A:man xte:chnohno:tsa ne: de i:n a..., a:skameh ne: wehwei:n mono:tsah pe:pe:wanimeh ka:nachi tamameh onkakeh, ka:ni nemih, toni kikwah wa:n *este** ox no: te:kwah wa:n *este** ta:ká:n tikmattok ne: ox, ox mo..., moahtapaltiah no:. Pos i:n pe:pe:wanimeh nehjó:n nemih ne:, ke:masá: nemih kihtowah ke:man kiowitah, pero a:mo, nemih sah ke:man, ma:ski kiowi nemih. ne:, ke:masá: a:it ke:yeh yo:n se:, *cuando** moyo:nih, sentakwitiowih, nochi momoya:wah i:n, yo:n ti:ltikpe:pe:wanimeh, yo:n achi nohne:lmeh, sentakwitiowih ihkó:n nochi xihxiwtah *o** ka:sá: se: tekititok, te:tokah no: se: yeh *porque** te:s..., te:senkwih. Wa:n nochi chapoltsitsi:n, nochi kinin..., kinimowtihtiowih wa:n wi:tseh yo:n chiktehmeh ke[:meh] papa:meh, ke:meh pikoymeh, kinina:miktiowih yo:n chapolimeh, kinkihki:tskiah yo:n, yo:n, yo:n chiktehtsitsi:n, motakwi:liah *porque** kimpe:wtiowih yehwa yo:n, i:n ti:ltikpe:pe:wanimeh, sentakwih nochi tahsoltampa, ka:mpa eski, *hasta** kowa:t kitokah, kehkehtsomah, komo ki:tskihkeh kowa:t mopihpilowah itech no:. Wa:n nehjó:n yo:n kiliah pe:pe:wanimeh pero ki..., sentape:wah, tein eski ki..., tachpa:ntiowih, tein eski okwilin, tein yetos a:..., tein eski, *mas** lo:kohtik pero kitokah, ma:ski kowa:t neli kitokah. Wa:n *mas** se: yeh no: te:..., te:tokah, *hasta** kalihtik kalakih no: pero se: kinimohmowtia kwali ika a:t oso ika tit. Se: kina:te:kia wa:n mokepah sepa wa:n yo:n semi nemih nika:kwí:n x..., ka:mpa xola:lpan, ˇUta!, semi nemih kowtah no: wa:n xola:lpan no: wi:tseh yo:n okwilimeh pero neli sen..., sentakwitiowih wa:n nochi kitokah komo kalihtik, xopepemeh pa:pata:nih, tein eski, kimichimeh *o** tein eski kiolo:chki:sah *porque** sentakwitiowih *parejo** wa:n tein kahsih kehkehtsomah wa:n komo ki:tskihkeh teisá: mosempale:wiah kisenkehkehtsomah *hasta** kimiktiah. Ompa kikwah, a:mo n'mati ke:ní:w yo:n kichi:wah, kikwah pero kisenke:mih komo chapolin oso se:, se: ta:lkwitaxkoltsi:n kisen..., kisenke:mih wa:n ompa mosente:nkwi:kwi:liah, ika *montón** kikwih nehjó:n okwilimeh wa:n tein kahsih ne:wí:n nochi kise..., kinkwih *por eso** mocholtiah ok..., okwilimeh, tein weli pos mocholtia. Wa:n ika kiniliah pe:pe:wanimeh, yo:n ti:ltikpe:pe:wanimeh wa:n onkakeh seki ne: kowtah no: kwa:chi:chi:ltikeh, yeh kachi wehwei:n wa:n pané: kachi telte:kokohkeh yehwa:n te:kehtsomah wa:n i:n seki ti:ltikeh pané: a:mo semi te:kokohkeh te:kehtsomah. Pero yo:n kwa:chi:chi:ltikeh neli teki..., te:kehtsomah ye:kte:kokoh, yeh kachi wehwei:n wa:n ikwa:ko chi:chi:ltikeh wa:n yehwa:n nemih ne: kowtah, se: kita ne:n ka:mpa se: tekiti, komohkó:n sene:nentokeh, yo:n ke:mah se: kintaka:wilia *porque** te:kes..., te:kokoh te:kehtsoma yo:n. Ke:mah wa:n yo:n ka:mpa yetokeh yo:n kwa:chi:chi:ltikeh, ka:sá: kowtsi:ntan, ka:sá:, ka:sá: kopalak, kopalaktampa yetokeh, mota:liah pero ye:k se: *montón** mota:liah, i:xkich mota:liah. Wa:n yo:n tsohya:keh, *porque** neh se: ke:meh titekitih ne:pa, ke:meh neh semi nieliwis, ika nosalo:n nikowxe:lowa ne:n okwilimeh, ye:ktsohya:keh mahyá:, ta..., tamantik sah tsohya:k. Tsohya:k taman sah, pané: yo:n, pané: yo:n kaltechihya:k ne: ka:mpa yetokeh ne:n, ne: yo:n okwilimeh, tsohya:keh, de miakeh ololte:ntokeh, tsohya:keh. Komo nikita olote:ntokeh, ihkwí:n ye:kmiakeh yetokeh, ke:meh i:n niksalo:wi:s, komo sepa niki:xkepak ye:k, ye:ktsohya:yah wa:n nikintaka:wilih pero neli ye:kte:kehkehtsomah ye:k, ye:kte:kokoh yo:n kwa:chi:chi:ltikeh, yehwa yo:n wa:n i:n seki ti:ltikeh a:mo semi te:kokoh, ke:mah. Wa:n yehwa yo:n nochi n' o:me tamameh tikihtowa onkakeh tikihtowa seko sah mocha:nta:lihtokeh wa:n ihwa:k ki:sah sepa mokepah *o** yowih ya. *Este** ki..., ke..., yo:n chi:chi:ltikeh, ka:mpa cha:nchi:wa ne:n seko sah yetokeh, nemitih ne:kwí:n wa:n sepa ehkoh ompa ka:mpa yetokeh, ompa ne: kowtah tehwa:n etoya se:, se: taktson yetoya ne: pero wehka:wak nikii:itaya nemitih wa:n sepa ompa ehkoh wa:n a:mo mihkwania:yah, nikinchichinoh Nikchi:w se: we:i *bola** ika tilmah wa:n nikwa:... nikwa:ilpih wetsweyak kowit wa:n ke:mah nik..., nikte:kilih *gas**, ye:kwe:i. Nikte:kilih *gas** ye:k, tak ke:meh *medio litro** n'te:kilih *gas**, kisenchichi:n, wa:n 'xo:taltih wa:n ke nikinimiktia, nikimoyo:nih, nikinimiktih, nikinchichinoh *porque** ne:chkwala:ntihkeh ye:kte..., a:mo te:ka:wah mah se: tekiti wa:n ompa sah, ma:s[ki] nemitih wa:n sepa ompa ehkoh, sepa nemitih ompa ehkoh. Neh nikintokak ika tit. Ompa sah yetokeh ka:mpa, ka:mpa tawelitah ompa sah yetokeh seko sah, kowtampa oso ka:sá: kowtsi:ntan mo..., mocha:ntiah, ompa mo..., we:noh ompa yetokeh, ka:m mocha:ntiah *si no que** mo..., moololte:mah sah ihkó:n, moololte:mah sah, a:mo kita:liah tahsol, nió:n tei, moololte:mah sah, ompa *mismo** yehwa:n sah moma:mahtokeh ihkó:n se: kinita i:n okwilimeh wa:n ka:mpa yetokeh ti:ltikeh no: iwki. No: iwki ne:n, no: moololte:mah sah yo:n okwilimeh, a:mo, a:mo kipiah incha:n sanoke ka:sá: kowtsi:ntan mota:liah *o** kowtampa, iwki yo:n okwilimeh yetokeh. Pero telte:kkohkeh , lo:kohtikeh tein kwa:chi:chi:ltikeh wa:n i:n ti:ltikeh a:mo semi te:kokoh, nikmattok neh *porque** nimoinkwaltia:ni miakeh, ne: tinemih kowtah pos te:chkwah a:skameh wa:n 'mattokeh katí:n tein te:kokoh wa:n tein a:mo semi te:kokoh, ke:mah. Tein ti:ltikeh iwa:k ki:sah no: sepa mokepah. I:n no: sepa mokepa ka:mpa incha:n, sepa mokepah *o** no: ka:sá: kalakih tekoyok, ompa mocha:mtiah, ka:mpa takoyo:ntok, ompa mo..., mokalakiah no: yo:n ti:ltikpe:pe:wanimeh. Pero yo:n kwa:chi:chi:ltikeh nikitani neh paniá:n nochipa mote:mah, ompa sah moololte:mah ihkó:n, ompa yetokeh ompa kochih wa:n se[pa] tak maya:nah sepa yehwa:n motate:moli:tih ne:wi:n, ompa sepa, sepa ehkoh, iwki kichi:wah n' okwilimeh, kwa:chi:chi:ltikeh. Ti:ltik n' i:n, nochi n' i..., inin..., inincuerpo tikihto:ka:n wa:n inkwa:ko chi:chi:ltik. Ke:mah yo:n tel..., telte:kokohkeh semi, ke:mah I:n ika toni te:kwah i:n o:me taman, a:mo t'mati ox ika i..., no: kipiah imit *o** ika ininte:noh. I..., ika ininte:noh te:kehtsomah. *porque** i:n a:mo kipiah inmit, ika inte:noh te:kehtsomah, soh te:nchika:wkeh te:natskwaltiah, ke:mah. kwali tite:chtapowi:s ke:ní:w yo:n *cuan..., este** ihwa:k ki:sah ne: yehwa:n i:n a:skameh, pe:pe:wanimeh. Ke:mah, ke:meh yo:n ti:ltikpe:pe:wanimeh *cuando** mosemoya:wah yehwa:n, a:mo kipiah ohti, mosemoya:wah, mosemoya:wah, ihkó:n se:sentakwitiowih nochi ke:meh yetok ta:ltikpak *o** [n]e: sempata:wak yowih, a:mo, a:mo ne: ki..., mohketsah ihkó:n ke:meh tsi:kameh yehwa:n. A:mo ta: yehwa:n mos..., *por eso** kiliah pe:pe:wanimeh, porin sentape:wah, moohketsah, pata:wak yowih ne:n, i:pa iwki tak yo:n kichi:wah para kinki:tski:skeh okwilimeh, ke:ní:w yo:n wa:n .... Yehwa ti:ltikeh, si..., mosemoya:wah, sentakwitih wehka, nochi sanipa sa tsikwi:ni chapoltsitsi:n *o** tein eski kito..., ne: okwilimeh sa tsi:tsikwikah. Ma:ski kimichin aktos ne: itapahsol, ki:stiki:sa wa:n cholowa eliwis [ko]mo, [ko]mo ki:tskihkeh ka:n o:me e:yi, kisenkwih wa:n *hasta** kimiktiah, ompa kikwah. Wa:n ika mo..., mopata:wak, mopata:wak ne: momoya:wtiowih, momoya:wah nochi, wehka, pata..., pata:wak sentakwitiowih, mahyá: yo:n mixti wi:tsa ata momoya:wa, iwki ne: kichi:wa i:n pe:pe:wanimeh. Mopata:wah ok, de se:, wehka takwitiowih okwilimeh, senentinemih *parejo** wa:n i:n kwa:chi:chi:ltikeh yo:n a:mo, yo:n a:mo momoya:wah yo:n, yo:n moohketsah ke:meh tsi:kameh. Ke:meh tsi:kameh moohketsah, kipiah ohti sah, yowih para ne:, moohketsah, 'mati toni, ka:ni yowih yo:n, toni kikwa:tih wa:n sepa ehkoh ka:mpa moololte:mah ka:mpa yehwa:n yetokeh iwki kichi:wah yo:n, o:me taman *porque** ne: kwa:chi:chi:ltikeh a:mo momoya:wah, yehwa:n, yehwa:n moohketsah sah. Wa:n se: kita, ki..., moohketsah pata:wak mowi:kah n' ohti ihkó:n, kwa:chi:chi:le:wtiowih, wa:n i:n seki:n ti:ltikeh yehwa:n mosemoya:wah, sanipa yowih ihkó:n, sanipa, sanipa yowih mo..., mo..., mo..., pata:wak takwitiowih, iwki yo:n kichi:wah, mm. Nankitanih ata ke:meh yo:n ti:ltikeh mose..., pata:wak takwitiowih wa:n chi:chi:ltikeh a:mo, yehwa:n moohketsah yo:n, se: ohti kichi:wah. Moto:ka:i. Neh ni..., niErnesto Vázquez.