*Bueno** pos teh na:nah tik..., tikpe:walti:tih ika i:n to..., ne:, nemi:lis de tik..., t'mattokeh de i:n tinemih nehjó:n ke..., toni pahti, ken..., toni se: kichi:wa nehjí:n koyowal Mm. Ox no:, ox no: tiki:xmatok. E:mah. Ox tiki:xmati no: i:n koyowal tikiliah. Mm. I:n kwaltsi:n kipia nochi kwaltsi:n ihkó:n, i:ixtapal ne: kipia ni..., nika:n itake:n Mm. Ke:mah, itake:n nehjó:n kostik, ke:mah kostik, entó:s tatahkoya:n ihkó:n tihti:ltik. Entó:s tehwa:n tikiliah koyowal *porque** nentinemi ne:wi:n, nehwa nikita ne:wí:n kowtah, nentinemi, nentinemi ihkó:n yowi, yowi, yowi, yowi, pero kaltsi:ntan a:mo, a:mo kachi nikinita. Neh nikita neh nikita ne:, ne: kowtah nentinemi ka:mpa nikchi:wati chiwalis nehjó:n iwa:n ne:n no:pa:n *o** no:má:n. Ne:chne:xtilihkeh *cuando** katka ninohne:l, kihtowa "pos i:n tsikitsi:n kit..., i:n okwiltsi:n a:mo x'mikti *porque** i:n a:mo semi, a:mo teh kichi:wa i:n, i:n kwaltia" kihtowa "ika se: mopahtia". Mm. A:, a: "wa:n i:n okwiltsi:n" kihtowa "ne:n a:mo xikmikti *porque** i:n a:mo, a:mo tem..., a:mo te:ma:kwa nió:n teh kichi:wa. I:n t..., i:n ihkó:n nentinemi sah, i:n nentinemik ihkó:n moxoxolatstiw, ihkó:n moxoxolatstiw, ihkó:n yowi ta:lpan. De ompa ke:mah ke:masá: yowi, *o** x..., nika:n xa: tikitani, yowi paniá:n kowit, ihkó:n. Mm. Wa:n se: *vez** ne:chilia, kihtowa, "a:mo x'mikti" kihtowa "i:n okwiltsi:n, ta: i:n kwali pahti, wa:n nikilia "para toni" "A: pos nehjí:n pahti nehjó:n se: kima:xakwalowa" kihtowa "ka:mpa yo:n se: ma:tsa:tsaya:ni" kihtowa, "se: ma:tsa:tsaya:ni ihko:ni, se: mohxilia wa:n nehjó:n, yehwa nehjó:n kwali". Entó:s ke:meh ne: ki..., pa:ti, ihkwí:n kichi:wah wa:n nika:n yo:n ke:masá: ihkó:n, pos *antes** nehjó:n ke:meh i:n kichi:wayah chi:walis ne:n na:nameh, pos nehjó:n moyo:kolia:ya ihkó:n tsa:tsaya:nia, *ce:..., ce:cerquita, ce:ce...,**, ihko:ni, ihko:ni ka:mpa, nika:n i:n, nika:n no: tsa:tsaya:ni, tsa:tsaya:ni, ihkó:n mota:lia:ya, pané: yo:n *hilitos**. Pero yo:n *cuando** se:, se:, kanah ika se: kita Pané: yo:n *hilitos** taman ne:.... A: mah se: kikwi yo:n okwiltsi:n wa:n mah, mah se: kima:malti ne: se: imetskohko:tsi:ka:n komohkó:n se: ko:tsi:ka:ntsahtsaya:ni. Mah se: kite:tetekwinowili wa:n mah kilwi mah kwi:ka, mm, yo:n kokolis no:, Yo:n metstsa:tsaya:nih ata ko..., ko:tsi:ka:n, se:sepa siwa:meh metstsa:tsaya:nih oso ta:kameh, yehwa yo:n kanah ika kitaskeh okwiultsi:n mah kilwi:ka:n mah kitki itake:n. Wa:n kito:tokah ya mah yowi Wa:n.... A: yehwa yo:n nochi ompa ne: yetok de ke .... Pahti yo:ni, yo:n okwiltsi:n. Yehwa yo:n nochi ni..., nika:n timotahtaniah ke:ní:w xa: se:meh tikmattokeh. Ke:mah acha Yehwa yo:n ne: nimitsili:..., nimitsilihtok de ke *cuando** yo:n se:, se: metstsa:tsaya:ni, yehwa ke:meh tikihtowa, se: ke:masá: seki *hasta** se: imetstampa nochi, mota:lia ihkó:n tsa:tsaya:ni, yehwa mah se:. Ke:mah acha. Entó:s kwi:ka yo:n, yo:n kokolis no: tikiliah kokolis teisá: te:chahsi. Mm. Wa:n pos yehwa i:n neh nikmattok nochi de n' se: ima:ko pos no:, no: tikmati no:, se: imetsko nochi ihko:ni mochi:wa. Nochi pahti. Yehwa yo:n okwiltsi:n. Mah se: kikwi wa:n mah se: kipa:ta wa:n nochi mah se: mohxili se: imetsko, se: imets..., se: imetsta:mpa Mm. De que ihkó:n yowi nochi yo:n tsa..., de tsa:tsaya:ni ke:meskia yo:n i:ixtapal, i:ixtapal ihkó:n. Mm. Entó:s yo:n se: kimati a wa:n ke:masá: no: te:kokoh. Te:kokoh acha. O ke:masá: ke:meh i:n nika:n se: ima:ko *antes**, ne: ke:man nehjó:n wehka:w a tik..., tikakilia:yah tota:tahwa:n *o** tikinten..., tona:nahwa:n *o** tomomá:n *o** se:meh tokni:w pos tikitah nika:n ima:i, ima:i ihko:ni. Tsa:tsaya:ni, tsa:tsaya:ni weh. Ihkó:n *cecerquita** tsa:tsaya:ni, tsatsaya:ni. Entó:s *hasta** ihkó:n, nió:n, *hasta** nionó: wel kita:lia:yah n' taxkal. Ta: motehtekonowa se: ima:wa:n, mm. A:mo wel kita:lia:yah n' taxkal. A:xka:n ne:n nio:nó: wel kichi:wayah ihkwí:n ne:n ti..., tixchi:n, aha. Kam..., ka:n wel kimela:wa n' ima:i. Entó:s yehwa yo:n ke:meskia yo:n motila:na. Motila:na, tiliktia de nika:n i:n , n' eski:sa ya, ke:mah yo:n eski:sa ya. Motila:na wa:n tsaya:ni a wa:n eski:sa ya, mm. Pos yehwa yo:n kima:xakwalowa wa:n yo:n okwiltsi:n wa:n kita:liliah entó:s mo..., motsakwa i:n ka:mpa eski:sa ya. Nika:n eski:sa ya. *Porque** i:n komohkó:n de que nochi nika:n i:n, nika:n yowi nochi, nochi ihkó:n i:ixtapal ne:n yahtok ihkó:n wa:n tsa:tsaya:ni pos panki:sa ke:meski yo:n a..., a:t. E:mah. Yo:n tehwa:n tikiliah ne: cha..., cha:wisa:t. Cha:wisa:t a. Entó:s a:mo wel mopahpa:kah. *porque** kin..., te:kokoh, kinkokowa de nika:n, chichinaka. Mm, chihchinaka, chichinaka, mm. Yehwa yo:n nochi ne:n nehwa nikmattok wa:n yehwa yo:n tikihtowa se: iko:tsi:ka:n nochi mah se mometstahta:lili wa:n ne:wí:n se: kwi:ka ya wa:n yo:n no: nik..., nikmati tepitsi:n wa:n pos nehjó:n okwiltsi:n semi, semi, Semi kwali, semi kwali pero yo:n a:mo, a:mo nik.... Yo:n pahti neli, a:mo, a:mo se: kimikti ka:mpa mo..., ka:mpa nentok mah a:mo se: kimikti. Mah a:mo se: kimikti *porque** yo:n kwaltsi:n yowi, yowi, yowi. Mm, *porque** *Siempre** cuando se: kioli:nia ihkó:n pos mochi:wa ihkwí:n. Mahyá: taxkaltsi:n, mm, yewaltik, mm, ke:mah. Ehe, yowaltsi:n, yowaltsi:n mochi:wa ke:meskia yo:n teisá: tik..., tikta:li:skia ihkó:n wa:n tikyewalo:skeh. Ke:meh i:n mah tikyewalo:ka:n ihkó:n pos ihkó:n mochi:wa nehjó:n, ihkó:n yowaltsi:n de, de n' wehwei:n pero onkak seki wehwei ihko:ko:n. Wehwei:n wa:n seki tsikitsitsi:n E:mah. O:me taman onkak, mm, ke:mah. I:n tsikitsitsi:n, o:me taman *o** pané: o:me taman *o** e:yi taman. Mm, e:yi taman *porque** seki, seki achi, *más** tsikitsitsi:n wa:n seki *más** wehwei. Seki *más** tsikitsitsi:n wa:n seki *más** wehwei wa:n seki, mm. Wa:n yehwa tein ke:meh ekintsi:n amopowi:n yetok yo:n tepitsi:n we:itsi:n pero a:mo semi, ta: onkak seki tel..., telwehwei:n Mm, telwehwei. Wa:n yo:n *hasta**, se: *vez** neh, neh nia:ya, ke:meh katka ninohne:l ok, pos aya:mo no: niki:xmatia. A:mo niki:xmatia, *porque** neh nimolia:ya xa:, xa: kowa:t. A:mo kowa:t, ta: yo:n pahti, mm. A:..., ne:chiliah kihtowa "ne: a:mo kowa:t yo:n, ta: yo:n pahti" kihtowa "yo:n koyowal" kihtowa ne:n.... Yo:n kwali para se: ima:ko, se: imetsko se: kita..., te..., te:taliliah" kihtowa "yo:n semi kwali" no: tehwa:n to..., topah. Yehwa. Yehwa topahtsi:n tiki..., tikiliah tik..., ti..., tikwih. Yehwa. Pos yehwa n' *antes** nehjó:n nochi ti..., tikwiah nehjó:n, ke:meh ekintsi:n pos a:mo tikmatih de *que** ox *kisegui..., nehjó:n ki..., kichi:wah nehjó:n ki..., mota:liliah. Neli weh ta: a:kin ok. Pero ekintsi:n a:mo a:kin nikitstok. A:it ne: ka:mpa tinemi ne: moxola:lko ox kox no:, o:x xa: seki:n ke:meh yo:n nimitsilia ma:ta:tapa:nih. Ma:tsahtsaya:nih nika:n, yo:n, ke:meskia yo:n.... Yehwa yo:n kichi:wa wa:n se: kinilwia, se: kinilwia mah ki..., mah ki..., mota:lili:ka:n yehwa yo:n okwiltsi:n Ta: kanah ika nentinemi kahfe:ntah wa:n mah se: kitsi:tski wa:n mah se: mota:lili se:, se: na:notsi:n mela:w ma:tsa:tsaya:nia wa:n yehwa mota:lilih pahtik. Yo:n pahti yo:n okwiltsi:n. Para tikitas a:mo, a:mo tikihto:s nimitskaya:wa ta: yo:n pos yo:n semi kwali yo:n pahti. Pahti weh, mm. Pahti semi. Yo:n, nehjó:n semi kwali sayoh ke. Wa:n a:mo te:kwa, kwali se: kiki:tskia. A: yo:n a:mo te:kwa, sayoh semi alaxtik. Mm, ke:mah weh. Alaxtik semi. Alaxtsi:n. Alaxtsi:n ne: yo:n a:mo, a:mo te:kwa ta: pos ihkó:n yowi, yowi, yowi, yowi, yowi ihkó:n, yowi, yowi *Hasta** seki tahsol ihkó:n koli:nihtiw, ihkó:n koli:nihtiw, ihkó:n Ke:mah weh. Mahyá: tachkwatiw, mm. De sepa se: kita ihkó:n se: koli:nia pos yeh neli mochi:wa ne: Ke:meh taxkal mochi:wa, ke:meh yo:n se: taxkaltsi:n tein kana:wak mo..., motetekwiniwa. Ke:mah, motetekwinowa ihkó:n wa:n yehwa yo:n ne:n, mm, mah a:mo tik..., nehjí:n okwiltsitsi:n. Mah a:mo se: kelka:wa ok. Mah a:mo se: kelka:wa wa:n mah a:mo se:, mah a:mo se: kimikti. Ke:mah acha. Kanah acha, mah nento. Mah a:mo se: kimikti *porque** i:n okwiltsi:n semi. Semi kwali para ne: ti..., timopahtiah. Ke:mah Timopahtiah pos i:n semi tel..., para timopahtiah pos a:mo, i:n nehjó:n a:mo, a:mo *más** kanah tikitah, ompa ne:wí:n *solamente** ne:wí:n kowtah. Kowtah tikitah nehjí:n, pos yehwa yo:n no:, yehwa yo:n ko..., komohkó:n tikmattok nehjó:n pos no:, Pos *casi** no:, no: tikmattok para ne:n pahti, no: tikmattok. No:, no: nikmattok, mm. Pos yehwa ekintsi:n nika:n timotahtaniah pos para ihkó:n no: se: kimattiw de ke tik..., ke pahti nehjó:n a:mo i:n, ekintsi:n nika:n yetok i:n koyowal. E:mah. Pero pos seki..., seki:n a:mo, a:mo kimatih kox, kox pahti i:n. A:mo kimatih, ka:n kimatih ta:. Mota:liliah ne: sentaman pahti wa:n a:mo kinina:miki no:. Mm Yehwaya ki..., yehwa ya ekintsi:n ne: tik..., ika timonohno:tsah, timotahtaniah. Ke:mah acha, ke:mah acha, mm, neli. Nika:n tise:meh nehjó:n pos tikmattokeh ya katí:n ne:n okwiltsi:n tein te:na:miki wa:n katí:n a:mo te:namiki, ke:mah. Pos no: tiki:xmattok se:, se: taman sah *o** o:me taman. Neh niki:xmatok yo:n kwapetra:ka:l, żNo: tiki:xmatok ta:k, ta: teh *más** tita:totsi:n ya? Ke:mah. Yo:n ata se: kitsi:tskia wa:n ke:mah se: moyo:li:xtahta:lili komohkó:n se: opochehkati. Mm. Mm, wa:n se: kimahka:wa ya mah kitki ne:n se: kilia itasa:l. Entó:s pahti n' se: pili pahti. A: wa:n yo:n, yo:n, yo:n nehjó:n pero a:mo sayoh se: kikwi wa:n te:ta:liliah ta: se:ki te:taliliah nika:n Se: ipanko, mm. Wa:n nika:n Yo:n te:ne:ne, nika:n te:ne:nemi:ltiliah nika:n se: ipanko. *Parejo, hasta** toskaposo:ni n' okwiltsi:n. Nehjó:n mono:tsa, tehwa:n tikiliah yo:n tsonchikil. Yehwa tikilia teh Mm. Neh ni:xpeta:n kiliah kwa:petra:ka:k kwa:petr..., pero no: tikiliah yo:n tsonchikil pero.... Mm, *porque** kipia nikwa:..., *ikwa:copete** ka:mpa se: kikwi. Mm, yo:n *antes** nehjó:n ika nikpahtia:ya no:pá:n. Mm Ke:meh ne: ke:masá: ti..., ke:meh i:n tiowih titekititih ompa nentok yo:n, tik..., kipia, kipia ni..., nika:n i:ni ikechkochi:ka:n. Ikopeto:ntsi:n tikiliah. Ikopeto:ntsi:n nika:n se: kikwi nika:n i:n. Ikechkochi:ka:n. Nehjó:n ke:meskia se:, ke:meskia se: kowsti:n ihkó:n , Kipia de nika:n. Entó:s ompa neh nikwia nika:n ihkó:n, nikwiah, kihtowaya no:pá:n kihtowa "xine:chnemi:ltili" kihtowa, yo:n semi kwali para ne:n tataxis. A: n' kwali. kwali semi para tataxis, yo:n para yo:n, yo:n se:, se: iahkol nika:n, se: iahkol te..., yo:n totomoka. E:mah. Yo:n totomoka, yo:n mah te:nenemi:ltili:ka:n. Yehwa yo:n pahti. Neh nikne:nenmi:ltilia:ya ihkó:n, niki:tskia:ya *hasta** tatehteliksa ne:n okwiltsi:n ihkó:n. Ihkó:n kichi:chi:wa. żKe:yeh tah kikwihkwi se: itasa:l? Se: kimowilia *porque** ne: i..., n' isti. Ke:mah te:kwihkwi. Istiwa:n ihko:ni kipiaya. Wa:n pe:wa ihkó:n mopihpilowa, ompa, ompa mopihpilowa itech se: ki..., nika:n se: ike.... Mm, itech se: ipanko. Se: *ilomo** ne:n, kwetaxyo nika:n de ke n' i:n se: kitihtila:na nochi motohto:ka, *igual nika:n se: iahkol nochi nika:n ka:mpa se: ikechko. Nika:n ka:mpa se: i..., ikech..., kechkowyo, nika:n nochi, nika:n se: ipanko Pos ompa nochi te:nenemi:ltilia *o** nikine:nemi:ltilia:ya ihkó:n Ne: okwiltsi:n nika:n itokako, ihkó:n kichi:wa, mosama:wa, mosama:wa, poso:ni. We:i poso:ni, mm. Nehjó:n kwaltsi:n moka:wak ihkó:n, pos a..., *a veces cuando** se: kahka:wa ya yo:n, ya:ya *carrera** ihkó:n xiwtampa, xiwtampa, ihkó:n ya:ya, ya:ya *carrera** yo:n xiwtampa ya. Pero yo:n a:mo no:, a:mo no:, no: yo:n te:..., te:kehtsoma pero yo:n a:mo teh *más** kichi:wa *porque** yo:n no: kwali pahti. Kanah, moke mahyá: pahti. Nehjó:n no: pahti sayoh ke se: kimowilia. Se: kimo..., seki kimowiliah. Ke:mah se: kimowilia. A:mo kinekih kima:tokaskeh *porque** i..., iwkwi ne:n ipanko ke:meh ne:n yo:n kiliah na:weyakkowa:t. Iwki ipanko wa:n *por eso** kimowiliah wa:n nikilia neh ta: yo:n pahti, a:mo. Yo:n kwali se: kitsi:tskwa ikechkoch wa:n mah se: motahta:lili ka:nika te:kokoh. Wa:n neh nikneltoka. Wa:n seki kimowiliah. Neh nikneltoka nehjó:n *porque** ke:meh i:n niow kowtah, niow kowtah ne:wí:n owihka:n, se: *vez** ne: ka:mpa nitekitia, pos nikita ompa yowi. Ompa yo..., ompa yowi yo:n okwiltsi:n, ihkó:n sa tsihtsikwi:ni, yo:n ne:nke:n motalowa, ne:nke:n motalowa. *Después** ne:paka nehjó:n ni..., ihkó:n niawi:tektok, ni..., ni..., ni..., nitame:wtok, nikita ompa yetok se: kowa:tsi:n, yo:n kiliah kowa:tsi:n, yo:n kiliah we:wentsi:n, we:wentsi:n. Yo:n we:wentsi:n ihkwi:ntsi:n, yo:n ke:meh kiliah we:wentsi:n, kwi..., metama:it, metama:it. Soh de nika:n i:n we:i n' i:tsontekon, ihkwi:ni ni..., ni..., n' ite:noh pero yo:n semi te..., yo:n ke:mah *delicado**, entó:s ompa ne: nikita pero *primero** kine:xtih yehwa yo:n okwiltsi:n, ompa tak, ompa ki..., kieka:naya wa:n ompa ya:ya ne:n okwiltsi:n. Yehwa yo:n okwiltsi:n ne:n neh nikilia ne:n tsonchikil. Ke:mah yehwa. Namehwa:n no:, no: taman na:n..., pos tehwa:n tikihtowah ke:meh i:n, i:n se:.... Tehwa:n, tehwa:n tikiliah kwa:petra:ka:l. Kowtra:kas *porque** kipia ni.... Mm, i:pa iwki te:chi:peta:nihkeh tehwa:n te:chilia:yah Ke:meh no:má:n Tehwa:n te:chilia no:pá:n ne: yowi se: tsonchikil. żKatín tsonchikil? Ne: kipia yo:n ni..., n' ikwa:ko nika:n ke:meh yo:n piotsi:n yo:n ni..., nika:n tehwa:n tikiliah nika:n ikwa:ko, ikwa:nakaw Mm, Ikwa:nanakaw. Ikwa:nakaw. Mm. yo:n ke:meh piotsi:n ikwa:nakaw pero pos yo:n kwaltsi:n se: kikwi itech ni..., n' ikwitapan wa:n sayoh tsikwi:ni, yo:n, yo:n a:mo, a:mo *mal**, no: te:kehtso..., no: te:kehtsoma, te:kwi ihkó:n, No: te:kwi, se: *vez** ne:chkwika no: pero a:mo, a:mo teh ne:chpasa:roh. Kanah, eski:sa. Yeh eski:sak, eski:sak noma:ko. Ke:mah ta: no:.... Pero a:mo teh ne:chpasa:roh *porque**.... Pos yo:n a:mo *delicado** Mm. Ke:mah yo:n semi no: se: ki..., se: kwelita yo:n *porque**.... Pos *antes** ne:, ah, to..., tota:tahwa:n ne:n pos ika mopahtia:yah wa:n ika te:chpahtia:yah ihkó:n wa:n pos ekintsi:n. kwali ka:mpa se: kahsi, ta: a:mo nochipa n' onkak, mm, mm. Pos a:mo tikitah ok ika mopahti:skeh ne:n i:n tik..., tokni:wa:n. Kanah ok acha. Ekintsi:n a:mo tikitah iwa:n, ika mopahtiah ok ne:n tokni:wa:n pos yeh, yehwa:n no: oksé: taman ya mopahtiah ika. Neli weh Neli *cuando** neh nixpeta:n pos nehjó:n nikitak. Mm. Toni ika mopahtia:yah. *porque antes** neli tokni:wa:n semi miak, miak kimattokeh ika yo:n.... Kimattokeh ma:se..., ma:se:walpah. Okwiltsi:n ika yo:ni sah. żWa:n teh ke:ní:w timono:tsa? Neh niMaria Nicolasa Huerta Ocotlán. A: wa:n ka..., ka:n ti..., tinemik, a: Yohualichan. Yohualichan Wa:n, wa:n ompa mero ne: tinemik nika:n Yohualicha:n *o** oksé: *lado** Acaxiloco, Acaxiloco. Okseko ti..., tinemia. Acaxiloco wa:n yo:n Acaxiloco nehjó:n. Ompa sayoh tiwa:lah *o** tinemiko, a:. Ompa nokalihtik katka. A: we:noh wa:n żKa:nachi xiwit tikpia? *Sesenta y cuatro** A:, mm. Teh. Nehwa nimono:tsa Anastacio Nicolás Damián. Ka:nachi xiwit. Nehwa nik..., nia..., ne: sen..., *casi sesenta y tres** pero *sesenta y tres nikta:kih pero niahtok *sesenta y cuatro**. Nehwa ninemik nika:n Tozán. Monotsa se: Tozán, se: *lugar** Tozán Neh *mero naci...,** ni..., ni:x..., ne:n *nacido** nika:n Jonotla. Jonotla pero pos no: ne: kemaniá:n niwa:lah, nietok nika:n Xopana:ko. Mm. Xopanako nietok ne: motato:ka:i[tia] San Miguel Tzinacapan. E:soh, mm. Ompa nietok, mm.