A:man 'te:chtapowi de i:n *este** ihkochin mono:tsa nextekwilin, ka:ni nemi wa:n ton kichi:wa. A: pos i:n ne..., nextekwilin, achto ke:meh i:n, a:it toni kita:lia, ke tata:sa yo:n okwiltsi:n, yo:li, itech, itech ta:lmanik yo:li, wa:n nehjó:n takoyo:nia, kikwi, kikwa ta:ltsi:n, ompa kwahtok mahyá: *tuza**, kikwa ta:l, kikwa ta:l wa:n ompa nemi ta:ltampa wa:n ke:meh i:n se: kita:lia ne: mi:ltsi:n, tato:kah ne: kahsiti ne: mi:l, kitsi:nkwa, kinalwayohkwa. Wa:n yo:n kinalwayohkwa, ompa, ompa nemi ta:lihtik, ke:mah ahsi a n' to:nal de ke chika:waya ya n' okwilin, panki:sa ya. De panki:sa ya, ompa paniá:n motamo:ta, mahyá: yo:n miki i..., ka:n mo..., we:noh, moli:nia, moli:nia pero a:mo takwa, nió:n teyi, nió:n a:ti, ompa sah wetstok mahyá:, mahyá: se: pihpitstik moka:wa ikwa:pan wa:n itsi:ntan moka:wa wa:n chi:chi:ltik moka:wa okwilin, komoke mahyá: kakawat sah. Pero yo:ltok *porque** komo se:, komo se: kwehweloh se: ki..., oso ipa se: taksak ki:sa pané: tixti ne: n' ihtik yo:n okwiltsi:n. Wa:n nehjó:n wehka:wa etok, ompa tak tasemati *o** ahsi to:nal ke:ní:w sepa i:xpeta:nis. Yo:n, yo:n tak mah tikihto:ka:n ke achto ke:meh i:n ta:ltampa wa:n miki a mahyá, paniá:n motamo:ta ya, ika, mahyá: ika ohpa miki a. Ke:mah *cuando** sepa, se: *cuando** tasemati a de wetstok se: oso, oso chika:waya, a:mo n'mati ke:ní:w yo:n, ke:mah moahtapaltia yo:li:k a, moahtapaltia wa:n ke:mah pata:ni a, de pata:ni, yehwa mokepa ne: chikili:ch a. Ke:mah, achto ne:, achto ne: yehwa i:n n' okwiltsi:n mochi:wa ke:meh i:n, nextekwilin. Ompa ke:mah mokepa chi:lokwilin ika o:me ya wa:n ika e:yi mokepa ne: chikili:ch a. Ke:mah, e..., chikili:ch mokepa. Ompa ke:mah, yehwa yo:n chikili:ch yo:n tahtowa tein kihtowa kihtowa ke moneki mi:l, mineki mi:l, tsahtsi n' okwiltsi:n yo:n wa:n ne: kowtah mochi:wa chikili:chmeh yo:n itech posok yo:lih, yo:n a:mo tsahtsi, soh tsahtsi, sa tsahtsih sah, nochi mosente:nkwih sah. Pero i:n n' o..., i:n, i:n nextekwilin tahtowa de *cuando** itech mi:l mochi:wa ya, i:n miki wa:n sepa yo:li, mokepa chikili:ch, a:mo ke:meh i:n tehwa:n. I:n miki, miki de chi:lokwilih mokepa, ke:mah, yo:li, mokepa chikili:ch a. Pe:wa tahtowah, kine..., kihtowah moneki mi:l, ke:mah, ye:kkwaltsi:n tahtowa okwiltsi:n, mm. Yehwa yo:n. Wa:n katí:n tie:mpoh ne:n pe:wa tahtowa. Pos ke:meh i:n tie:mpoh me..., mayo ya tsahtsih no:, mo..., ts...., pe:wa de marzo tsahtsih n' okwilimeh nika:kwí:n kowtahkopa semi telnemih yehwa:n nochi, teltsahtsih ompa n' okwilimeh wa:n neli ne: kowtahpa no: nemih. pero tatsa:la:n sah i:n, tah..., tahtowah, kihtowah moneki mi:l, moneki mi:l. Wa:n i:n seki:n tein nika:n mochi:wah sah, yo:lih koma:pan itech posok, yehwa:n a:mo tahtowah, [tamela:wa] tsahtsih sah, mosente:nkwih sah ihkó:n. Eliwis te:kwehsohkeh sah pero i:n okwiltsi:n tahtowa kwaltsi:n, ke:mah, pero no: *malo** porin kiteki ne:n tato:k. Kiteki inalwayo, a:mo, paniá:n a:mo kima:kwa pero kiteki t..., inalwayo wa:n kiwa:tsa. *Mas** wehwei a mi:ltsitsi:n, kimetsteki wa:n wa:ki, mm. I:n i:pa se: taman sah i:n nextekwilin. Se: taman sah, se: taman sah, sanoke ne: mopata *cuan[do]**, mopata de miki, mokepa chi:lokwilin, sa:te:pan de mokepa chi:lokwilin, mokepa ne: chikili:ch a. Panki:sa itech ta:l wa:n motamo:ta ne: paniá:n n' ta:l a, de ke chika:waya n' okwiltsi:n wa:n mahyá: ompa miki a, ahsi to:nal sepa ompa moahtapalti:s, moahtapaltia wa:n pata:ni a yehwa yo:n tsahtsitinemi a, moneki mi:l. Kiliah chikili:ch a, ke:amh. Nochi a eskia tein tikmattok nextekwin. Ke:mah, yehwa i:n nechtekwilin. Te:chilwi moto:kay. NiErnesto Vázquez, ne: San Miguel.