A:man x..., *este** timonohno:tsatih de sipomeh, ne:chili ka:nachi taman ne:n sipomeh tikini:xmattok. Pos de sipomeh onkak ke:meh chiko:me taman. I:n ten teh tikini Ne: achto tipe:watih ke:meh yo:n kwapachsipo. Yo:n k..., kwapachsipo mota:lia ka:mpa eski, itech xiwit. Kikwa tein eski xiwit yo:n, nochi, nochi kikwa sah. Itech kahfe:n, itech, itech xiwit sah, tein eski xiwit. Itech chalawih mota:lia no:, itech wa:xih, no: semi, no: k..., no: kikwa wa:xih. Wa:n yo:n okpahxiwit nochi k..., nochi mota:lia itech no:, se: kahsi ompa itech ne:, yo:n kopachsipo. Itech kahfe:n nochi, nochi mo..., mota:lia no:, ke:meh yo:n se: tateki wa:n se: mokwi:ltia ata yo:n kopachsipo Wa:n se:, se: n' sipo, yo:n, yo:n nehjó:n ke:ní:w kiliah ne:n, ne:n ke:ní:w kiliah ne:n sipo, mah tikihto:ka:n a:te:n..., a:te:nkwa:kwalasipo se:. Yeh ki..., mo..., semi mota:lia itech xiwit sah, itech a:te:nkwa:kwalaxiwit sah, ne: kahfe:ntah mochi:wa ne:n xiwit, yehwa sah n' itech mota:lia, ki:ekwah yo:n, yo:n, yo:n ti:ltikeh, yo:n sipomeh. Ti:ltikeh wa:n ye:kkwa:chi:chi:ltikeh yo:n okwilimeh, pero no: te:ihixkah. No: te:ihixkah n' okwilimeh, o:me taman ya wa:n se: yo:n, se: sipo yo:n, yo:n ka:ka:lo:xo:chisipo, Yo:n ye:kwe:imochi:wa wa:n tamantik, se: kimowilia tamantik sah yo:n, kipia ti:ltik wa:n chi:chi:ltik, kostik kipia no:. Ye:kwehwei mochi:wa okwilimeh, tahtamantikeh sah, no: te:ihixka eski pero tamantikeh sah yo:n okwilimeh. Wehwei mochi:wah ke:meh yo:n xo:no:okwilin mota:tamih, ye:k inachichi, e:yi yowi a, simpomeh wa:n se: n' sipo nehjó:n tsi:nich. Tsi:nich, seki mono:tsa te:chi:chi:ni, Te:chi:chi:ni sipo, yo:n semi, semi kahsi, se: kahsi ka:mpa tomatah. Semi kiekma:kwah tomat wa:n tomaselik kohkoyo:niah, kikwah, koma:mo se: kimiktilih yo:n tomat kitamiah wa:n a:mo ka:wah mah mochi:wa, kwawit sah i:n yetok wa:n kina:miktiowih ixiwyo, kie:kkwa ixiwyo tomat yo:n kiliah te:chi:chi:ni. Ka:mpa onkak chila:r semi mota:liah yo:n okwilimeh. Ke:mah ne: tein chile:ros kinimiktiah yo:n, ehe, kichi:wah dańeros n' okwilimeh wa:n se: .... żKa:nachi yowi a? Ekin na:wi, pero i:n te:chi:chi:ni tikihtowa no: te:kwa. Te:chi:chi:ni a:mo te:kwa yo:n, yo:n panalaxtik sah xoxoktik wa:n kipia se: kwe:rnoh ikwa:pan ihkó:n kipia. Se: kwe:rnoh sah wa:n ikwitapan no: kipia se: kwe:rnoh. Se:, se:sah ihkatok ikwe:rnoh ikwitapi:l wa:n ikwa:pan kipia se: kwe:rnoh sah, yehwa yo:n. Yo:n te:chi:chi:ni tein kie:kkwa tomat sah, yo:n alaxtik sah, pané:, panalaxtik n' okwilin wa:n xoxoktik. Yo:n a:mo, a:mo te:kwa, soh kichi:wa *dańo** kiteki tomat, semi kikwa, ke:mah. oksé: sipo tein tiki:xmattos. Wa:n se: n' sipo yo:n ti:ltiksipomeh no: nemih, nemih ta:lpan itech xiwit mota:liah ka..., ka:sá: ixta:wat se:, se: kita ne:nentokeh, moye:ktalowah ti:ltiksipomeh, tsikitsitsi:n, i:pa moye:ktalowah ihkó:n eliwis. pero no: te:ihixka yo:n okwilin, no: te:ihixkah yo:n. Yo:n nochi kikwah tein eski no:, ka:mpa eski se: kahsi yo:n, itech ixta:wat oso kahbe:nta, ka:sá: tsikwi:ntok se: kita yo:n, ke:mah, yehwa yo:ni. Wa:n .... żKa:nachi?, ma:kwil, wa:n se:, se: i:n sipo no: yo:n to:nal itsompal, yo:n a:mo tsi:tsikwi:ni eliwis pero yo:n nehjó:n semi telte:kokoh komohkó:n no: te:ihixka. Yo:n a:mo se: kita kachi itech kahbe:n... kahbe:nxiwit, ima:tampa mota:lia yo:n, a:mo mota:liah paniá:n. Itech kahbe:nxiwit ima:tampa mota:liah wa:n ke:meh i:n se: tateki, se: mokwi:ltia wa:n te:ihixka, yo:n a:mo se: kita. Ke:masá: se: mokwi:ltia wa:n powetsi, a:mo se:..., a:mo wel se: kimiktia. Pero komohkó:n se: kitak pos se: kimiktia wa:n yo:n .... Para a:mo te:koko:s semi ne:n ka:mpa te:ihixka mah se: kwitapitsi:ni wa:n se: moohsa n' ikwit wa:n te:..., tamati:ya. Yo:n no:, no: *mismo** yeh te:pahtia, a:mo te:..., komo se: kimiktia sah. Ke:mah, no:, no: pahti n' ikwit se: kita:lilia, ke:mah yehwa yo:n sipo. Katí:n tapal kipia i:n to:naltsompal *o** ke:ní:w se: ki:xmati. Yeh, yeh nehjó:n xoxoktik, me:dio .... Xoxoktik pero na:lto..., na:ltoktik xoxoktik yo:n .... A:chi:petik xoxoktik, a:mo, a:mo xoxoktik semi kwali tapal xoxoktik sanoke tepitsi:n me:dio, medio a:kostik sah xoxoktik pero a:chi:petik, yehwa yo:n itapal, ke:mah. Komo mopepechowa a:mo se: kita ne: ox ohtokatok, mota:lia seko sah, pepechiwtok, nió:n se: kita, ke:meh na:ltoktik, a:mo se: kita, iwa:n mota ika se: mokwaltia, wa:n yo:n ye:kte:kokoh semi. Mm wa:n pa..., pawihwitsioh, yo:n kipia xoxoktik wa:n yohyowaltik, yohyowaltik kipia iekapan, ne: ta:ltik wa:n tayo:lan tepitsi:n, tepitsi:n ista:k komoke. Yewaltik, yewaltik tsikitsitsi:n ihkó:n, ta:ltik tapaloh wa:n tayo:la:n kipia ista:k a. Wa:n kipia wits..., witstsitsi:n no: ipanko ke:meh yo:n chokoy, kipia mahyá: kowtetsitsi:n wa:n kipia mahmaxal wa:n yehwa iwitsio te:ihixka. Ke:mah yo:n, yo:n panwihwitsioh no: tepitsi:n, we:wehka sah kipia pero te:kokoh, yo:n ke:meh chokoy no:, ke:mah no: iwki a, ka:nachi yowi yo:n. I:n sayoh poliwi se:, i:n xa:lxokosipo sayoh. Xa:lxokosipo, i:n xa:lxokosipo yeh, no:, no: i:n xa:lxokosipo, yo:n nehnextikeh sah seki wa:n seki mochi:wa ista:keh. Nehjó:n wa:n yo:n mota:lia itech xa:lxokot. Wa:n *cuando, cuando**, yo:n mopacha:niah, seko sah moyewalta:liah ihko:ni, ike:span xa:lxokot wa:n *cuando** maya:na kima:kwah semi xa:lxokot, *cuando** kikwa:tih ya. moohketsah se:, moohketsah, motohtokah, motohtokah *hasta** kahsitih ne: ka:mpa kikwahtokeh xiwit. Ke:mah, takwah sepa wa:le:wah, mose:wi:kih ka:mpa ike:span xa:lxokot, koma:mo se: kimati ompa se: tehkos itech xa:lxokot, sa .... Ta:ká:n o:rah se: kitekiti xa:lxokot, se: tehko. Se: moix..., moihixkaltia te:..., te:kwah n' okwilimeh, ye:kmiakeh niman se: moinkwaltia, yehwa yo:n. Ke:mah, wa:n no: onkak se: sipo, ne: mah..., mahyá: chokoy. Ka..., yo:n tak chokoy, *icompańero** de chokoy *porque** yo:n chokoymeh Se: chokoy ista:k wa:n se: chokoy ne: chokola:tik wa:n se: chokoy, kiliah ta:lchokoy. Wa:n se: chokoy i..., ista:k pero tsi:tsikitsi:n wa:n pitsa:wak wa:n itohmiyotsi:n me:dio, mahyá:, mahyá: *chinito** komoke yeh yehyemaxtik, moi..., chichihckoltik. Yehwa yo:n ne:n no:, no: chokoy, ista:k. Yo:n no: te:ihixkah, n' tak chokoymeh ke:meh na:wi taman. Ta:lchokoy yeh ti:ltik, yeh mota:lia ta:lman mm. No: te:kwa. No: te:ihixka no: wa:n yo:n tein pitsa:wak ista:k yeh no: iwki, yeh mota:lia itech, tein eski kowit mota:lia itech kahbe:n *o** xa:lxokot *o** chalawih, tein eski mota:liah yo:n no: te:ihixka yo:n. Ista:k yo:n. Wa:n *más** ihwiyohwe:weyak wa:n chihchihkoltik ne:n n' i..., ihwiyo, ista:k wa:n pitsaktik sah, pitsaktsi:n. Yehwa ya no:, no: chokoy wa:n se: ne:n .... żTikta:lih ta:lchokoy? Ta:lchokoy wa:n yo:n ista:kchokoy, ista:kchokoy no:, yeh ista:k wa:n m..., wa:n mota:lia ihwiyotsi:n me..., ye:kpitstik sah ihkó:n ipanko, komoke panpitstik. Pero nika:n ka:mpa panpitstik ipanko ompa kita:lia ne:, kipia iw..., o:me panti kipia ihkó:n ne: mahyá: *garzota** yehyewaltik, yehyawaltik, yo:n nochi witsti n' e:wtokeh ihkó:n, a:cha: ke:meh chikwe:yi tak, ke:meh chikwe:yi taktso:n, yohyowaltik mochi:wa, nochi witsti motekpa:na wa:n *cuando** yo:n te:..., te:ihixkati a wa:n te:kwa:ti a, mopanchinalowa para *te:toca:rowa** iwitsyo. Wa:n yo:n kipia n' a:t, tika:wati, yehwa te:kokoh. Ke:mah, neh nikita neh, ke:masá: *machete** nikohxi:ltia ihkwi:n wa:n i:n *nomachte** nochi motekpa:na ke:meh, ke:meh .... Tepitsitsi:n sah kita:lia a:tsitsi:n, yehwa te:kokoh yo:n, yo:n ista:kchokoy. Wa:n yo:n nehjó:n kiliah ne: chokoy tein mehmeki:yos, yehwa:n no:, no:, no: ye:kte:kokohkeh. Te:lte:kokohkeh yo:n wa:n *mi..., mismo** yehwa ne:n ista:kchokoy *icompańero** wa:n no: *igual** yo:n *cuando** te:kwa yo:n tein me:koh chokoy. Yo:n chihchikola:tikeh, chihchikola:tikeh *o, o** me:koh kito:ka:itiah, yo:n te:..., te:to:pitskalakih, komo te:ma:kwah ne: se: to:pitskwi, se: to:pitskwi wa:n te:kokoh semi, yehwa yo:n ye:k te:kokoh, pero, pero n' a:t kipia, *veneno**. Yo:n nochi *clase** de sipomeh, yehwa yo:n, nochi ika, yo:n *mismo** sipomeh nochi yo:n, ke:mah, pero yehwa yo:n te:ihixkah nochi, nochi te:ihixkah, ye:kte:kokohkeh nochi, ke:mah. Wa:n nochi achichi i:n chokoymeh *o** żta:tamameh i:n wehwei:n? E..., Chokoy tein yo:n ista:k, telwe:i, ye:kwe:i wa:n ika kiliah, kiliah *borreguillo**, kiliah ne: seki ko:koyo:meh, pero tehwa:n tikiliah chokoy, ista:kchokoy. Wa:n seki ne:n chokoy ne: chikola:tikeh tikiliah *o, o** me:kos, me..., meki:yos tikiliah ne:n chokoymeh wa:n seki ne:n chokoimeh, ta:lchokoymeh. Yehwa yo:n, yehwa:n ta:lchokoymeh ne: chikola:tik wa:n seki ti:ltikeh. Seki ti:ltikeh, yo:n ta:lpan mota:liah, a:mo tehko ahko, ta:lpan sah nemi, a:it toni weli kikwah, pero ta:lpan mota:liah. Komo se: ma:tame:wa, ne: se: tekiti, se: ma:tame:wa, se: mokwaltia yo:n chokoymeh wa:n no: iwki ye:kte:kokoh, i:n telte:kokoh no:, ye:kte:topitskalakih. Ke:mah, komoke tak e:yi, o:me taman te..., o:me, o:me taman ta:lchokoymeh, ti:ltik wa:n koyo:tik wa:n se: taman ne:n ista:kchokoy wa:n yo:n meki:yoh chokoy, tein ahko nemih itech mi:l kikwah, yo:n semi tie:mpoh *cuando** se: takelpachowa, ye:kte:kwah yo:n chokoymeh. Ke:mah, yehwa yo:n. Wa:n ompa te:wa:n yetok a, yo:n chokoymeh nimitsilia ihista:keh, ihwiyohpihpitsa:wkeh wa:n chihchihkoltik n' ihwiyo ihkó:n, yehwa yo:n, pihpitsaktikeh sah. Yo:n no: chokoymeh yo:n, achi ista:keh ata, itech mi:l mota:liah no:, *cuando** takelpachowa se: kinahsi ihwa:k no:. Ke:mah, yehwa yo:n chokoymeh, tak e..., e:y..., ke:meh na:wi taman chokoymeh. O:me taman ne: ta:lchokoymeh, o:me taman wa:n ista:kchokoy wa:n ne:n me..., meki:yoh wa:n yo:n se: pitsa:wak, se: ista:k, ke:mah. Ma:kwi:l ahsi. Ma:kwi:l taman, ma:kwi:ltaman chokoymeh, a:mo se: kimati pos a:mo se: kimati ke:ní:w mono:tsah pero i:n tein tiki:xmattokeh chokoymeh, 'tekitih kowtah wa:n tiki:xmatinih. Ke:mah wa:n seki te:chiliah ta:tahmeh ke:ní:w mono:tsa pos no: t'to:kaitiah iwki a, ke:mah. Onkak seki ma:s[ki] ta:tahmeh ya a:mo tiki:xmatih, e:... ton okwilimeh, ke:ní:w mono:tsah, *o** tohtoni kikwa, *o** ke:ní:w te:kokoh. Onkak seki tein ke:meh yo:n, ne:, ne:mih, [ke:meh] yo:n tato:kmeh a:mo kimatih ke:ní:w mono:tsah, pero te:chiliah pos tikmatih, yehwa sah yo:n chokoymeh nochi, de taman chokoy wa:n de sipo. *porque** sipo wa:n chokoy, se:sah, se:sah, mm. Nochi te:kwah. Nochi te:kwah, nochi te:ihixkanih. Wa:n nochi komohkó:n i:n te:kwah chokoy oso yehwa ne:n sipomeh, toni ne:n kwali ika se: mopahtia. Pos se:..., kwali se: mopahtia yehwa ne:n yo:n icho:kilo ne:n wehweikilit. Se: kiteki wa:n se: ki..., se:, se: kixakwalowa ka:mpa te..., ka:mpa te:..., te:ihixka, koma:mo a..., a:xox se:, se: kikwa se: tsikitsi:n wa:n te:na:miki, koma:mo *limón**, e:yi taman de kwa..., kwali ika se: mopahtia ika *limón** komo tikpia *limón** pero komo a:mo teh *limón**, a:mo t'wi:katinemih pero kowtah onkak wehweikilit, yehwa *más** ihsiwka, tiktekih, t'te:mowah, 'tekihtih wa:n t'xakwalowah ka:mpa te:ihixka wa:n yahki kokolis. Tamati:ya niman, pero koma:mo se: mota:lilih ye:k te:kokoh. Nochi tein eski kopachsipo wa:n nochi yo:n chokoymeh nochi kina:miki yehwa yo:n se: mota:lilia yehwa yo:n xiwit icho:kilo. Yehwa yo:n, *porque limón** a:mo t'wi:katinemih wa:n *ajo** pos a:mo nochipa t'wi:katinemih, semi *más** kwali yehwa ne:n .... Pero nochi te:na:miki e:yi taman, *limón** wa:n a:xox wa:n yehwa ne:n wehweikilit icho:kilo. Nochi te:namiki. Tikihtowa o:me tamameh chokoymeh ne:n te:kwah, telte:kokoh, *este, hasta** te:to:pitstiah, ne: i:n toni ika kwali se: kipahtia. Ki..., ke:mah. Yehwa ne:n, nochi ne:n, ne:n wehweikilit icho:kilo wa:n *limón** se: kixakwalowilia wa:n yehwa ya a:xox se: kikwa. Ke:mah yehwa yo:n semi kwali pahti, ke:mah. Nochi a eskia ne:n sipomeh. Ke:mah, yehwa, nochi yehwa yo:n. M...., moto:ka:y NiErnesto Vázquez, de San Miguel.