A:man xite:chtapowi ne: i:n, tein no: 'wa:lkwik i:n tsi:kameh, ke:niwkeh, ka:ni nemih, toni ne:n kikwah wa:n *este** ox, ox teisá: kwali neje:n te:pale:wiah. Pos i:n tsi:kameh nejó:n yowih ki..., ka:mpa mota:liah kipiah no: inincha:n, ka:mpa ki:xtiah ne:n tapala:n, wa:n seko ka:mpa, komo kipiah, seko ka:mpa kixtiah tapala:n wa:n seko ka:mpa, ka:mpa nejó:n, ka:mpa, ka:mpa panki:sah moke ta..., inakastan komo, *cuando** ke:meh i:n tatikwi:ni, niman olo:chpanki:sah wa:n kitehtekih xiwit, nochi tapaya:nah ka:mpa mocha:ntihtokeh, tapa:nia:ntilihtokeh. Kipaya:nah tein eski, xiwit, tako:t *o** tahsol, tein eski, kipaya:nah wa:n kwi:kah, inkaluhtik ka:mpa ne: takwah. Pero *cuando** yo:n nejó:n ... *Cuando** ke:meh i:n *casi** de tio:tak a, de tapo..., yo:n tatekih de tapoya:wi, de, de yowak tatekih. Ki:sah n' okwilimeh wa:n moohketsah, ka:mpa kimatih se:, se: xiwit okachi *más, más** we:lik, kweliliah kimattokeh ne:n i..., tein ka:mpa kalyetokeh, moohketsah wa:n kite:mowah takwal, toni ka..., ka..., kachi *más** ki..., kiniwi:kili:skeh ne: ka:mpa i..., inina:wa:n *porque** te:na:meh yetokeh nochipa ta:lihtik yetokeh tein yo:n te:na:meh ahtapalehkeh. Yo:n ki:sah pero *cuando** mikiti a, a:mo, a:mo, a:mo ki:sah nochipa wa:n kitate:moliah tein i..., ompa yetokeh ne: kalihtik, ki:sa n' okwilimeh tein tekitinih yo:n tsi:katsitsi:n wa:n yowih tate:mo:tih, kiyekih kowit. Ka:mpa kimatih tein *más** we:lik n' tato:k yo:n kitekih pero kima:paya:nah nochi wa:n moohkehtsah *hasta**, nochi, nochi kitamiah n' ima:i. Ke:mah, kisakah wa:n kisakah wa:n kisakah, wa:n kiniwi:kiliah ompa ne: wa:n tein tapala:n nik..., inekalawi:l tak ne:n tein ompa yetokeh te:na:meh ya, sepa kalanki:xtiah ne:n, ne:n ita..., inekalawi:l a para kite:makih paniá:n de n' ta:l. Yehwa kichi:wah ne: tapala:n ya moa..., wa:n semi kina:miki tato:k te:is[á] kahfe:n *o** mi:l se: kite:milia, semi kina:mi yo:n. Wa:n pero neli ne:, a:mo, a:mo ... Onkak seki wehwei tsi:kameh wa:n seki tsikitsitsi:n tak, tein, tein pilimeh ok, tsikitsitsi:n ok onkakeh, nochi mosenkwih de n' wehwei:n wa:n tein tsikitsitsi:n mosenkwih. Ne: tate:mowah para takwa:skeh, ne: kwi:kiliah ta..., ta:lihtik ka:mpa i..., itapalsol yetokeh. Yehwa yo:n okwilimeh, ne:n tsi:kameh wa:n a:mo ki:sah tein te:na:meh, a:mo ki:sah, ki:sah *hasta cuando** mikitih ya, no:, no: ihwa:k kinta..., inkokolis a no:, ke:meh yo:n ta:lo..., *cuando** yo:n ta:l, ta:l mowi:wi:ka a:mo ... Tatikwi:ni a:mo ki:sah, *cuando** tawiwiyoka ne:n ki:sah *porque** tak moli:nia n' ta:lmanik, ke:ní:w yo:n. Ika yo:n kimowiliah, panki:sah n' okwilimeh wa:n pata:nih tsi:kate:na:meh wa:n ka:mpa ya wetsito, ompa ke:mah kikwah okwiltsitsi:n wa:n seki tokni:wa:n no: moololowiliah, seki tein kinkwah wa:n kwitakoto:nah wa:n kin..., kintewa:tsah no: kit, we:lik no:. Ke:mah pero nejó:n neli yo:n de ki:sah, a:mo, a:mo mokepah ok kalihtik, pata:nih ehehkai:xko wa:n ka:mpa ya wetsito, ompa ne: ahtapalwetsi wa:n ke:mah om..., kikwah okwiltsitsi:n, chiktehmeh kikwah oso tein eski. Iwki yo:n kichi:wah n' okwilimeh, a:mo, a:mo mokepah ok tsi:kameh, de ki:sah te:na:meh yehwa:n, n' kalakih, tein mokepatih tein tekitinih i:pa, tsikitsitsi:n, tein a:mo ahtapalehkeh, ke:mah, yehwa mo..., yehwa:n tekitih, tasakatokeh, yo:n kiliah ne: koyo:meh kiliah *arrieros** pero tehwa:n tiki:xmatih tsi:kameh *arrieros** kiliah porin yo:n kima:ma:tih xiwit, kwi:kah ne: kisakatokeh, ne: ka:wili:tih ne:, ne: ka:mpa tapahsol pero tehwa:n tiki:xmatih tsi:kameh. Ke:mah, yo:n no: kichi:wah se: ..., Yo:n tapala:n para itato:k, ne: te:chpale:wia no: yo:n okwilimeh semi kwaltsi:n semi yo:n tapala:n, ke:mah. Tikihtowa ne: seki xiwit okachi, tak kachi kwe:liliah, kachi kitekih, ¿Katí:n xiwit okachi kitekih? Pos ke:meh wa:xkowit, komo kahsikeh wa:xin a:mo kima:ka:wah, ne: ka:mpa onkakeh yo:n okwilimeh. Nika:kwí:n tahchiktekopa semi, se..., onkakeh kwameh, wa:xih [mah] tikihto:ka:n tehwa:n, ke:mah pero a:mo te:chka:wiliah, *hasta** kiwa:tsah wa:n ke:meh yo:n xo:no:kowit no: kie:ma:tekih *cuando, cuando** kahsih yo:n okwilimeh, kiye:kma:tekih xo:no:kowit. Wa:n yo:n pahpata, pahpata no: kiye:kma:kwah ima:xiwyo, iswat kiye:k..., kiye:ktekiliah no:, a:mo seki panki:sah porin alaxtik pero, pero semi kitekiliah wa:n ke:meh yo:n *canela**, ke:meh ekintsi:n onkak a, ne:kwí:n no: 'to:kah pero a:mo ka:wah ima:selyo, a:mo ka:wah mah mochi:wa, semi kitehtekih yo:n okwilimeh *hasta** kiwa:tsah wa:n no: xo:chiowasneki a pero ixo:chio kina:miktiowih sah. Kitekih totomol ok ne:n xo:chitsi:n, kwi:kah ne: kwa:tih ne: ... Ke:meh ahwia:k tak, kwi:kah ne:, kitekih wa:n kwi:kah, ke:mah ne:, nika:kwí:n onkak pero ka:mpa a:mo semi tsi:katah onkak tsi:kameh, ne: ta:ki yo:n, yo:n kowtet de n' *canela**, pero nika:wí: tehwa:n a:mo ta:ki. Ke:mah, a:mo ka:wah mah mochi:wa yo:n okwilimeh, yehwa semi intakwal yo:n *canela** wa:n yo:n pahpata wa:n ne:n xo:no:kowit wa:n wa:xin. Komo wa:xin a:mo ka:wah semi, *hasta** mi:l kima:tekih ke:meh i:n kima:kwah no: pero kachi *más** kitel..., teltatehtekih eliwis *cuando** yo:n tatikwi:ni. Panki:sah tein kone:meh, tapaya:nah itech sakat, pe:wa kite..., ki..., kitehtekih wa:n ompa kite:mah, yo:n a:mo kwi:kah. Yo:n tatehtekih sah, ompa sah mahyá: kwala:nih, tatehtekih, ompa kite:mah. *Cuando tiempo** kite:mowah para takwalis sepa moohketsah wa:n kite:mo:tih wehka, tein kimattokeh kwe:liliah. Yehwa yo:n. Pero *cuando** yo:n tatikwi:ni sah i:pa tatehteki sah, i:pa soh tate:xi:mah de kwala:nih, tak ke:ní:w yo:n, pero ... nochi tapania:ntiliah, se: kwa..., se: kwali, tawe:ika ka:mpa kalyetokeh. Pero yo:n a:mo kwi:kah yo:n, yo:n kitehtekih, soh kitehtekih sah, ke:mah. Pero *cuando** kite:mowah takwalis, kite:mo:tih wehka, a:mo, a:mo *cerca** kite:mowah yo:n, *porque** tein kite:mowah tein kikwah sah ne:n, ne:n tsi:kameh, yehwa:n yo:n. Te:chili moto:ka:i. Neh niErnesto Vázquez.