé: *forma** mota:liliah inintake:n, intasa:l, in..., in..., incha:ntsi:n kipiah incha:ntsi:n pero oksé: taman, oksé: yehwa ke:meskia se: *rueda** ihko:ni wa:n tatampa kita:liliah kohkoyoktik sepa sempa:nti kita:liliah nika:n wa:n oksepa sempa:nti nika:n sepa 'kohkoyo:niah nika:n. Pos de ma:tamih se: *rueda**, se: *rueda*, oksepa se: kita:liliah oksé: nika:n, sepa se: kohkoyoktik kita:liah nika:n. Yo:n *encimado** kichi:wah popá:, [ko]moke kinepanohtiowih, kinepanohtiowih ihkó:n mo..., mochi:wa nohjó:n, tein yo:n *más** wehwei:n, wa:n nehjí:n yehwa ya nimitsilia nehjí:n yehwa kiliah kwa..., kwe:iltiah pané: se:, pané: se: kwa:kownenepi:l we:i ihkó:n, ihkó:n kiskaltiah nenepi:l ihkó:n [...], ihkó:n kiskaltiah ihko:ni wa:n ompa ya i:xko, seki sah i:xko wa:n seko sah kohkoyoktik nanki:xmattokeh, a:mo name:chkaya:was, ta: nanki:xmattokeh seko sah i:xko [p], seko sah i:xko para ne: mo..., para ompa, ompa ya kimpiah nehjó:n ihkochkone:meh, ta: pos tata:sah ich..., ihkochimeh *después** de yo:lih ya, kinkwa:tsakwah, kinkwa:tsakwah wa:n *cuando** yo:lih, *cada vez** se: mokwa:tapo:ki pero ki:sa pero ahtapaleh ya, yo:li a, ahtapaleh ya, pata:ni a ihkó:n moskaltiah, ihkó:n *dios** kintio:chi:w, toni se: kinchi:wili:s wa:n tak ne: *cuan..., cuando** se: aya:mo, aya:mo ok mokwa:tapowah, ihkochtsitsi:n pos yehwa kwahkwali yehwa kixi:niah ata, ata kinxi:nia:yah wa:n itech se: *plato** ne:pa, ki..., kintewa:tsah wa:n kinkwah pilimeh, kinkwah, kinkwah nehjo:ni tehwa:n a:mo tikwah ok *porque** onkak miak tapalo:l a:man, *por eso** a:mo no: tikwah ok kikwa:yah tota:tahwa:n, pilimeh kikwa:yah, ke:mah. żWa:n ihkochimeh ke:niwki ne:n tapalohkeh? De i:n, i:n ihkochimeh ista:keh, ista:keh, ista:keh, ista:keh, a:mo teh, ke:mah, ta: pos ihkochimeh, ta: i:pa ihkochimeh sah sayoh de chika:waya, pe:wa chika:waya ya ke:meh se: piotsi:n tata:sa wa:n sa..., mopa..., mopata:wa ya itech ne:, ne: *inidotsi:n** de ka:mpa y..., yetok entó:s ne: pe:wa, pe:wa motapa:na ya, no: iwki a nehjí:n i:n *cuando** pe:wa nika:n mokwa:tapowa ya pe:wa panki:sa ya pero kwalkwi a iahtapal *cuando** ke:meh yehwa:n *cimarromeh**, motapa:nah, panki:sa ya, ahtapaleh, ne:nemia ka:ni ya:ti, ihkó:n i:n kil..., kwil..., tsi..., okwilimeh. Wa:n i:n a:lsimitmeh tikihtowa we:lkeh ne:n ihkochimeh, nochi o:me tamameh *o** żSe: taman sah se: kinkwa? Nochi, nochi, nochi, nochi, nochi, nochi, nochi welk..., nochi we:hweikeh, nochi kwalmeh, a:mo teisá:, nochi, nochi, *mismo** se: *clase** sah Ke:meh tehwa:n *ticristianos** seki wehwei:n seki nohne:lmeh pos no:, no:, no:, no: *cristiano** *o** ke:meh tehwa:n i:n koyo:meh pos a:mo nochi *mismo, mismo dios** tiilpilwa:n, *mismo** nochi *ticristianos** sayoh ke seki wehwei:n wa:n seki, seki, seki nohne:lmeh, [ko]moke no: oksé:, tak no: oksé: *costumbre** kipiah *porque** yehwa:n kichi:wa *nido** ihkó:n yewaltik wa:n i:n okseki:n kichi:wah *inido** no: taman, pero *mismo** yehwa:n, *mismo** pero [...] para te:kwa:skeh *mero** yehwa:n te:kokohkeh, ke:mah. A:mo timati żKe:yeh kinto:kaitiah a:lsimitmeh? A:mo 'mati, a:mo 'mati, a:mo ke:man nikakik *solo** ni:xpeta:nik ihkó:n kiniliah a:lsimitmeh, [...], a:lsimitmeh wa:n *pana:lmeh** wa:n yo:n kowitomitmeh, ihkó:n nikinitaya wehka:w a, pero neli, wehka:w i:pa ni:xpeta:nik a:mo teh *más** nik..., *noabuelo** a:mo teh nikakilia:ya ke:ní:w kihtowa neh nikaki kihtowa pos yo:n okwilimeh te:kwah wa:n kinilia:ya pilimeh seki niki..., nikitaya ke kinimakaya nohjó:n ka:mpa kahsia we:i nohjó:n i:n a:lsimit we:i i..., i..., i..., incha:n. Pero kipia ya miak nohjó:n ihkochimeh, miak kipia ya, ihkó:n kitsetselowa, kitsetselowa ampó:n itech se: *plato** kichiaya wa:n kit..., kita:lia ne: kikwa:yah pilimeh t..., tatewa:ts, kintewa:chilia[yah], kikwa[ya]h, yehwa sah pero a:mo tei *más** teisá: de, a:mo teisá: ihkó:n sah, *igual** okseki de kostikeh no: *igual** *bueno mismo** yehwa:n pero s..., *mismo** yehwa:n sanoke, *siempre** oksé: no: italna:miki:l[is] *porque** yehwa:n yewalo..., yewaltik kichi:wah ne:n icha:n wa:n seki:n kowitomitmeh yo:n itech kowit mochi:wah, ka:mpa koyoktik ompa mokalakiah wa:n ompa yetokeh. Tikihtowa i..., i..., ke te:kwah a:lsimitmeh, entó:s *este** i:n tak se: kinimiktia, żke:ní:w se: kinimiktia? Pos se: kinimiktia, *ay dios**, ne:pa ka:mpa tiowih ne: itech ne: *chaparral** ka:mpa tikahsih *chaparral** ti..., tiowih ke:meh i:n *tiempo** xo:pami:l a:xka:n tiowih *chaparral** wa:n tikasih ompa pilkatokeh ne: tatsa:la:n tikitah. Toni tikchi:waskeh ke:meh wa..., kipia *huaparra**, kisowilia *huaparra** a:kin a:mo pos, a:kin a:mo mohka:t kisowilia *huaparra** wa:n oksé: wa:n se:, wa:n *cuando** motoki:skiah se:, wa:n kintamimiktih, ika se: *huaparrazo** mikih nehjí:n okwilimeh kimpatachowa de ihsiwka, miakeh wa:n koma:mo 'kwitih se: ma:noh de tit, ta:ka:n onkak owasin, kimili:ntiah owasin wa:n kita:liliah *porque a fuerza** se: tekitis, *porque** ompa tipano:tokeh se: tekiktiti, ihkó:n para se: kinimiktia, *porque** semi iwki sah '[ki]tsitski:ti wa:n a:mo wel se: kimikti:s ta: te:kwa:s, ta: te:kokoh te:kwa wa:n ihkó:n ata, ihkó:n tipanowah *rancho** ihkó:n se:, ihkó:n kem..., ihkó:n tipanowah, a:mo modo, ihkó:n eski wa:n iwki eski. *Mientras** nika:n tietokeh ok ihkó:n tipano:skeh, i:pa tikimikti:skeh, *porque cuando** 'tekitih te:chtsakwili:s nohjó:n pos *fuerza** 'te:mo:skeh *modo** ke:ní:w para te:ch..., para tikin..., te:chtaka:wili:skeh. I:n a:lsimitmeh a:mo tikmati toni ika motekipanowah, toni kikwah. Kikwah tak teisá:, teisá kikwi..., kikwiti wehka, nemih, teisá: no: xo:chit, x..., kipipi:nah *cosas** kikwah teisá: i..., i..., xo:chit, xo:chit kipipi:nah no: pos a:mo, ne: a:mo kikwah teisá, a:mo kipiah intah para takehtsomaskeh. ne: *solo** pos kipipi:nah teisá:, yowih wehka 'kwitih wa:n 'kwitih wehka teisá xo:chit kisentiliah, no: 'kwa:lkwih te:naktiwi:tseh neh nikinitani no: kwa:lkwih teisá: tak, *cuando** xa: inpilwa:n kintekipanowah *o a ver** ke:ní:w, pero yehwa:n no: kwa:lkwih no:, neli pos, wehka no: ki:sah pero i:n wehweikeh, chika:wkeh nehjí:n, *buenos** wa:n *vivos porque** tekwah, mm I:n komohkó:n *este** tikihtowa ne: wehka ki:sah, i:n a:mo kichi:wah nekti A:mo kichi:wah nekti, i:n a:mo kichi:wah nekti pos [toni], i:n a:mo teh chi:wanimeh i:n, i:pa sayoh para te:kwa:skeh, ipa sayoh oksé: nemi, pero tein oksé: *igual** oksé: kostikeh *igual**, i:pa sayoh para te:kwa:skeh. Kichi:wah nekti pana:lmeh, *pana:lmeh**, nohjó:n kichi:wah nekti. Nohjó:n komo welik i:ksá: tik..., tikma:k *o** a:mo tim..., cho:cholowah ne:n, ne:n pana:lmeh tein wehwei pa:pa..., cho:cholowah wa:n [kein] yo:n kichi:wah pané: xi:kaltekomat se: kitahtapa:na yo:li:k, ihkó:n se: kitahtapa:na ompa kipia ne:n nochi nehjó:n *agujeritos** tein kipia nehjó:n pané: *pancita** nochi kipia nekti, ke:mah se: kikwa, se: kikwa nehjó:n, kwali nehjó:n, pero nehjó:n *pana:lmeh** pero i:n a:lsimitmeh a:mo teh kichi:wah nehjó:n. Moto:ka:y. Pedro Santos Castańeda.